ھۆشیاری تەندروستی ـ Health promotion

01/12/2024

ئایدز چیە AIDS؟
چۆن خۆمان بپارێزین ؟!!

ئایدز کورتکراوەی نیشانەی کەمی بەرگری بەدەست هاتووە، کە نەخۆشییەکە بەهۆی تووشبوون بە ڤایرۆسی کەمی بەرگری مرۆڤ (HIV)ەوە دروست دەبێت.
ئەم ڤایرۆسە هێرش دەکاتە سەر سیستەمی بەرگری لەش بە تایبەتی خڕۆکە سپییەکانی خوێن (CD4 cells) کە توانای لەش بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەوکردن و نەخۆشی لاواز دەکات.

*ئایدز چۆن دەگوازرێتەوە؟

ئایدز لە ڕێگەی بەرکەوتنی ئاساییەوە ناگوازرێتەوە، بەڵکو لە ڕێگەی:
1. پەیوەندی سێکسی بێ پارێز لەگەڵ کەسێکی تووشبوو.

2.بەکارهێنانی دەرزی پیسبوو، وەک هاوبەشکردنی دەرزی لە نێوان بەکارهێنەرانی ماددە هۆشبەرەکاندا.

3. گواستنەوەی خوێنی پیسبوو بە ڤایرەسەکە (ئەمە بەهۆی پشکنینی ورد لە نەخۆشخانەکاندا دەگمەن بووە).

4. گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە دایکی تووشبووەوە بۆ کۆرپەلە لە کاتی دووگیانی، منداڵبوونەوە.

* ڕێگاکانی خۆپاراستن لە ئایدز

بۆ خۆپاراستن لە نەخۆشی ئایدز دەتوانرێت ئەم هەنگاوانەی خوارەوە پەیڕەو بکرێت:

1- پراکتیزەکردنی سێکسی سەلامەت: بەکارهێنانی کۆندۆم و کەمکردنەوەی ژمارەی هاوبەشە سێکسییەکان.

2. پشکنینی خوێن و ئەندامەکان: دڵنیابوون لە سەلامەتی خوێنی بەخشراو و ئەندامە چێنراوەکان.
3. دوور بکەوەرەوە لە هاوبەشکردنی ئامێرە تیژەکان: وەک دەرزی و ڕیشتاشی و ئامێری تاتۆ.

4- دوورکەوتنەوە لە بەکارهێنانی مادەی هۆشبەر: بەتایبەتی بەکارهێنانی دەرزی هاوبەش.

5. چارەسەری دایکانی تووشبوو: بۆ دڵنیابوون لەوەی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ منداڵەکە کەم دەبێتەوە لە کاتی دووگیانی یان منداڵبووندا.

6- کوتانی خۆپارێزی: ئەگەر مەترسیت لەسەر بوو، ڕاوێژ بە پزیشک بکە سەبارەت بە دەرمانی خۆپارێزی وەک PrEP (خۆپارێزی پێش بەرکەوتن).

دۆزینەوەی پێشوەختەی ئایدز و چارەسەرکردنی خێرا بە دەرمانی دژە ڕێترۆڤایرۆس (ART) دەتوانێت سەختی نەخۆشیەکە باشتر بکات و ڕێگری لە پێشکەوتنی نەخۆشییەکە بکات.

ئا: ی.پزیشک / لقمان عبداللە

29/11/2024

ڤاکسین چیەو چەند جۆری ھەیە؟

ڤاکسین ئامادەکارییەکی بایۆلۆجییە کە بۆ دابینکردنی بەرگری لە دژی نەخۆشییەکی دیاریکراو دروستکراوە.
بە شێوەیەکی گشتی ماددەیەکی تێدایە کە لە وردە زیندەوەری هۆکاری نەخۆشی دەچێت (وەک ڤایرۆس یان بەکتریا).
ئەم مادەیە سیستەمی بەرگری لەش هان دەدات بۆ ناسینەوەی وەک هەڕەشە و بەرهەمهێنانی دژەتەن ، بۆیە جەستە دەتوانێت بە خێرایی وەڵامی هەوکردنەکانی داهاتوو بداتەوە لەلایەن هەمان مادەی نەخۆشخوازەوە.

