https://www.facebook.com/105239494772087/

Dr. Milind Tapodhan's Holistic Care Sanctuary, Bopal, Ahmedabad (2026)

15/08/2025

🌿🚶‍♂️ 100 ડગલા ચાલવું: આયુર્વેદનો ઉપદેશ, Fart Walkનો ટ્રેન્ડ 🚶‍♀️🌿
😄 ટ્રેન્ડ અને પરંપરાનો મિલાપ

આજકાલ સોશિયલ મીડિયા પર Fart Walk નામે એક મજેદાર હેલ્થ ટ્રેન્ડ ચર્ચામાં છે. તેમાં dinner પછી 5–15 મિનિટ હળવી ગતિએ ચાલવાનું કહેવામાં આવે છે.
TikTok અને Instagram પર લાખો લોકો તેને અપનાવી રહ્યા છે અને હેલ્થ પોર્ટલ્સ પણ તેને પાચન સુધારવા, ગેસ અને બ્લડ શુગર નિયંત્રણ માટે અસરકારક ગણાવે છે.

પરંતુ આ વિચાર નવો નથી…
આયુર્વેદે સદીઓ પહેલાં જ તેને “ભોજન પછી 100 ડગલા ચાલવું” તરીકે વર્ણવ્યું છે. આ પદ્ધતિને ગ્રંથોમાં “શતપદ વિહાર” નામે ઓળખવામાં આવે છે.

📜 આયુર્વેદીય ઉલ્લેખ

શ્લોક (અષ્ટાંગ હૃદયમ):

भुक्त्वा च शत पादानि गत्वा शयनं चरेन्नरः।
(ભોજન કર્યા પછી 100 પગલાં ચાલીને જ આરામ કરવો.)

આ પદ્ધતિ પાચન અગ્નિને સક્રિય રાખે છે, અપચ અટકાવે છે અને કફ દોષને સંતુલિત કરે છે.

🌱 દોષ પર પ્રભાવ (આયુર્વેદીય દ્રષ્ટિ)

વાત દોષ: હળવું ચાલવું વાત સંતુલિત કરે છે, પરંતુ વધારે ઝડપ અથવા લાંબી ચાલ વાત વધારી શકે છે.

પિત્ત દોષ: પિત્તને સંતુલિત રાખે છે અને પાચન અગ્નિને મજબૂત કરે છે.

કફ દોષ: કફ દોષ ઘટાડે છે, સુસ્તી દૂર કરે છે અને બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં રાખે છે.

🧪 આધુનિક વિજ્ઞાનનો આધાર

બ્લડ શુગર કન્ટ્રોલ: 5–15 મિનિટ post-meal walk → બ્લડ શુગર 20–30% સુધી ઘટે છે (ખાસ કરીને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં).

RCT અભ્યાસો: 3 વાર 15 મિનિટનું post-meal વોકિંગ → સવારે 45 મિનિટની વોક કરતાં વધારે અસરકારક.

મિનિમમ ફાયદો: 2–5 મિનિટ ચાલવું પણ શુગર સ્પાઇક ઘટાડે છે અને પાચન સુધારે છે.

✅ 100 ડગલા ચાલવાના લાભો (Fart Walk)

પાચનક્રિયા મજબૂત કરે છે

બ્લડ શુગરનું સ્તર સ્થિર રાખે છે

આમ (અપચ) થવાનું અટકાવે છે

ગેસ, ફુલાવ અને એસિડિટીમાંથી રાહત આપે છે

મેટાબોલિઝમ સક્રિય કરે છે

હૃદય અને મગજ માટે સકારાત્મક અસર કરે છે

⏰ કઈ રીતે કરવું?

ભોજન પછી 5–10 મિનિટ આરામ કરો.

પછી 100 - 150 ડગલા (5 -15 મિનિટ) ધીમા અથવા મધ્યમ ગતિએ ચાલો.

પાવર વોક નહીં ,આરામદાયક ગતિ રાખવી.

ખુલ્લી હવા અથવા ઘાસ પર ચાલવું શ્રેષ્ઠ.

⚠️ ક્યારે ન કરવું?

અલ્સર, ગંભીર એસિડિટી અથવા ડાયેરિયા હોય ત્યારે.

ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ તબક્કામાં

ગંભીર હૃદયરોગીઓ - ડૉક્ટરની સલાહ વિના નહીં.

ઇન્સુલિન લેતા લોકો - બ્લડ સુગરને ધ્યાનમાં રાખીને ડોક્ટરની દેખરેખમાં કરવું.

💚 સારાંશ
Fart Walk નામ ભલે આધુનિક લાગે, પરંતુ તેનો મૂળ વિચાર તો "ભોજન પછી 100 ડગલા ચાલવું" તે આયુર્વેદે સદીઓ પહેલાં જ આપેલો છે.
આ સરળ, મફત અને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત પદ્ધતિને રોજિંદી જીવનમાં અપનાવશો તો પાચન સુધરશે, બ્લડ શુગર કાબૂમાં રહેશે અને ઊર્જા વધશે.

વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
🏢 9, બીજો માળ, આમ્રપાલી એક્ઝિઓમ,
વકિલ સાહેબ બ્રિજ પાસે,
સરદાર પટેલ રિંગ રોડ, અમદાવાદ - 380058
📱 072290 63883

14/08/2025

🌿 શીતળા સાતમ : આયુર્વેદ અને વિજ્ઞાનનું સંકલન 🌿

📅 ક્યારે આવે?

શીતળા સાતમ શ્રાવણ માસની કૃષ્ણ પક્ષની સાતમે ઉજવાય છે. આ સમય ચોમાસાનો મધ્ય તબક્કો હોય છે — હવામાનમાં ભેજ, વરસાદ અને વાદળછાયું વાતાવરણ.
આ ઋતુમાં કફ અને વિશેષ કરીને વાયુ દોષ સક્રિય રહે છે, અગ્નિ (પાચનશક્તિ) નબળી રહે છે અને ચેપજન્ય રોગો ફેલાવાનો ખતરો વધારે હોય છે.

