27/02/2026
ඔබේ මනසේ සැඟවුණු මෙහෙයුම් පද්ධතිය
සිතේ මෘදුකාංගය අලුත් වැඩියා කිරීම: නියුරෝ-ලින්ගුයිස්ටික් ප්රෝග්රැමිං (NLP) ගැන සරල කතාවක්
Neuro-Linguistic Programming - (NLP) - නියුරෝ-ලිංගුවිස්ටික් ප්රෝග්රැමිං
ඔබ දන්නවාද, ඔබේ සිතිවිලි ඔබේ ම නොවන බව?
Ora-Mind මනෝවිද්යාත්මක විමර්ශනය
Resilience Engineered. Your Mind, Redefined.
ආදරණීය හිතවතුනි,
අපි අද කතා කරන්නේ නියුරෝ-ලිංගුවිස්ටික් ප්රෝග්රැමිං (Neuro-Linguistic Programming) එහෙමත් නැත්නම් කෙටියෙන් NLP ගැන. මේක අහපු ගමන් විද්යා ප්රබන්ධයක් වගේ හිතෙන්න පුළුවන්. ඒත් සරලවම කිව්වොත්, මේක අපේ මනස ක්රියා කරන ආකාරය පිළිබඳ "රහස් අත්පොත" (Instruction Manual) වගෙයි.
හිතවතුනි, මොකක්ද මේ NLP කියන්නේ?
අපේ සාම්ප්රදායික මනෝවිද්යාව බොහෝ වෙලාවට කරන්නේ අතීතයේ වුණු වැරදි, තුවාල හාරා අවුස්සමින් "ඇයි මට මෙහෙම වුණේ?" කියලා ප්රශ්න කරන එක. ඒක හරියට මඩ වගුරක එරිච්ච වාහනයක් ඇයි එරුණේ කියලා පැය ගණන් පරීක්ෂණ කරනවා වගේ වැඩක්.
හැබැයි NLP ඊට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස්. ඒක අහන්නේ, "දැන් මේ මඩේ එරිලා තියෙන වාහනය, තියෙන උපකරණ පාවිච්චි කරලා ඉක්මනින්ම ගොඩට අරන් ඉලක්කය කරා යන්නේ කොහොමද?" කියන එකයි. ඒ කියන්නේ NLP කියන්නේ "ප්රතිඵල" ගැන කතා කරන විද්යාවක්.
මෙන්න මේ වචන තුනේ තේරුම බලන්න:
• Neuro (නියුරෝ): අපේ ස්නායු පද්ධතිය. අපි අවට ලෝකය දකින්නේ, අහන්නේ සහ දැනෙන්නේ මේ හරහායි.
• Linguistic (ලිංගුවිස්ටික්): අපි අපේ අත්දැකීම්වලට අර්ථයක් දෙන්න පාවිච්චි කරන භාෂාව (වචන සහ ශරීර භාෂාව).
• Programming (ප්රෝග්රැමිං): අපේ ඉලක්ක සපුරා ගැනීම සඳහා අපි හිතන පතන සහ ක්රියා කරන විදිහ "සැකසුම් ගත කරන" ආකාරය.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
මනසේ සැඟවුණු "කතන්දරය"
හිතවතුනි, මම ඔබට පුංචි කතාවක් කියන්නම්. මේක අපේ රටේ බොහෝ දෙනෙකුට පොදු කතාවක්.
හිතන්න ලංකාවේ පාසලක ඉගෙන ගන්නා දහ අවුරුදු (10) වියේ පසුවන පුංචි දරුවෙක් ගැන. එයා ගණිතය විෂයට පොඩ්ඩක් දුර්වලයි. දවසක් ගුරුතුමිය මුළු පන්තිය ඉස්සරහම මේ දරුවාට දොස් කියනවා, "මහ මෝඩයෙක්!" කියලා.