جۆرەکانی ڤاکسین:

ڤاکسینەکان بەپێی چۆنیەتی دروستکردنیان و جۆری وەڵامی بەرگری کە دەریدەهێنن پۆلێن دەکرێن:

1. ڤاکسینی لاوازی زیندوو
• فۆڕمی لاواز (لاواز)ی ماددە نەخۆشخوازەکە لەخۆدەگرێت کە ناتوانێت ببێتە هۆی نەخۆشی لە کەسانی تەندروستدا.
• دابینکردنی بەرگری بەهێز و درێژخایەن.
نموونە: ڤاکسینی سورێژە، کۆکە، ڕوبێلا (MMR)، و تای زەرد.

2. ڤاکسینی ناچالاک: Inactivated Vaccines
• ماددە نەخۆشخوازە کوژراوەکان یان ناچالاککراوەکانی تێدایە، کە ناتوانن دووبارە ببنەوە.
زۆرجار پێویستی بە چەندین ژەمە دەرمان یان دەرزی زیادکەر هەیە.
نموونە: ڤاکسینی ئیفلیجی منداڵان (IPV) و ئاوسانی جگەری جۆری A.

3. ڤاکسینی ژێر یەکە، پێکەوەلکاو، Subunit, Recombinant:
بەشە تایبەتەکانی ماددە نەخۆشخوازەکە بەکاردەێنرێت(بۆ نموونە، پرۆتین یان شەکرەکان) بۆ دەستپێکردنی وەڵامی بەرگری.
• سەلامەتە بۆ ئەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگری لەشیان لاوازە.
نموونە: ھەوکردنی جگەری جۆری B، ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ (HPV)، و ڤاکسینی پەردەی مێشک meningococcal vaccines.

4. ڤاکسینی ژەهراوی Toxoid Vaccines:
• ژەهرە ناچالاککراوەکانی تێدایە (تۆکسۆیدەکان) کە لەلایەن ماددە نەخۆشخوازەکەوە بەرهەم دەهێنرێن.
• دروستکراوە بۆ پاراستن لەو نەخۆشیانەی کە بەهۆی ژەهری بەکتریاکانەوە دروست دەبن.
• نموونە: ڤاکسینی Tetanus و diphtheria .

5. ڤاکسینەکانی mRNA:
بەکارهێنانی RNAی نێردراو (mRNA) بۆ ڕێنماییکردنی خانەکان بۆ بەرهەمهێنانی پڕۆتینێک کە وەڵامدانەوەی بەرگری دەستپێدەکات.
• ڤایرۆسی زیندوویان تێدا نەبێت، ئەمەش وایان لێدەکات بۆ زۆربەی خەڵک سەلامەت بن.
• نموونە: ڤاکسینی کۆڤید-١٩ وەک فایزەر-بایۆنتێک و مۆدێرنا.

6. ڤاکسینی ڤێکتەری ڤایرۆسی
‏Viral Vector Vaccines:
• بەکارهێنانی ڤایرۆسێکی بێ زیان (ڤێکتەر) بۆ گەیاندنی مادەی بۆماوەیی لە ماددە نەخۆشخوازەکەوە بۆ ناو جەستە، ئەمەش دەبێتە هۆی وەڵامدانەوەی بەرگری.
• نموونە: ڤاکسینی کۆڤید-١٩ی جانسن و ئەسترازینێکای جۆنسۆن ـ جۆنسۆن.

7. ڤاکسینی DNA (سەرهەڵدان)
• بەکارهێنانی DNAی ئەندازیاری بۆ هاندانی وەڵامدانەوەی بەرگری.
• لە ئێستادا لە ژێر لێکۆڵینەوە و پەرەپێداندایە.

8. ڤاکسینی ژێر یەکەی پڕۆتین Protein Subunit Vaccines:
• پارچەی پاککراوەی ماددە نەخۆشخوازەکە لەخۆدەگرێت، وەک پرۆتینێک، بۆ هاندانی بەرگری لەش.
• نموونە: هەندێک ڤاکسینی کۆڤید-١٩ (بۆ نموونە، نۆڤاڤاکس).

هەر جۆرە ڤاکسینێک سوودی خۆی هەیە و بە پشتبەستن بە نەخۆشییەکە و ئامانج و تەکنەلۆژیای بەردەست هەڵدەبژێردرێت.