🪷 ઋતુ, મહિના અને દોષ

વર્ષા ઋતુ (અષાઢ-શ્રાવણ) → કફ અને વાયુ દોષ સક્રિય, અગ્નિ નબળી

શરદ ઋતુ (ભાદરવો-આસો) → પિત્ત દોષ પ્રકોપવાની શરૂઆત

હાલ: શ્રાવણ માસ → ચોમાસાનું પ્રબળ પ્રભાવ, ભેજ વધારે, પાચન શક્તિ ઓછી, કફ-વાત પ્રભાવિત

👉 આ સમયે પાચન હળવું રાખવું, કફ પ્રકોપ ટાળવો અને ચેપજન્ય રોગોથી બચવું જરૂરી છે.

🌸 શીતળા સાતમનું મહત્વ આ ઋતુમાં

આયુર્વેદિક કારણ: ચોમાસામાં અગ્નિ નબળી હોવાથી ગરમ, ભારે ખોરાક ટાળવો અને સરળપાચ્ય, પિત્ત-શામક, કફ-સંતુલક ખોરાક લેવો.

સામાજિક સ્વાસ્થ્ય કારણ: વરસાદી ઋતુમાં પાણી અને ખોરાકમાં માઇક્રોબ્સ વધારે હોય છે, તેથી સ્વચ્છતા અને યોગ્ય આહાર મહત્ત્વપૂર્ણ.

ધાર્મિક કારણ: શીતળા માતાની પૂજા હવામાનમાં ફેરફારને કારણે થતા ચેપ, તાવ અને ચામડીના રોગોથી રક્ષણ માટે થાય છે.

🍽️ શું ખાવું જોઈએ? (આયુર્વેદિક લાભ + શ્લોક)

1️⃣ દહીં-ભાત – પિત્ત-શામક, ગુરુ, સરળપાચ્ય
"दध्नि पित्तकफकरं गुरु स्वाद्वम्लं बलवर्धनम्।
शीतलं स्निग्धमत्यर्थं ग्राहि स्थैर्यकरं परम्॥"
(Charaka Samhita, Sutrasthana 27/231)

2️⃣ લાપસી (ઘઉં-ઘી-ગોળ) – ઘઉં બળવર્ધક; ઘી અગ્નિ-સંતુલક; ગોળ રક્તવર્ધક
"गोधूमः स्निग्धः बल्यः स्थैर्यकृद्वृष्य एव च।
गुरुः स्वल्पः सुपक्वः स्यात्सम्यग्दोषविनाशनः॥"
(Bhavaprakasha, Dhanya Varga)

3️⃣ છાશ – દીપન, પાચક, ત્રિદોષહર
"तक्रं दीपनीयं हृद्यं रुचिकृत् त्रिदोषनुत्।
वातपित्तकफघ्नं च लघु शीतं त्रपाकरम्॥"
(Charaka Samhita, Sutrasthana 27/231)

4️⃣ ચણાનું શાક – પ્રોટીનપ્રદ, કફ-પિત્ત શામક
"चणकः कटुरूक्षश्च वाते पित्तकफप्रणुत्।
बल्यः स्तम्भकरो लघ्वी मधुरः कषाय एव च॥"
(Bhavaprakasha, Shimbi Varga)

5️⃣ ઢોકળા – વરાળમાં બાફેલા, હળવા અને પ્રોટીનથી ભરપૂર
6️⃣ હાંડવો – દાળ-ચોખા અને શાકભાજીથી બનેલો, પૌષ્ટિક અને પાચક
7️⃣ થેપલા – મસાલેદાર, લાંબો સમય ટકે, પ્રવાસમાં અને સંગ્રહ માટે યોગ્ય

👤 પ્રકૃતિ મુજબ ખોરાકની ભલામણ

વાત પ્રકૃતિ: ઘીવાળી લાપસી; દહીં-ભાતમાં હળદર; છાશ મર્યાદિત; તળેલું ઓછી માત્રામાં.

પિત્ત પ્રકૃતિ: દહીં-ભાત, છાશ, લાપસી લાભકારી; મસાલા અને મરચાં ઓછાં.

કફ પ્રકૃતિ: છાશમાં મરી-જીરું-હિંગ; દહીં દિવસ દરમિયાન જ; તળેલું ઓછું.

🚫 શું ન ખાવું જોઈએ

ગરમ અને તાજો બનાવેલું ખોરાક – પરંપરા મુજબ આ દિવસે રસોઈ બનાવાતી નથી.

અતિ તેલવાળો અને મસાલેદાર- મરચાં, મસાલા, ખૂબ તળેલી વસ્તુઓ પિત્ત અને કફ વધારશે.

અતિ મીઠાઈ અને ખાંડવાળા પદાર્થો - કફ દોષ વધારશે; ચેપની શક્યતા વધશે.

માંસાહારી ખોરાક અને ઇંડા- ચોમાસામાં પચવામાં ભારે અને દોષકારક.

અતિ ઠંડા પીણાં (ફ્રિજવાળા) - અગ્નિ નબળી કરે છે; કુદરતી શીતલ ખોરાક લેવો શ્રેયસ્કર.

🔬 વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ

Controlled Microbial Exposure: વાસી ખોરાકમાં લાભકારી Lactobacillus → gut microbiome સંતુલિત.

Thermo Regulation: ઠંડો, હળવો આહાર પિત્ત પ્રકોપ ઘટાડે છે અને તાપમાન સંતુલિત કરે છે.