දැන් ඒ දරුවා අවුරුදු 40 ක වැඩිහිටියෙක්. අද එයා සමාජයේ ඉහළ තැනක ඉන්නවා වෙන්න පුළුවන්. හැබැයි අදටත් තමන්ගේ ව්යාපාරයක ගිණුම් වාර්තාවක් බලනකොට හරි, බැංකුවකට ගිය වෙලාවක හරි එයාගේ ඇතුළෙන් අර අවුරුදු 10 දරුවා අවදි වෙනවා. ඒ දරුවාගේ කනට ඇහෙන්නේ අර ගුරුතුමියගේ කටහඬ: " මහ මෝඩයෙක්!" කියලා.
අන්න ඒක තමයි හිතවතුනි, 'Programming' එක. ඒ පුද්ගලයා අසාර්ථක වෙන්නේ එයාට හැකියාව නැති නිසා නෙමෙයි, එයාගේ මනසේ ගැඹුරින්ම ලියැවුණු වැරදි "මෘදුකාංගයක්" (Software) ක්රියාත්මක වෙන නිසයි. මේක අපි හඳුන්වන්නේ Limiting Beliefs හෙවත් "සීමාකාරී විශ්වාසයන්" කියලා.
හිතවතුනි, අපි මේක වෙනස් කරන්නේ කොහොමද?
NLP මගින් කරන්නේ අන්න ඒ පරණ, වැඩකට නැති මෘදුකාංගය අයින් කරලා, ඔබේ සාර්ථකත්වයට උදව් වෙන අලුත් මෘදුකාංගයක් ඔබේ මනසේ ස්ථාපනය කරන එකයි. ඒක හරියට පරිගණකයක තියෙන වයිරස් එකක් අයින් කරලා එය වේගවත් කරනවා වගේ වැඩක් හිතවතුනි.
මතක තබා ගන්න, ඔබේ වර්තමාන සිතුවිලි බොහෝමයක් ඔබේම ඒවා නෙමෙයි. ඒවා ඔබේ දෙමාපියන්ගෙන්, ගුරුවරුන්ගෙන් සහ සමාජයෙන් ඔබට ලැබුණු දේවල්. නමුත් සුභ ආරංචිය තමයි, ඔබේ මනසේ රිමෝට් එක තියෙන්නේ ඔබේ අතේ බව වටහා ගත් සැණින්, ඔබට ඕනෑම වෙලාවක ඒ වැඩසටහන වෙනස් කරන්න පුළුවන්.
අපි මීළඟට කතා කරමු, කොහොමද මේ මනස කියන අතිවිශාල බලශක්තිය අපේ වාසියට හරවා ගන්නේ කියලා…
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
හිතවතුනි, අපි දැන් යමු මේ විස්මිත විෂයයේ මුල් මුදුන් සොයාගෙන. මම ඔබට කිව්වා වගේ, NLP කියන්නේ නිකම්ම අහසින් පාත්වුණු දෙයක් නෙමෙයි. මේක පිටුපස තියෙන්නේ ඉතාමත් සූක්ෂම ගවේෂණයක ප්රතිඵලයක්.
හිතවතුනි, NLP ආවේ කොහෙන්ද? මේ විස්මිත සොයාගැනීම කළේ කවුද?
අපි යමු 1970 දශකයේ ඇමරිකාවේ කැලිෆෝනියාවට. එහේදී තරුණ, උනන්දුවෙන් පිරුණු දෙන්නෙක් මුණගැහෙනවා. එක්කෙනෙක් රිචඩ් බෑන්ඩ්ලර් (Richard Bandler), එයා දක්ෂ ගණිත ශිෂ්යයෙක් වගේම පරිගණක විද්යාව ගැන උනන්දුවක් දක්වපු කෙනෙක්. අනෙක් කෙනා ජෝන් ග්රයින්ඩර් (John Grinder), එයා භාෂා විද්යාඥයෙක් (Linguist).