ئا: ی.پزیشک/ لقمان عبداللە

21/11/2024

26/08/2024

هەفتەی ڕاهێنان و نوێکردنەوەی زانیاری پزیشکی

بەشی پەرەپێدانی بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی هەڵەبجە، هەفتەی ڕاهێنان و نوێکردنەوەی زانیاری پزیشکی بە بەشداری ژمارەیەکی بەرچاو لە پزیشک و مامۆستا و پەرستاری تەندرووستی و زانکۆ و پەیمانگاکانی هەڵەبجە ڕێکخست..

بابەتی تەندروستی «Infection control » «کۆنترۆڵی پیسبوون لە دەزگا تەندروستیەکاندا»
بەندە پێشکەشی بەشدابوانی بەرێزی کرد.

سوپاس بۆ بەشی پەرەپێدان لە بەرێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی ھەڵەبجە ، بۆ رێکخستنی ئەم چالاکیە ناوازەیە..

٢٠٢٤/٨/٢٥

16/08/2024

نەخۆشی ئاوڵەی مەیمون .. چتیە؟؟

ناساندن .. چۆنیەتی گواستنەوە .. نیشانەکانی ... چارەسەر .. چۆنیەتی خۆپاراستن ..

نەخۆشییەکی ڤایەسی دەگمەنە، هاوشێوەی ئاوڵە لە مرۆڤدا، بەڵام بەزۆری کەمتر مەترسیدارە.
بەهۆی تووشبوون بە ڤایرۆسی ئاوڵە کە ڤایرۆسێکە سەر بە خێزانی Monkeypox.
ئەم نەخۆشییە بە شێوەیەکی سەرەکی لە هەندێک ناوچە گوندنشینەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا بڵاودەبێتەوە، کە بارودۆخی ژینگەیی گونجاوە بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە نێوان ئاژەڵ و مرۆڤدا.
* ماوەی پێگەیشتنی ڤایرەس:
- بەزۆری لە نێوان ٦ بۆ ١٣ ڕۆژدایە، بەڵام دەتوانێت لە ٥ بۆ ٢١ ڕۆژ درێژ بێتەوە.

* نیشانەکانی سەرەتایی:
- تا.
- ژانەسەر.
- ئازاری ماسولکەکان.
- ماندوێتی زۆر.
- **گەورەبوونی گرێ لیمفاویەکان
(نیشانەیەکی گرنگەکە ئاوڵەی مەیمون لە نەخۆشییە ڤایرۆسییەکانی تری ئاوڵە جیا دەکاتەوە).

* نیشانە لاوەکیەکان (دەرکەوتنی پەڵە)،
بەزۆری پەڵەکە لە ماوەی ١-٣ ڕۆژ لە سەرەتای تاوە دەست پێدەکات.
بەگشتی پەڵەکە سەرەتا لەسەر دەموچاو دەردەکەوێت، پاشان بڵاودەبێتەوە بۆ بەشەکانی تری لەش، وەک دەست و قاچ و ھەموو جەستە.
پەڵەکە لە پەڵەی سووری کاڵەوە بەرەو برینی پڕ لە شلە دەڕوات.

* شێوازەکانی گواستنەوە:
- لە ئاژەڵەوە بۆ مرۆڤ:
- لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خوێن، شلەی لەش، یان برینەکانی پێستی ئاژەڵە تووشبووەکان.
- مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی کەم کوڵاو یان بەرهەمە ئاژەڵییەکان.

* لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ:
- لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ برینەکانی پێست، شلەی لەش، یان دەردراوەکانی هەناسەدان لە کەسی تووشبوو.
- بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شتە پیسبووەکان وەک جل و بەرگ یان جێگەی نوستن.

* چارەسەر و خۆپاراستن:
* چارەسەر:
- هیچ چارەسەرێکی تایبەتی پشتڕاستکراوە بۆ ئاوڵەی مەیموونەکان نییە.
چاودێری پزیشکی لەسەر کەمکردنەوەی نیشانەکان و ڕێگریکردن ئەگەری توشبوون کەم دەکاتەوە.
- هەندێک دەرمان، وەک (Tecovirimat),لە ژێر تاقیکردنەوە کلینیکییەکان بەکارهێنراون، و بۆ چارەسەرکردنی ئەو نەخۆشیانە دروستکراون کە بەهۆی ڤایرۆسی ئۆرتۆبۆکسەوە دروست دەبن.