Easy Digestion: ઓછી મસાલાવાળો આહાર ચોમાસા પછીના નબળા પાચન માટે અનુકૂલ.

⚠️ અન્ય દિવસોમાં વાસી ખોરાક કેમ ટાળવો?

રૂમ તાપમાને બેક્ટેરિયા ઝડપથી વધે છે.

પોષકતત્વો જેમ કે Vitamin C, B-Complex ઝડપથી ઘટે છે

શીતળા સાતમમાં અપવાદ:

ચોમાસામાં રાત્રિની ઠંડકથી બેક્ટેરિયા વૃદ્ધિ ધીમી

ઓછા મસાલાવાળો, જીવાણુની વૃદ્ધિ ઓછી હોય તેવો આહાર

ઓછું પરંતુ લાભકારી માઇક્રોબિયલ એક્સ્પોઝર seasonal immunity માટે સહાયક - મહદંશે

શીતળા સાતમે ખોરાક લેવાનો મુખ્ય હેતુ માત્ર પેટ ભરવો નથી, પરંતુ શરીરને જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડીને પાચનને હળવું રાખવાનો છે. આ દિવસે ખોરાક ‘રસ માટે’ નહીં પરંતુ ‘આધાર માટે’ લેવો જોઈએ. આયુર્વેદ મુજબ ચોમાસામાં અગ્નિ નબળી રહે છે, તેથી ભારે, તેલિયું કે મસાલેદાર ભોજન દોષોને અસંતુલિત કરી શકે છે.

ઉપરાંત, એવો ખોરાક પણ ટાળવું જોઈએ જે ઝડપથી બગડી જાય અથવા ફૂડ પોઈઝનિંગનું જોખમ વધારે. જેમ કે વધુ ભેજવાળા માવાની મીઠાઈઓ, લાંબા સમય સુધી ખુલ્લું રાખેલો ભાત કે દાળ, અથવા યોગ્ય રીતે સંગ્રહ ન કરેલો વાસી ખોરાક. તેથી શીતળા સાતમે ખોરાક એવો હોવો જોઈએ કે જે સરળ, સુપાચ્ય, હળવો, પોષક અને સ્વચ્છતાપૂર્વક બનાવેલો હોય, જેથી શરીરને આવશ્યક પોષણ મળે અને પાચનતંત્ર પર ભાર ન પડે. આ પ્રથા શરીર અને મન બંનેને સંતુલિત રાખે છે તેમજ ઋતુપ્રભાવને અનુકૂળ જીવનશૈલી અપનાવવા પ્રેરિત કરે છે.

અહીં ઉલ્લેખિત સૂચનોનો હેતુ આયુર્વેદના સિદ્ધાંતોને અનુસરીને સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવાનો છે, ન કે રોજિંદા જીવનમાં વાસી ખોરાકનો પ્રચાર કરવાનો.

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન

21/07/2022

Got invited as a Guest speaker at one of the well known "Astrology learning Academy - Innovative Astro Solutions" on mostly untouched subject of "Ayurveda, Medical science and Astrology."

14/10/2021

13 ઓક્ટોબરનાં ગુજરાત સમાચારની શતદલ પૂર્તિમાં "હેલ્થ ઇઝ વેલ્થ" પાનાં પર મારો લેખ.

07/10/2021

29 સપ્ટેમ્બરનાં ગુજરાત સમાચારની શતદલ પૂર્તિમાં "હેલ્થ ઇઝ વેલ્થ" પાનાં પર મારો લેખ.

22/06/2021

વર્ષા ઋતુની હવે શરૂઆત ધીમે ધીમે થવા લાગી છે. આભમાંથી વરસતાં વર્ષાનાં બિંદુઓ કેટલાંક લોકો માટે ભજીયા, ગોટા કે દાળવડાની લાલસા જગાડે છે તો કેટલાંક પ્રેમીઓ માટે તે પ્રેમનો સમય બની જાય છે પરંતુ આ સમય આયુર્વેદ પ્રમાણે ખૂબ અગત્યનો છે. સ્વસ્થ રહેવાં માટે આ સમયમાં કેટલાંક આહાર વિહારનું પાલન જરૂરી છે.

વિસર્ગ કાળ - આયુર્વેદ અનુસાર આ સમય તે વિસર્ગ કાળનો છે. આ કાળમાં ચંદ્ર બળવાન હોય છે અને ધરતીને પોતાનાં સૌમ્ય કિરણોથી તૃપ્ત કરે છે. જેથી આ કાળ સૌમ્ય છે. વિસર્ગ કાળમાં વર્ષા, શરદ અને હેમંત ઋતુનો સમાવેશ થાય છે અને તે આશરે 21 જૂનથી શરુ થઈને 22 ફેબ્રુઆરી સુધી રહે છે. આ સમયે સૂર્ય દક્ષિણ તરફ જવાની શરૂઆત કરે છે. આ સમયે શરીરમાં ધીમે ધીમે ખાટો, ખારો અને મધુર રસ શરીરમાં વધવા લાગે છે.