හිතවතුනි, මේ දෙන්නට ඇතිවුණේ හරිම අපූරු ප්රශ්නයක්: "ඇයි ලෝකයේ සමහර මනෝ චිකිත්සකවරුන් විතරක් අතිශය සාර්ථක වෙන්නේ? ඇයි ඔවුන් අතින් මිනිස්සුන්ගේ ප්රශ්න මැජික් එකකින් වගේ ඉක්මනින්ම විසඳන්නේ?"
ඔවුන් ඒ කාලයේ හිටපු ලෝක පූජිත "මහ දැවැන්තයින්" තිදෙනෙක්ව ඉතාමත් සමීපව නිරීක්ෂණය කරන්න පටන් ගත්තා. ඒ තමයි,
1. ෆ්රිට්ස් පර්ල්ස් (Fritz Perls): ගෙස්ටෝල්ට් (Gestalt) ක්රමයේ පියා.
2. වර්ජිනියා සැටියර් (Virginia Satir): පවුල් උපදේශනයේ මව වගේ සලකන, ඕනෑම අවුල් ජාලයක තියෙන පවුලක් සමගි කරන්න පුළුවන් දක්ෂයක්.
3. මිල්ටන් එරික්සන් (Milton Erickson): මෝහන ප්රතිකාරයේ (Hypnotherapy) ජීවමාන දෙවියා.
හිතවතුනි, බෑන්ඩ්ලර් සහ ග්රයින්ඩර් මේ තුන්දෙනාගේ කතා කරන විලාසය, පාවිච්චි කරන වචන, ඔවුන්ගේ ශරීරයේ ඉරියව්, හුස්ම ගන්නා රටාව පවා අධ්යයනය කළා. එහිදී ඔවුන් සොයාගත්තා ලෝකයට රහසක්ව තිබුණු දෙයක්. ඒ තමයි, "සාර්ථකත්වයට රටාවක් තියෙනවා" කියන එක. ඒ රටාව තේරුම් ගත්තොත් ඕනෑම කෙනෙකුට ඒ සාර්ථකත්වය "කොපි" (Model) කරන්න පුළුවන්. අන්න ඒ සොයාගැනීම තමයි NLP කියලා ලෝකය හඳුනාගත්තේ.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ඇත්තටම NLP ඇතුළේ මොකක්ද වෙන්නේ?
හිතවතුනි, අපි හැමෝම අතේ අද ස්මාර්ට් ෆෝන් එකක් තියෙනවා. ලෝකය ඩිජිටල් වෙලා. හැබැයි අපේ මේ හිස්කබල ඇතුළේ තියෙන "මොළය" කියන උපකරණය තවමත් තියෙන්නේ ශිලා යුගයේ "හාඩ්වෙයාර්" (Hardware) එක්ක. අපි නූතන ලෝකයේ ප්රශ්නවලට මුහුණ දෙන්න හදන්නේ අර පරණ මෘදුකාංග (Software) පාවිච්චි කරලා.
නූතන ස්නායු විද්යාව (Neuroscience) අද පිළිගන්නවා Neuroplasticity කියන සංකල්පය. ඒ කියන්නේ අපේ මොළය "ගල් වෙච්ච" දෙයක් නෙමෙයි. අපිට පුළුවන් අපේ මොළයේ තියෙන ස්නායු සම්බන්ධතා (Synapses) අලුතෙන් හදන්න වගේම පරණ වැරදි සම්බන්ධතා කඩලා දාන්න. NLP කියන්නේ අන්න ඒ ක්රියාවලියට මග පෙන්වන "භාෂා පරිවර්තකයා" (Language Translator) වගෙයි.