* خۆپاراستن:
- کەمکردنەوەی بەرکەوتن لەگەڵ ئاژەڵە کێوییەکان، بەتایبەتی ئەوانەی ئەگەری تووشبوونیان هەیە.
- پەیڕەوکردنی ڕێکارە باشەکانی تەندروستی، وەکو دەستشۆردنی بەردەوام و لەبەرکردنی جلوبەرگی خۆپارێزی لەکاتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژەڵدا.
- ڤاکسینەکانی بەردەست دژی ئاوڵە باوەکان دەتوانن پارێزگارییەکی باش لە دژی ئاوڵەی مەیموون دابین بکەن.

* دۆخی ئێستا:
لەم ساڵانەی دواییدا حاڵەتەکان لە دەرەوەی ئەفریقا تۆمارکراون، ئەمەش بووەتە هۆی زیادبوونی گرنگیدانی جیهانی بۆ نەخۆشییەکە و هۆشیاری لە شێوازەکانی خۆپاراستن.
لە ساڵی 2022 ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی نەخۆشی ئاوڵەی مەیموونی بە حاڵەتێکی نائاسایی تەندروستی گشتی ناساند، ئەمەش بووە هۆی هەوڵی هاوئاهەنگ بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی و هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە نەخۆشییەکە.

ئـــا: لقمان عبداللە

11/08/2024

کێشە تەندروستیەکانی درەنگ خەوتن:

دواخستنی خەوتن دەبێتە هۆی کۆمەڵێک کاریگەری لاوەکی و کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی جەستەیی و دەروونی. ئەم نیشانانە بریتین لە:

1.ماندوێتی و تینوێتی لە ڕۆژدا:
نەخەوتنی پێویست یان دواکەوتنی خەوتن دەبێتە هۆی هەستکردن بە ماندوێتی و تینوێتی لە ڕۆژدا، بەڵام هێزی جێهێشتنی بەرهەمە بەرهەمدارەکان کەمدەکاتەوە.

2. تێکچوونی باری دەروونی:
دواکەوتنی خەوتن دەبێتە هۆی گۆڕانی باری دەروونی، وەک هەستکردن بە دڵەڕاوکێ و قسەکردن و نووسین.

3. ڕێگریکردن لە هێزی دەروون:
خەوتن کاریگەری نەرێنی لەسەر بیرەوەری و تەرکیز و بڕیاردان.

4. سیستەمی بەرگری لاواز:
خەوتنی پێویست یارمەتیدەرە بۆ بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری لەش. دواکەوتنی بەردەوامی خەوتن دەبێتە هۆی لاوازبوونی سیستەمی بەرگری لەش و ئەگەری تووشبوون بە هەوکردن زیاد دەکات.

5. کێشی زیادە:
پەیوەندی هەیە لە نێوان کەمخەوی و زیادبوونی کێش. دواکەوتنی خەوتن لەوانەیە بەهۆی گۆڕانکاری لە هۆرمۆنەکاندا بێت کە ئارەزووی خواردن کۆنتڕۆڵ دەکەن، بەڵام جگە لە ئارەزووی هەرسکردنی خۆراک و تەرخانکردنی ئەو خۆراکانەی دەوڵەمەندن بە کالۆری.

6. کێشەی دڵ و پەستانی خوێن:
کەمخەوی یان ناڕێکی خەوتن دەبێتە هۆی زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن.

7. تێکچوونەکانی تری هۆرمۆنەکان:
دواکەوتنی خەوتن کاریگەری لەسەر دەردانی هۆرمۆنەکان هەیە، وەکو کۆرتیزۆڵ کە لەوانەیە ببێتە هۆی کێشەی تەندروستی.

8. سەرئێشە:
زۆر کەس گلەیی لە ژاوەژاو دەکەن لە ئەنجامی دواکەوتنی خەوتن و پشوودان.

ئەگەر کێشەی خەوتنت هەیە بە شێوەیەکی ناڕێک، یەکێک لە باشترین ڕێگاکان بۆ ڕێکخستنی خشتەی خەوتنت و پاراستنی ڕۆتینێک ئەوەیە کە یارمەتیت بدات دەبێت لە کاتی گونجاودا بخەویت.