આ કાળની શરૂઆતમાં એટલે કે વર્ષા ઋતુમાં મનુષ્યનું બળ ઓછું રહે છે. આ સમયે જઠરાગ્નિ (સામાન્ય ભાષામાં વિવિધ પાચક શક્તિ) દુર્બળ કે નબળી અવસ્થામાં રહે છે. વર્ષા ઋતુમાં આકાશમાંથી જળ, જમીનમાંથી બાફ અને ભેજ વાળાં વાતાવરણને કારણે અગ્નિનું બળ અત્યંત ઓછું થઇ જાય છે. અગ્નિનું બળ ઓછું થવાનાં કારણે વિવિધ દોષો કુપિત થઇ શકે છે.આ સમયે વાતદોષનો પ્રકોપ થવાની સૌથી સંભાવના રહે છે. આ સમયે અગ્નિનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

વર્ષા ઋતુમાં શું સેવન કે પાલન કરવું :-

1. આચાર્ય ચરક જણાવે છે કે ભોજનમાં મધ મેળવીને લેવું. તે ક્લેદનાશક હોવાથી યોગ્ય માત્રામાં હિતકારી છે.
2. વાયુ અને વર્ષાયુક્ત આ દિવસોમાં ખાટાં અને ખારાં રસનો વિશેષ પ્રયોગ કરવો.
3. જૂના જવ, ઘઉં અને ચોખાનો પ્રયોગ કરવો.
4. મગનાં યુષ (એક પ્રકારનાં સૂપ કે પ્રવાહી)નો ઉપયોગ કરવો.
5. ગરમ કરીને ઠંડુ કરેલું જળ ઉપયોગમાં લેવું.
6. જઠરાગ્નિ કે પાચનશક્તિ વર્ધક ઔષધ વાપરવાં.
7. જે દિવસોમાં આકાશ વાદળોથી ઘેરાયેલું હોય ત્યારે ખાટા, ખારાં અને સ્નિગ્ધ પદાર્થ સાથે સૂકાં અને લઘુ ખોરાક જેમ કે ચણા વગેરેનું સેવન કરવું. તે હલકાં હોવાથી જલ્દી પછી જાય છે.
8. આચાર્ય સુશ્રુત જણાવે છે કે વર્ષા ઋતુમાં રોગ ઉત્પન્ન થાય તે પહેલાં જ સ્નેહપાન, બસ્તિ વગેરેથી વાયુનું પહેલાં જ શમન કરી લેવું જોઈએ.

વર્ષા ઋતુમાં શું સેવન ન કરવું કે ઓછું કરવું -

1. દિવસમાં ઊંઘવું
2. ઝાકળ પડવાનાં સમયે બહાર ફરવું
3. વધુ પડતો વ્યાયામ
4. વધુ પડતું તડકામાં બેસવું
5. વધુ પડતો સંભોગ
6. નદીનું જળ (જળને ગરમ કરીને શુદ્ધ કરીને ઉપયોગમાં લેવું)
7. છાશ ઓછી માત્રામાં લેવી અથવા ન લેવી.

આમ પહેલેથી જ આહાર અને વિહારનું ધ્યાન રાખીને આપણે રોગને થતો અટકાવી શકીએ છીએ અને જો તેનાં લક્ષણો જણાય તો પણ આયુર્વેદની મદદથી લાભ મેળવી શકીએ છીએ. આજે જ આપનાં નજીકનાં વૈદ્યમિત્રનો સંપર્ક કરો અને જાણો કેવી દિનચર્યા જરૂરી છે આપણી સ્વસ્થતા માટે.

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
311, ન્યૂયોર્ક આર્કેડ,
ભવ્ય પાર્ક બી.આર.ટી.એસ સ્ટેન્ડની પાસે,
બોપલ, અમદાવાદ - 380058
મોબાઈલ નં - 7229063883

10/06/2021

અનુપાન - ઔષધ દ્રવ્ય કે ભોજન પછી/સાથે પીવામાં આવતું ઔષધ/પીણું / પ્રવાહી

આયુર્વેદનાં મુખ્ય બે હેતુ છે.
(1) સ્વસ્થ વ્યક્તિનાં સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવું
(2) રોગીનાં રોગનું શમન કરવું

આયુર્વેદનાં આચાર્યોએ જણાવ્યું છે કે વિશિષ્ટ પ્રકારનાં ભોજન/ઔષધ કે ક્રિયા સાથે કે પછી વિશિષ્ટ પ્રવાહી લેવું જોઈએ. તેને અનુપાન કહેવામાં આવે છે.
" अनु सह पश्चात वा पियते इति अनुपानं। "

જેને અનુસરવાથી

(1) તે દ્રવ્ય કે ઔષધિનાં પાચન સરળતાથી થાય છે
(2) તેનું સત્વ સારી રીતે જળવાઈ રહે છે
(3) ઔષધ પ્રભાવ રોગ કે અવસ્થા અનુસાર ઘટાડી શકાય છે
(4) તેનું શોષણ યોગ્ય રીતે થઇ શકે છે.

આચાર્ય જણાવે છે કે " જે પેય પદાર્થ કે પ્રવાહી આહારનાં ગુણોથી વિપરીત ગુણ ધરાવતું હોય પરંતુ વિરોધી ન હોય તેવું અનુપાન શ્રેષ્ટ છે."

વિવિધ દ્રવ્યો સાથે અનુપાન -

1. વાત રોગોમાં સ્નિગ્ધ અને ઉષ્ણ અનુપાન
2. પિત્તનાં રોગોમાં મધુર અને શીતળ (ઠંડુ)
3. કફનાં રોગોમાં રૂક્ષ (થોડું સૂકું) અને ગરમ
4. ઉપવાસ , ઘણું ચાલ્યા પછી , તડકાથી થાકેલાં વ્યક્તિઓ માટે દૂધ અમૃત સમાન છે.
5. જાડાં વ્યક્તિઓ માટે મધ અને જળનું અનુપાન શ્રેષ્ઠ છે.
6. ઘઉં , જવ , દહીં , દારૂ અને મધ પછી શીતળ જળ લેવું જોઈએ
7. વિવિધ પ્રકારનાં શાક, મેગ , અડદ વગેરેનાં વડા પછી દહીંનું પાણી, ખાટી કાન્જી લઇ શકાય

આયુર્વેદ જણાવે છે કે પીણાંનો પ્રયોગ ભોજન પહેલાં કરવાથી શરીર ઘટે છે, સાથે કરવાથી સ્થિર રહે છે અને પછી કરવાથી શરીરમાં વધારો થાય છે.