හිතන්න අපේ ලාංකීය සමාජයේ අපි අහන වචන: "ඔයාට ඕවා කරන්න බෑ," "ගෑනු ළමයෙක් වුණාම ඔහොම නෙමෙයි ඉන්න ඕනෙ," "ඔයාගේ පරම්පරාවෙම කවුද ව්යාපාර කළේ?" මේ හැම වචනයක්ම අපේ මොළය ඇතුළේ "කැපුමක්" වගේ සටහන් වෙනවා. NLP මගින් කරන්නේ ඒ සටහන් ප්රශ්න කරලා, ඒවායේ බලය නැති කරලා, අලුත් ජයග්රාහී රටාවන් නිර්මාණය කරන එකයි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
NLP වල ඇති ප්රායෝගික ශිල්ප ක්රම
අද මම ඔබට එක සරල නමුත් බලගතු දෙයක් ගැන කියලා දෙන්නම්. ඒ තමයි Rapport Building (සම්බන්ධතාවය ගොඩනැගීම).
හිතවතුනි, මම ඔබට උදාහරණයක් කියන්නම්. අපි හිතමු චමිලා කියලා අවුරුදු 34 ක කාන්තාවක් ඉන්නවා. ඇය දැඩි මානසික පීඩනයකින් මනෝ උපදේශකයෙක් ළඟට එනවා. ඇය ඉන්නේ හරිම අසරණ වෙලා, උරහිස් පහත් කරලා, හරිම හෙමින් කතා කරන්නේ.
• සාමාන්ය උපදේශකයෙක්:
පුටුවේ කෙළින් වාඩි වෙලා, "චමිලා, කියන්න බලන්න ඔබේ ප්රශ්නය මොකක්ද?" කියලා හරිම තීක්ෂණව අහනවා. එතකොට චමිලාට දැනෙන්නේ තවත් බියක්. ඇය තවත් හැකිලෙනවා.
• NLP දන්නා උපදේශකයෙක්:
ඔහු කරන්නේ Matching and Mirroring කියන ශිල්පය. ඔහුත් චමිලා වගේම මදක් ඉදිරියට නැමෙනවා. ඇය කතා කරන හඬේ වේගයටම (Tone) ඔහුත් තමන්ගේ හඬ සකස් කරගන්නවා. ඇය හුස්ම ගන්නා රිද්මයටම ඔහුත් හුස්ම ගන්නවා.
පිටතින් බලන කෙනෙකුට මේක සාමාන්ය දෙයක් වුණත්, චමිලාගේ යටි සිතට (Subconscious Mind) දැනෙන්නේ "මේ මනුස්සයා මාව තේරුම් ගන්න කෙනෙක්, මම වගේම කෙනෙක්" කියලයි. ඒ විශ්වාසය (Trust) විනාඩියකින් ගොඩනැගෙනවා. අන්න ඒකයි Rapport කියන්නේ. ලාංකික අපේ භාෂාවෙන් කිව්වොත් මේක "හදවතින් හදවතට යා වීමක්."
ඔබ ව්යාපාරිකයෙක් නම්, ගුරුවරයෙක් නම්, එහෙමත් නැත්නම් මවක් හෝ පියෙක් නම්, මේ Rapport Building ශිල්පය පාවිච්චි කරලා ඕනෑම කෙනෙකුගේ හිත දිනාගන්න ඔබට පුළුවන්.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
හිතවතුනි, අපි දැන් යමු මේ විෂයයේ තියෙන අතිශය බලගතු ප්රායෝගික උපක්රම කිහිපයක් දෙසට. මේවා නිකම්ම උපක්රම නෙමෙයි, ඔබේ මනසේ තියෙන වැරදි "කෝඩ්" එක (Code) නිවැරදි කරන්න පාවිච්චි කරන මානසික සැත්කම් වගෙයි.
2. Meta-Model - වචන අස්සේ හැංගුණු සත්යය සෙවීම
හිතවතුනි, අපි එදිනෙදා කතා කරනකොට පාවිච්චි කරන සමහර වචන අපේ මුළු ලෝකයම අඳුරු කරනවා. මම ඔබට උදාහරණයක් කියන්නම්.
