05/06/2016
PARKINSON haqqında
İlk dəfə İngilis həkim Ceyms Parkinson tərəfindən 1817-ci ildə titrək iflic olaraq adlandırılmışdır. Beynimizdə hərəkətlərimizə nəzarət edən hüceyrələr mövcuddur . Bu hüceyrələrdən kimyəvi maddələr ifraz olunur. Bunlardan biri də dopamindir . Dopamin beyinə gələn məlumatları bir sinir hüceyrəsindən digərinə ötürür. Beləcə bədən tarazlığı təmin edilir. Lakin bu hüceyrələrin bir qismi ziyan gördüyündə ya da azaldığında dopamin ifraz edilə bilmir . Bu azalmış dopamin nəticəsində bədəndə titrəmə , yavaş hərəkət etmə və bədənin tarazlığının pozulmasıyla ortaya çıxan xəstəliyə Parkinson xəstəliyi deyilir.
Parkinson , yavaş və hiyləgər inkişaf edən bir xəstəlikdir. Xəstəlik on ilik bir müddət boyunca daim inkişaf edər. Nə ölümcül bir xəstəlikdir , nə də iflicə səbəb olar. Başlanğıcında tək yönlü əlamətlər görülərkən daha sonra bu bütün bədənə yayılır. Əlamətlərin şiddəti hər xəstədə fərqlidir. Xəstəlik ümumiyyətlə 40 yaşından sonra görülür və kişilərdə görülmə sıxlığı bir az daha çoxdur.
Parkinson xəstəliyi necə yaranır?
Parkinson xəstəliyinin, beyində dopamin ifraz edən hüceyrələrin ziyan görməsi nəticəsində ortaya çıxdığını söyləmişdik. Lakin necə ziyan gördükləri hələ bilinməməkdədir. Həm genetik uyğunluq həm də ekoloji faktorların bu xəstəlikdə rol oynadığı güman edilir. Məsələn eroin istifadə edən bəzi kəslərdə Parkinson əlamətləri görülməyə başlanmış, bunun da eroinin tərkibindəki bir maddənin beyindəki hüceyrələri öldürdüyü üçün meydana gəldiyi düşünülmüşdür. Lakin bu mövzuda işlər hələ davam etməkdədir və hələ qəti bir dəlil yoxdur. Ailədən gələn (irsi) faktorlara bağlı parkinson xəstəliyi daha çox gənc yaşlarda ortaya çıxır. Lakin bu yalnız xəstələrin 5 faizində görülür . Parkinson yoluxucu bir xəstəlik deyil.
Parkinson əlamətləri
Hiyləgər və yavaş inkişaf edən bir xəstəlik olduğu üçün uzun müddət xəstəlik gizli qala bilər . Ümumiyyətlə ilk əlamət əldə və ya bir bədən hissəsində titrəmədir . Xəstənin daha əvvəlki illəri araşdırıldığında önə əyik dayanma ya da gəzərkən qolunu yellətmədiyi görülə bilər. Təməl olaraq xəstədə titrəmə görülür. Parkinson xəstələrinin çoxunda bu var. Istirahət halında belə titrəmə davam edir. Təbii ki hər titrəmə parkinson əlaməti deyil. Gündəlik fəaliyyəti əsnasında , həyəcan , sinir kimi vəziyyətlərdə titrəmə ola bilər. Bu normaldır. Bir digər əlamət hərəkətlərdə yavaşlama olmasıdır. Xəstə gündəlik işlərini yerinə yetirərkən çətinlik çəkir . Yemək yeyərkən , bir tərəfə dönərkən yavaş hərəkət edilir və bunlar çətinliklə həyata keçirilir.
Xəstə həkim tərəfindən müayinə edildiyində , həkim əzələ sərtliyi ilə qarşılaşır. Onsuz da xəstə də bunun fərqindədir. Normal halda insan dinc halda ikən əzələlərin da boşalması lazımdır lakin Parkinson xəstələrində əzələ gərgindir .
Digər əlamətlər isə bunlardır :
Xəstənin yazdıqlarının oxunaqsız olması , kiçik yazmağa başlamaq ,
Yavaş hərəkət etmək , gedərkən ayaqları yerə sürtmək ,
Bədənin önə doğru əyik bir şəkildə dayanması ,
Depressiya , Ağır ruh halı ,
əzələ ağrıları ,
Danışma pozğunluğu , batıq səslə və donuq danışmaq ,
Gəzərkən qolların yellənməməsi ,
Tərləmə , hipotansiyon ( təzyiqin aşağı olması ) ,
Udqunma zamanı çətinlik çəkmək
Parkinson xəstəliyinin müalicəsi
Parkinson xəstəliyinin müalicəsində məqsəd xəstəni fəal , müstəqil şəkildə öz işini görə bilən hala gətirməkdir. Müalicə nəticəsində xəstəliyin bütün simptomları ortadan qalxmaya bilər. Onsuz da Parkinson xəstəliyində istifadə edilən məhdud sayda dərman növü vardır. Bu dərmanlar ya əksik dopamini yenidən təmin edər, ya da dopaminə oxşar təsir göstərər yaxud da dopaminin parçalanmasına mane olaraq istifadəsini artırar. Müalicə əsnasında bu dərmanların yan təsirlərini təyin ortadan qaldırmaq əhəmiyyətlidir. Lakin dərmanı istifadə etməkdən əl çəkmək səhvdir çünki xəstəlik əlamətləri təkrar ortaya çıxır . Həkimi dəyişdirmək səhvdir çünki müalicəsi uzun sürən bir xəstəlik olduğu üçün həkimin yenidən xəstəliyin seyri və inkişafı hakkkında məlumat sahibi olması zaman tələb edir. Bu da vaxt itkisidir. Dərman müalicəsiylə əzələ sərtliyi , titrəmə , hərəkətlərdaki yavaşlığın düzəlmə ehtimalı yüksəkdir. Tamamilə düzəlməsə də azalmasını təmin edəcək. Bundan əlavə danışıq pozğunluğu, donuq üz ifadəsi , yazma pozğunluğu , tərləmə kimi problemlər də düzəldilə bilər.
Cərrahı müalicə ilk seçim yolu deyil. Amma xəstəlik müalicə edilə bilmirsə, dərman istifadəsi işə yaramırsa cərrahi yol tətbiq oluna bilər. Cərrahi müdaxilə ilə xəstəliyin simptomları azaldıla bilər.