04/02/2026
Manipulacija osjećanjem zahvalnosti česta je u našoj poslovnoj svakodnevnici i najčešće proizilazi iz zamjene teza: odgovornost i obaveza se preoblače u čin lične dobre volje. Ono što je propisano zakonom, pravilnicima ili samom ulogom, počinje se predstavljati kao poklon koji može, ali i ne mora biti dat.
U tom okviru zaposleni slušaju da „imaju redovne plate svakog prvog“ zahvaljujući nečijem zalaganju, iako su sredstva obezbijeđena i isplata institucionalna obaveza. Ili da rade u „renoviranoj školi, sa savremenim sredstvima“, pa se svako pitanje, prigovor ili nezadovoljstvo tumači kao moralni nedostatak — kao nezahvalnost.
Psihodinamski posmatrano, ovdje se ne traži lojalnost poslu, već emocionalna lojalnost osobi. Od zaposlenih se, često nesvjesno, očekuje da zauzmu poziciju zavisnog subjekta koji ne smije da traži, jer je već „dobio“. Zahvalnost se koristi kao regulator odnosa moći, a krivica kao mehanizam kontrole.
Isti obrazac susrećemo i u privatnim, porodičnim odnosima. Roditeljske funkcije — jasno definisane i porodičnim zakonima i konvencijama o pravima djeteta — bivaju predstavljene kao lična žrtva. Dijete se tada ne odgaja u prostoru sigurnosti, već u implicitnom dugu: „Nakon svega što sam učinio/la za tebe…“
Na taj način zahvalnost prestaje biti osjećaj, a postaje obaveza, dok se autonomija doživljava kao izdaja.
Osobe koje su odrastale u ovakvim relacijama često su u odrasloj dobi osjetljivije na manipulaciju zahvalnošću u profesionalnom kontekstu. One mogu lakše internalizovati krivicu, teže postavljati granice i doživljavati zahtjeve kao moralno neprihvatljive. S druge strane, ako su imale makar jednog odraslog uzora koji je razlikovao odgovornost od žrtve, mogu reagovati snažnom pobunom — ne protiv autoriteta, već protiv poznatog, ali prepoznatog obrasca emocionalne ucjene.
Zahvalnost koja se zahtijeva prestaje biti osjećaj; ona postaje instrument kontrole.