અનુપાનનાં ફાયદા - ઉચિત અનુપાનથી
1. ઉર્જા વધે છે.
2. તૃપ્તિ કે સંતોષ થાય છે.
3. આહારર્સ સારી રીતે ફેલાય છે.
4. લેવામાં આવેલું અન્ન સારી રીતે પછી શકે છે.
5. ભારે અન્ન પણ સરળતાથી આગળ વધે છે અને પચે છે.

કોણે અનુપાનનો પ્રયોગ ન કરવો જોઈએ કે સાવધાની પૂર્વક કરવો જોઈએ - ગળાનાં ઉપરનાં ભાગનાં રોગોમાં, પ્રમેહ,વ્રણ, શ્વાસ, ખાંસી, શરદી, સ્વરભેદ વગેરેમાં અનુપાનનો પ્રયોગ ન કરવો જોઈએ અથવા તો વૈદ્યમિત્રની સલાહ અનુસાર જ કરવો જોઈએ.

આ ઉપરાંત વિવિધ પ્રકારનાં ઔષધ દ્રવ્યોને વિવિધ અનુપાન સાથે અલગ અલગ રોગોમાં વાપરી શકાય છે.
જેમ કે સામાન્ય ગોળને જ વાયુનાં દોષમાં સૂંઠ, પિત્તનાં દોષમાં હરડે અને કફનાં દોષમાં આદુનાં સ્વરસ સાથે વાપરી શકાય. નારાયણ ચૂર્ણને જ અલગ અલગ રોગોમાં છાસ, દહીંનું પાણી, દાડમનો રસ, મધ કે ઉષ્ણ જળ સાથે વાપરવાથી વધુ ફાયદો મળી શકે છે.

તો આજે જ આપનાં નજીકનાં વૈદ્ય મિત્રનો સંપર્ક કરો અને જાણો કયું અનુપાન તમારી પ્રકૃતિ અનુસાર કે રોગ અનુસાર શ્રેષ્ઠ છે.

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
311, ન્યૂયોર્ક આર્કેડ,
ભવ્ય પાર્ક બી. આર. ટી. એસ. ની પાસે,
બોપલ મેઈન રોડ, બોપલ
અમદાવાદ - 380058

મોબાઈલ નં - +91 7229063883

03/06/2021

ભૂલાતો જતો ગર્ભ સંસ્કાર , " અનવલોભન સંસ્કાર "

આયુર્વેદનાં આચાર્યોએ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ માત્ર શારીરિક જ નહીં પણ માનસિક રીતે પણ સ્વસ્થ અને સત્વગુણાધિક્ય ધરાવતાં બાળક મેળવી શકે તે માટે વિવિધ સંસ્કારો બતાવ્યાં હતાં. જેથી ગર્ભનો યોગ્ય વિકાસ થઇ શકે અને જૂદા જૂદા સમયે અલગ અલગ સંસ્કાર દ્વારા ગર્ભનું રક્ષણ થઇ શકે. આજનાં સમયમાં જયારે "નોર્મલ ડિલિવરી" થવી નોર્મલ નથી રહી અને "સિઝેરિયન" નોર્મલ થઇ ચૂક્યા છે ત્યારે આપણાં આયુર્વેદ તરફ નજર નાખવી ઘણી અગત્યની છે.

હજી પણ ઘણાં સંસ્કારો અનુસરવામાં આવે છે પણ કેટલાંક સંસ્કારો મોટાં પ્રમાણમાં ભૂલાઈ રહ્યાં છે અથવા ખૂબ જ ઓછાં પ્રમાણમાં વપરાય છે. તેવો જ એક સંસ્કાર છે " અનવલોભન સંસ્કાર ". અવલોભન એટલે ગર્ભપાત અને જે સંસ્કાર દ્વારા ગર્ભપાત સામે રક્ષણ મેળવી શકાય તે સંસ્કાર એટલે અનવલોભન સંસ્કાર.

તે મોટાં ભાગે બીજા અથવા ત્રીજા મહિનામાં કરવામાં આવે છે. અને તે માટે નાક મારફતે વિશિષ્ટ દૂર્વા સ્વરસ નાખવામાં આવે છે. તથા તે સમયે વિવિધ સૂક્તનું પઠન કરવામાં આવે છે. જેનું વિશેષ ઉચ્ચારણ ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ સંસ્કારને ખૂબ જ અગત્યનો માનવામાં આવે છે.

તે પછી "હૃદયાનલભન" નામનો એક બીજો સંસ્કાર કરવામાં આવે છે. જે પતિ અને પત્નીનું એક વિશિષ્ટ માનસિક જોડાણ કરે છે.

અહીં આયુર્વેદનાં આચાર્યો માટે માત્ર શારીરિક જ નહીં પરંતુ માનસિક સ્વસ્થતા જ અગત્યની છે. વિવિધ સંસ્કાર અને મંત્રોનું ગર્ભવતી સ્ત્રી પર વિશેષ અસર પડે છે. જેમ અભિમન્યુએ ગર્ભની અંદર જ રહીને "ચક્રવ્યૂહ" અંગે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું તેમ વિશિષ્ટ સંસ્કાર અને મંત્ર બાળકનાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય ઉપર ઘણી સારી અસર કરી શકે છે.

વિવિધ ગર્ભ સંસ્કાર તે માતા, પિતા અને બાળકનું વિશેષ જોડાણ કરે છે. તે ગર્ભનાં યોગ્ય વિકાસ માટે પણ મદદરૂપ બની રહે છે. ગર્ભસંસ્કાર વિશેની વિશેષ માહિતી માટે જોડાયેલા રહો.