කමල් කියනවා, "මේ ලෝකේ කාටවත් මං ගැන ගානක් නැහැ" කියලා. බලන්න ඒ වාක්යයේ තියෙන බරපතළකම. "මුළු ලෝකයම", "කාටවත්". ඇත්තටම මුළු ලෝකයමද? එතකොට එයාගේ ඇඟිල්ලක් කැපුණොත් එයාට ඒ ගැන ගානක් නැද්ද? එයාගේ දරුවාට එයා ගැන ගානක් නැද්ද?
NLP ප්රාඥයෙක් මෙතැනදී අහන්නේ මෙන්න මෙහෙම ප්රශ්නයක්: "කමල්, ‘ලෝකේ කාටවත්' කිව්වේ හරියටම කවුරු ගැනද?"
එතකොට කමල් ටිකක් හිතලා කියනවා, "අනේ නැහැ… මම කිව්වේ ඔෆිස් එකේ බොස් (Boss) ගැන," කියලා.
බලන්න හිතවතුනි, වෙනස! කමල්ගේ මනස මුළු ලෝකයම "බොස්" කෙනෙක් බවට පත් කරගෙන (Generalization). ලාංකික අපේ කතාවල "හැමදාම මට මෙහෙමයි," "කවදාවත් හරියන්නේ නැහැ," "කවුරුත් උදව් කරන්නේ නැහැ" වගේ වචන තියෙනවා. Meta-Model එකෙන් කරන්නේ ඒ බොරු මනඃකල්පිත ලෝකය බිඳලා දාලා, සැබෑ ප්රශ්නය මොකක්ද කියලා මතු කරලා දෙන එකයි. කමල්ගෙන් මෙහෙම අහනකොට: "ඔබේ ජීවිතයේ වටින්නේ ඔබේ බොස්ද, නැත්නම් ඔබේ දරුවාද?" කියලා, අර පරණ ශිලා යුගයේ "ප්රෝග්රෑම්" එකේ ලොකු පිපිරීමක් (Crack) ඇති වෙනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
3. Milton Model - යටි සිතට කරන ආමන්ත්රණය
හිතවතුනි, රිචඩ් බෑන්ඩ්ලර්, මිල්ටන් එරික්සන්ව නිරීක්ෂණය කරනකොට දැක්කා ඔහු හරිම අපූරු විදිහකට වචන පාවිච්චි කරනවා. ඔහු කරන්නේ හරිම ගැඹුරු, සෙමින් ගලන, හිතාමතාම "අපැහැදිලි" (Vague) වචන පාවිච්චි කරන එක.
ඔහු කියනවා, "ඔබේ ශරීරය දැන් දන්නවා කොහොමද නිදහස් වෙන්නේ කියලා... ඔබේ ඇතුළේ තියෙන ව්යාකූලතා… හරියට රූපවාහිනියක් හෙමින් ඕෆ් (Off) වෙලා යනවා වගේ ඈතට යනවා ඔබට දැනේවි…"
හිතවතුනි, ඔහු මෙතැනදී ප්රශ්න කරන්නේ නැහැ. ඔහු කරන්නේ යටි සිතට (Unconscious Mind) අවසරයක් දෙන එක. අපේ පැරණි ගැමි කතාවල, තේ පැන් සාදයකදී ලාංකිකයෝ "ලෝකේ හැටි තමයි…" කියලා පටන් ගන්න ඒ ගැඹුරු කතා ඇතුළෙත් තියෙන්නේ මේ වගේ යටි සිතට කරන ආමන්ත්රණයක්. Milton Model කියන්නේ අපේ මේ සංස්කෘතික ප්රඥාව විද්යාත්මකව මනෝවිද්යාවට ගෙන ඒමක්.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4. Anchoring - මතකයේ නැංගුරම් ලෑම
හිතවතුනි, ඔබ අහලා ඇති පැව්ලොව්ගේ බල්ලා (Pavlov's Dog) ගැන කරන ලද පරීක්ෂණය. සීනුව (Bell) ගැහුවාම කෑම (Food) දෙනවා. පස්සේ කෑම නැතුව සීනුව විතරක් ගැහුවත් බල්ලාගේ කටට කෙළ (Saliva) උනනවා.