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
311, ન્યુ યોર્ક આર્કેડ,
ભવ્ય પાર્ક બી.આર.ટી.એસ. સ્ટેન્ડની પાસે ,
બોપલ, અમદાવાદ - 380058

મોબાઈલ નં - 7229063883

19/05/2021

આપણાં સૌનાં આયુર્વેદનો ધ્યેય છે " સ્વસ્થના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવું અને રોગીનાં વિકારોનું શમન કરવું"

આયુર્વેદનાં દિનચર્યા અધ્યાયમાં ઘણી અગત્યની ક્રિયાઓ બતાવી છે જે માનવીને સ્વસ્થ રહેવાં માટે સહાયતા કરે છે પરંતુ સમયનાં આ ચક્રમાં તે ક્યાંક ખોવાઈ જતી હોય છે. આજે વાત કરીશું તેવી જ એક ક્રિયાની કે જે આજનાં સમયમાં ઘણી મદદ કરી શકે તેમ છે.

તે છે "ધૂમપાન" . આચાર્ય વાગ્ભટ્ટે અષ્ટાંગ હ્ર્દયનાં દિનચર્યા અધ્યાયમાં પણ તેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

ધૂમપાન સાંભળીને આપના મનમાં જરૂર થશે કે આ "ધૂમ્રપાન" એટલે કે બીડી અથવા સિગારેટ પીવાની વાત થઇ રહી છે પરંતુ તેમ નથી.
ધૂમપાન તે સંપૂર્ણ અલગ ક્રિયા છે. ધૂમપાન તે ગાંજા જેવી નશાયુક્ત વનસ્પતિઓની સાથે પણ સંકળાયેલ નથી.

1. બીડી અથવા સિગારેટમાં તમાકુનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જયારે આયુર્વેદનાં ધૂમપાનમાં "ઔષધિઓ" વાપરવામાં આવે છે.

2. બીડી અથવા સિગારેટમાં ઉત્તેજના માટે કે નશા માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જયારે આયુર્વેદોક્ત ધૂમપાનમાં વૈદ્યનાં માર્ગદર્શન હેઠળ ઔષધીઓનો ધુમાડો લેવામાં આવે છે.

3. બીડી અથવા સિગારેટ તે કેન્સર તરફ લઇ જાય છે જયારે આયુર્વેદોક્ત ધૂમપાન સ્વસ્થ બનાવે છે.

શું છે આ ધૂમપાન ? આવો તેનાં વિષે થોડું વધુ સમજીએ.

ધૂમપાનનાં પ્રકાર -

આચાર્ય વાગ્ભટ્ટે મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારનાં ધૂમ બતાવ્યા છે.
1. સ્નિગ્ધ - જે મુખ્યત્વે વાતદોષથી થતાં રોગોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
2. મધ્ય - જે વાત અને કફદોષનાં રોગોમાં વપરાય છે. તેમાં
3. તીક્ષ્ણ - જે માત્ર કફજ વિકારોમાં ઉપયોગ થાય છે.

આચાર્ય ચરકે, ત્રણ પ્રકારના ધૂમપાન બતાવ્યા છે.
1. પ્રાયોગિક ધૂમપાન , તેમાં યષ્ટીમધુ, ગુગળ, અગર, ચંદન , શલ્લકી, પીપળા અને લોધ્રની છાલ વગેરેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
2. સ્નૈહિકી ધૂમપાન, જેમાં ઘી અને જીવનીય ગણની ઔષધિઓ વાપરવામાં આવે છે અને
3. શિરોવિરેચન ધૂમપાન , જે અંતર્ગત શ્વેતા, માલકાંગણી વગેરેનો ઉપયોગ કરવાં આવે છે.

જેને વાગ્ભટ્ટે દર્શાવેલ ધૂમપાન સાથે સાંકળી શકાય. આચાર્ય સુશ્રુત અન્ય બે પ્રકાર 4. કાસઘ્ન અને વામનીય પણ બતાવે છે.

ધૂમપાનની વિધિ -

સીધા અને ટટ્ટાર બેસીને ધૂમપાનની તરફ મન પ્રવૃત કરીને નાકનાં એક છિદ્રને બંધ કરીને બીજા છિદ્રથી ધૂમપાન યંત્રના ભાગને લગાવીને શ્વાસ અંદરની તરફ લેવો જોઈએ. અને તેનો ધૂમાડો મુખ દ્વારા બહાર કાઢવો જોઈએ. તેવું ત્રણ વખત કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ નાકના બીજા છિદ્રથી આ ક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ. તે પછી ફરીવાર પ્રથમ છિદ્ર દ્વારા.

આ ઉપરાંત કહેવામાં આવ્યું છે કે
અ. જો નાક અને શિર પ્રદેશમાં દોષ વધેલાં હોય તો નાક દ્વારા
બ. જો દોષ ઓછા હોય તો તે માટે પ્રથમ મુખ અને પછી નાક દ્વારા
ક. જો કંઠ પ્રદેશમાં દોષ હોય તો પ્રથમ નાક અને પછી મુખ દ્વારા ધૂમપાન કરવું

પરંતુ એક વાત ધ્યાનમાં રાખવી કે ધૂમાડો માત્ર અને માત્ર મુખ દ્વારા જ બહાર નીકળવો જોઈએ. કોઈ પણ સંજોગોમાં નાક દ્વારા તેને બહાર ન કાઢવો જોઈએ. તેનાંથી વિવિધ રોગ ઉત્પન્ન થઇ શકે છે.

ધૂમપાન ક્યારે કરવું જોઈએ -

આચાર્ય ચરકે પ્રાયોગિક ધૂમપાનનાં આઠ કાળ કે સમય બતાવ્યાં છે.
1. સ્નાન 2. ભોજન 3. વમન (ઉલ્ટી) 4. છીંક 5. દાતણ 6. નસ્ય (નાકમાં ઔષધ નાખવાની ક્રિયા) 7. અંજન (આંખમાં ઔષધ લગાડવાની ક્રિયા) અને 8. ઊંઘમાંથી ઉઠ્યા પછી.