NLP වලදී අපි මේක පාවිච්චි කරන්නේ අපේ ජයග්රහණයන් වෙනුවෙන්. හිතන්න ඔබේ ජීවිතයේ ඔබ අතිශය ජයග්රාහීව, සතුටින් හිටපු මොහොතක්. සමහරවිට ඒක පාසලේදී ලැබූ ජයග්රහණයක් වෙන්න පුළුවන්. ඒ "Peak State" එක හෙවත් උපරිම හැඟීම දැනෙන මොහොතේ ඔබේ ඇඟිල්ලක යම් ස්ථානයක් තද කරනවා (Press).
දැන් ඒක "නැංගුරමක්" (Anchor) වගේ ඔබේ මොළයේ සටහන් වෙනවා. ඊළඟ වතාවේ ඔබට බයක් හෝ පසුබෑමක් දැනෙනකොට, අර ස්ථානය තද කළ සැණින් අර පරණ "ජයග්රාහී හැඟීම" නැවතත් අවදි වෙනවා (Fire).
ලාංකික අපිට මේකට හොඳම උදාහරණය තමයි අපේ ගමේ ළිඳ, ගඟ, එහෙමත් නැත්නම් මහගෙදර මැටි සුවඳ. ඒ සුවඳ දැනෙනකොට අපේ හිතට එන ඒ නිදහස් හැඟීම අපේ ළමා කාලයේ "ඇන්කර්" එකක්. NLP චිකිත්සකවරයා කරන්නේ මේ ස්වභාවික ක්රියාවලිය විද්යාත්මකව ඔබේ මානසික සුවය සඳහා පාවිච්චි කරන එකයි.
භීතිකාවන් (Phobias) සහ කම්පනයන් ඉවත් කිරීම
මකුළුවන්ට තියෙන බය, රිය අනතුරකින් පසු ඇතිවන කම්පනය (Trauma) වගේ දේවල් ඉවත් කරන්න NLP වල තියෙන්නේ පුදුම වේගවත් ක්රම. මෙතැනදී කරන්නේ ඒ මතකය මකන එක නෙමෙයි. ඒ මතකයත් එක්ක බැඳිලා තියෙන "බය" කියන රසායනික හැඟීම (Emotional Charge) මනසින් ගලවා ඉවත් කරන එකයි. මතකය ඉතිරි වෙනවා, හැබැයි ඒකෙන් දැනෙන වේදනාව නැති වෙලා යනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
5. Reframing - දකින කෝණය වෙනස් කිරීමේ කලාව
හිතවතුනි, මම ඔබට අපූරු උදාහරණයක් කියන්නම්. අපි හිතමු සරත් කියලා කෙනෙක් ඉන්නවා. එයා කියනවා, "මම මාරම වැඩකාරයෙක්, හැබැයි මම ගෙදර අය ගැන බලන්නේ නැහැ, කෑමක් රස විඳින්නේ නැහැ… මම මගේ වැඩවලට වහලෙක් වෙලා" කියලා එයා ලොකු කලකිරීමකින් ඉන්නේ.
මෙතැනදී NLP වලින් කරන්නේ ඒ සිද්ධිය දිහා බලන "රාමුව" (Frame) වෙනස් කරන එකයි. අපි සරත්ට කියනවා, "සරත්, ඔබ ඇත්තටම වහලෙක් නෙමෙයි. ඔබ ඉලක්කයක් වෙනුවෙන් උපරිමයෙන්ම අවධානය යොමු කළ හැකි (Highly Focused) කෙනෙක්. ඔබ ඔබේ ඉලක්කයේ 'මාස්ටර්' කෙනෙක්!" මෙතැනදී වෙන්නේ මොකක්ද?
• Content Reframe:
ඒ හැසිරීම පිටුපස තියෙන "යහපත් චේතනාව" (Positive Intention) මොකක්ද කියලා අපි හොයනවා.
• Context Reframe:
එකම ගතිගුණය වෙනත් තැනකදී වටිනාකමක් වෙන්න පුළුවන්. උදාහරණයක් විදිහට, ලංකාවේ සමහර අම්මලා කියනවා තමන්ගේ දරුවා හරිම දඟයි, හැමදේම ගලවලා බලනවා කියලා. හැබැයි ඒ දරුවාගේ තියෙන්නේ විද්යාඥයෙකුට අවශ්ය "කුතුහලය" (Curiosity). ඒ ලේබලය වෙනස් කළ සැණින් ඒ පුද්ගලයා තමන් ගැන දකින විදිහ වෙනස් වෙනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
6. Representational Systems - ඔබ ලෝකය දකින්නේ කොහොමද?
හිතවතුනි, අපේ මොළය ලෝකය අත්දකින්නේ ප්රධාන ක්රම තුනකට. ලාංකික අපේ කතාවලින්ම මේක අල්ලගන්න පුළුවන්.
• Visual (දෘශ්ය):
සමහරු කියනවා, "මට ඒක පැහැදිලිව පේනවා" කියලා. ඔවුන් ලෝකය දකින්නේ රූපවලින්. එවැනි අයට කරුණු පැහැදිලි කරන්න ඕනේ රූප සටහන් හෝ උදාහරණ මගින්.
• Auditory (ශ්රව්ය):
තවත් අය කියනවා, "ඔබ කියන දේ මට ඇහෙනවා, ඒක මට ගැළපෙනවා" කියලා. ඔවුන්ට වැදගත් වෙන්නේ ශබ්දය, රිද්මය සහ තර්කයයි.
• Kinaesthetic (ස්පර්ශය/දැනීම):
තවත් කෙනෙක් කියන්න පුළුවන්, "මට ඒක හරි කියලා දැනෙනවා" කියලා. ඔවුන්ට වැදගත් වෙන්නේ හැඟීම් සහ අත්දැකීම්.
දක්ෂ NLP උපදේශකයෙක් කරන්නේ හිතවතුනි, තමන්ගේ ක්රමය සේවාලාභියාට බල කරන එක නෙමෙයි, සේවාලාභියා ලෝකය දකින "ජනේලයෙන්" එබී බලන එකයි. ඔහු 'Visual' කෙනෙක් නම් ඔහුට පින්තූරවලින් කතා කරනවා, 'Kinaesthetic' නම් ඔහුට ඒ දේ දැනෙන්නට හරිනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
7. Sub modalities - මනසේ තියෙන 'Settings' වෙනස් කිරීම
හිතවතුනි, මේක හරිම විස්මිත දෙයක්. ඔබ දැන් මොහොතකට ඔබේ හිතේ තියෙන ලොකුම "දුකක්" ගැන හිතන්න. ඒක රූපයක් විදිහට මවාගන්න. ඒ රූපය පාටද? කළු-සුදුද? ඒක තියෙන්නේ ළඟද? දුරද?
දැන් ඔබේ ජීවිතයේ "ජයග්රාහී" මොහොතක් ගැන හිතන්න. ඒක ගොඩක් දීප්තිමත් (Bright) නේද? ගොඩක් ළඟයි නේද?
NLP වලදී අපි කරන්නේ මේ "සෙටින්ග්ස්" (Settings) පාලනය කරන එකයි. කෙනෙකුට විශාල බයක් හෝ පීඩනයක් දෙන රූපයක් ඔහුගේ මනස ඇතුළේදී කුඩා කරලා, කළු-සුදු කරලා, ගොඩක් ඈතට තල්ලු කරලා දාන්න අපි පුහුණු කරනවා. ඒ රූපය ඈතට යනකොටම, ඔහුගේ සිරුරේ තියෙන බය (Anxiety) ඉබේම අඩු වෙලා යනවා.