આ સમય દરમિયાન વાત અને કફદોષ વધેલાં હોઈ શકે છે અને ધૂમપાનથી તે સમ બને છે અને વ્યક્તિ સ્વસ્થ રહી શકે છે.

રાત્રીનાં સમયમાં ધૂમપાન ન કરવું જોઈએ. નિયમ અને માર્ગદર્શન હેઠળ જ તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.અકાળમાં અને અતિમાત્રામાં ધૂમપાન કરવાથી વિવિધ રોગોની ઉત્પત્તિ થઇ શકે છે.

ધૂમપાન કોણે ન કરવું જોઈએ -

1. રક્તપિત્તનાં રોગમાં
2. પ્રમેહ રોગમાં
3. તિમિર નામનાં નેત્ર રોગમાં
4. બસ્તિના પ્રયોગ પછી
5. માછલી ખાધા પછી
6. દહીં, દૂધ, મધ અને ઘી પીધા પછી
7. માથામાં ઇજા થઇ હોય ત્યારે
8. પાંડુ રોગમાં
9. રાત્રી જાગરણ પછી
10. ગર્ભિણી સ્ત્રીઓએ
11. દારૂનાં સેવન પછી

ધૂમપાનનાં લાભ -

1. ખાંસી
2. શ્વાસ ચડવો
3. શરદી
4. સ્વરભેદ (અવાજમાં રૂક્ષતા કે બેસી જવો)
5. મુખ અને નાકમાં દુર્ગંધ
6. કાન, મુખ અને આંખોથી સ્ત્રાવ થવો
7. માથું ભારે લાગવું, દુખવું કે આધાશીશી (માઈગ્રેન)
8. વધુ આળસ અને ઊંઘ આવવી
9. વાળ ખરવા, અકાળે સફેદ થવા

આ ઉપરાંત, તે ધૂમ્રપાન છોડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે.

તેમાં તે ફાયદો આપે છે પણ તેને વ્યક્તિની પ્રકૃતિ અને દોષો અનુસાર જ નજીકનાં વૈદ્યમિત્રનાં માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રયોગ કરવો જોઈએ. જાતે જ તેનો પ્રયોગ કરવો તે નુકશાન કરી શકે છે. આજે જ તમારાં વૈદ્યમિત્રનો સંપર્ક કરો અને જાણો ધૂમપાન તમને કઈ રીતે મદદરૂપ થઇ શકે.

હાલમાં જ આઈ.આઈ.ટી, કાનપુરનાં એક પી.એચ.ડી., જ્ઞાનસંમૃગં કુમારવેલે : International Conference on Holistic approach to Immunity to Microbial diseases and their treatment {HMDT 2020} માં "Dhumapana: An effective Ayurvedic herbal smoking technique for prevention and treatment of COVID-19 like disease" એક પેપર રજુ કર્યું હતું. જેની લિંક નીચે પ્રમાણે છે.

લિંક - https://www.researchgate.net/publication/343111210_Dhumapana_An_effective_Ayurvedic_herbal_smoking_technique_for_prevention_and_treatment_of_COVID-19_like_diseases

ફોટો માટે આભારી - ગૂગલ સર્ચ

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
311, ન્યૂયોર્ક આર્કેડ,
ભવ્ય પાર્ક બી.આર.ટી.એસ. પાસે,
બોપલ, અમદાવાદ - 380058
મોબાઈલ નં - 7229063883

10/04/2021

આમવાત કે Rhumatoid Arthritisમાં આયુર્વેદનું પરિણામ.

દર્દી હાથ અને પગમાં સોજા સાથે આવ્યા હતાં. ચાલવામાં, બેસવામાં અને રોજિંદા કાર્યોમાં ઘણી મુશ્કેલી થતી. પોતાની જાતે પથારીમાંથી ઉભા ન થઇ શકતાં. પગમાં સોજો એટલો હતો કે સેન્ડલ કે શૂઝ પહેરી ન શકતાં. મુઠ્ઠી વાળવી, લોટ બાંધવો વગેરે તો અશક્ય લાગતું. આયુર્વેદિક ચિકિત્સા પછી અત્યારે સ્વસ્થ છે. પોતાનાં દરેક કામ કરી શકે છે.

RA factor માં પરિવર્તન જોઇ શકો છો.

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
311, ન્યુ યોર્ક આર્કેડ,
ભવ્ય પાર્ક BRTS બસસ્ટેન્ડ પાસે,
બોપલ, અમદાવાદ - 380058

મોબાઇલ નં - 7229063883

25/03/2021

કેમ છો મિત્રો ? ઉનાળાની અસર હવે ધીમે ધીમે દેખાઈ રહી છે ને? ધીમે ધીમે સૂરજ દાદાનાં કિરણ સીધા આપણી ધરતી પાર આવી રહ્યાં છે. આ સમયે હું હવે તમારી દ્રષ્ટિમાં આવવાની શરૂઆત કરીશ. ઓળખી મને ? હું શેરડી. તમારાં સૌનાં જીવનનો એક મહત્વનો હિસ્સો. મારાથી નિર્મિત ખાંડ, ગોળ અને અન્ય પદાર્થો તમે બધાં ઉપયોગમાં લેતાં હશો. તો આવો મારાં વિષે થોડું વધારે જાણો.

મારાં નામ - મને મારાં વૈદ્યમિત્રો "ઇક્ષુ" તરીકે પણ ઓળખે છે. જેનો અર્થ થાય છે કે મીઠી હોવાથી સૌ કોઈ મને ઈચ્છે છે.

1. દીર્ઘચ્છદ - જેનું પ્રકાંડ લાંબુ છે.
2. મધુતૃણ - ઘાસ, જે ગળ્યું છે.
3. તૃણરાજા - ઘાસોમાં જે પ્રધાન છે.
4. મહારસ - જે રસથી ભરેલું છે.

ઉત્પત્તિ સ્થાન - મારી ખેતી ભારતનાં મોટાં ભાગે બધાં જ ઉષ્ણ પ્રદેશોમાં થાય છે. મારાં આશરે 13 જેટલાં પ્રકારોનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

મારુ રાસાયણિક સંગઠન - મારામાં મુખ્યત્વે સુક્રોઝ , ગ્લુકોઝ અને ફ્રૂકટોઝ નામની શર્કરા તથા કેટલાંક વિટામિન્સ એન્ડ ખનીજ તત્વો જોવાં મળે છે.

મારાં ગુણ -

1. હું સ્વાદમાં મધુર છું.
2. આ સાથે હું થોડાં અંશે સ્નિગ્ધ અને ગુરુ પણ છું.
3. મારો વિપાક (પચન પછીનો રસ) મધુર છે.
4. હું સ્વભાવે શીત એટલે કે ઠંડી છું.

મારી અવસ્થા અનુસાર ગુણ -

1. હું બાલ્ય (કાચી) અવસ્થામાં કફકારક છું. મેદ અને પ્રમેહ રોગને વધારનાર છું.
2. હું યુવા (અર્ધપક્વ) અવસ્થામાં વાતનાશક, થોડી તીક્ષ્ણ અને પિત્તનાશક છું.
3. હું વૃદ્ધ (પક્વ) અવસ્થામાં રક્તપિત્તને દૂર કરનારી થતા બળ અને વીર્યને વધારનારી છું.

મારાં અંગભેદ અનુસાર ગુણ - હું મૂળનાં ભાગે અત્યંત મધુર, મધ્ય ભાગમાં મધુર અને આગળનાં ભાગમાં અને ગાંઠનાં ભાગમાં ખારાશ યુક્ત છું.

મારાં સેવનનાં પ્રકાર અનુસાર ગુણ -

1. જો દાંત દ્વારા ચૂસીને સેવન કરવામાં આવે તો પિત્ત અને રક્તવિકારને દૂર કરનારી, કફને ઉત્પન્ન કરનારી , અલ્પ પ્રમાણમાં દાહ કરનારી છું. આચાર્ય ચરક જણાવે છે કે મારો આ પ્રકાર શુક્ર અને માંસને વધારનાર છે.
2. જો યંત્ર દ્વારા પીસીને મારાં રસનું સેવન કરવામાં આવે તો તેમાં મારાં બધા જ ભાગોનો સમાવેશ થાય છે માટે હું ગુરુ (ભારે) અને વિદાહી છું.
3. જો મારાં રસને મૂકી રાખવામાં આવે અને તે વાસી થઇ જાય તો હિતકર નથી , તે ખાટા રસયુક્ત, વાતનાશક, ગુરુ અને કફ તથા પિત્તને વધારનાર છે. તે અત્યંત મૂત્રને પેદા કરે છે તથા મલનું ભેદન કરે છે.

મારાં રસનું સેવન કોણે કરવું જોઈએ -

1. જેને શરીરમાં વધુ ગરમી કે દાહની અનુભૂતિ રહેતી હોય
2. પિત્ત અને વાત પ્રકૃતિનાં લોકો માટે હિતકર
3. મૂત્રમાં બળતરા રહેતી હોય

મારાં સેવનમાં કોણે કાળજી રાખવી જોઈએ.

1. મધુમેહથી પીડિત રોગીઓ
2. સ્થૂળતાથી પીડિત રોગીઓ
3. હું મૂત્રને વધારું છું તેથી મૂત્રનાં કેટલાંક રોગીએ ધ્યાન રાખવું.

મારો પ્રયોગ -

1. હું શુક્રને વધારનારી છું તેથી વીર્ય વર્ધન કરી શકું છું.
2. હું શરીરમાં ઠંડક આપું છું માટે પેટમાં બળતરા કે દાહમાં મારો પ્રયોગ કરી શકાય.
3. જે રોગોમાં મૂત્રને વધારવાની જરૂરિયાત હોય તેમાં મારો પ્રયોગ કરી શકાય.
4. બહુ ઉબકા કે ઉલ્ટી જેવું લાગતું હોય તો પણ મારો પ્રયોગ કરી શકાય.
5. કમળામાં તથા યકૃતનાં કેટલાક રોગોમાં માર્ગદર્શન હેઠળ મારો પ્રયોગ કરી શકાય.
6. સ્ત્રીઓને ઓછું ધાવણ આવતું હોય તો અન્ય ઔષધિ સાથે મારો પ્રયોગ કરી શકાય.
7. ખૂબ થાક લાગ્યો હોય અને અશક્તિ લાગે ત્યારે મારો પ્રયોગ કરી શકાય.
8. રક્ત અને પિત્ત દૂષિત હોય ત્યારે મારો પ્રયોગ કરવો.

તો મિત્રો, કેવો લાગ્યો મારો પરિચય. મારાં સેવનથી હું તમને અનેક ફાયદા આપીશ.

ફોટો માટે આભારી - ગૂગલ

- વૈદ્ય મિલિન્દ તપોધન
311, ન્યૂયોર્ક આર્કેડ,
ભવ્ય પાર્ક બી.આર.ટી.એસ.ની પાસે,
બોપલ, અમદાવાદ - 58
ફોન નં - 7229063883

Dr. Milind Tapodhan's Holistic Care Sanctuary

15/08/2025

14/08/2025

21/07/2022

14/10/2021

07/10/2021

22/06/2021

10/06/2021

03/06/2021

19/05/2021

10/04/2021

25/03/2021

Address

Telephone

Website

Alerts

Contact The Practice

Shortcuts

Share

Category