හිතවතුනි, මේවා නිකම්ම "මනස්ගාත" නෙමෙයි. අපේ ස්නායු පද්ධතිය ක්රියා කරන විද්යාත්මක රටාව (Neuroscience) පාවිච්චි කරලා කරන දේවල්. ඔබේ මනස කියන ටීවී එකේ රිමෝට් එක දැන් තියෙන්නේ ඔබේ අතේ!
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
හිතවතුනි, අපි දැන් මේ කතාවේ ඉතාමත් සංවේදී වගේම තීරණාත්මක තැනකට ඇවිත් ඉන්නේ. NLP කියන මේ විශ්වීය විෂය, අපේ පුංචි ලංකාව ඇතුළේ කොහොමද ක්රියාත්මක වෙන්නේ? අපි එකිනෙකාට වෙනස්, අපේ මනෝභාවයන් හරිම සුවිශේෂීයි.
NLP ලංකාවේ අපේ පරිසරයට (Context) ගැළපෙන හැටි
ලාංකික අපිට අපේම කියලා "සාමූහික කම්පනයක්" (Collective Trauma) තියෙනවා. දශක ගණනාවක යුද්ධය, සුනාමිය, ආර්ථික අර්බුද මේ හැමදේම අපේ මනසේ "ප්රෝග්රෑම්" එකේ කොටසක් වෙලා. ඒ වගේම කුලය, පන්තිය, ස්ත්රී-පුරුෂ භාවය ගැන අපේ පරම්පරා ගණනාවක විශ්වාස (Generational Programming) තියෙනවා.
හිතවතුනි, අපේ සංස්කෘතියේ තියෙනවා සමහර සීමාවන්. උදාහරණයක් විදිහට, "පිරිමි ළමයි අඬන්නේ නැහැ" නැත්නම් "ගෑනු ළමයි තමන්ගේ හිතේ දේවල් එළියට කියන්නේ නැහැ" වගේ දේවල්. ඉතින් ලාංකික උපදේශකයෙකුට තියෙන අභියෝගය තමයි මේ NLP ශිල්ප ක්රම අපේ සංස්කෘතික රාමුවට හානියක් නොවී බද්ධ කරන එක.
බලන්න මේ උදාහරණ කිහිපය:
• වියෝවකදී දැනෙන ශෝකය (Grief Work):
හිතවතුනි, ලාංකික අපිට අපේ දුක එළියට දාන්න හරිම අමාරුයි. එතැනදී NLP වල Perceptual Positions කියන උපක්රමය පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්. "අපි හිතමු ඔබෙන් සමුගත් ඒ ආදරණීයයා දැන් ඔබ දෙස බලා ඉන්නවා කියලා, ඔහු ඔබට මොනවා කියන්න ඇද්ද?" වගේ වක්ර ක්රම හරහා අපිට ඒ දුක පිට කරන්න පුළුවන්.
• එපා කීමේ අපහසුව (Assertiveness):
හිතවතුනි, "නැහැ" කියලා කෙලින් කියන්න අපිට ලොකු සංස්කෘතික බයක් (Guilt) තියෙනවා. NLP Reframe එකකින් අපිට පුළුවන් ඒක මෙහෙම දකින්න: "ඔබ අනවශ්ය දෙයකට 'නැහැ' කියන්නේ, ඔබ ඔබේ වටිනාකම් (Values) ආරක්ෂා කරගන්නයි."
• වෘත්තීය බිය (Career Anxiety):
හිතවතුනි, "මම කැමති විෂයට ගෙදර අය කැමති නැහැ." මෙතැනදී Meta-Model එක පාවිච්චි කරලා අහන්න පුළුවන්: "හරියටම ඔවුන් බය වෙන්නේ මොනවා වෙයි කියලද? ඒ බය සාධාරණද?" කියලා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
නූතන විද්යාව සහ NLP ගැන ඇත්ත කතාව
හිතවතුනි, අපි ඉතාම විවෘතව සහ අවංකව මේ ගැන කතා කරන්න ඕනේ. අද ලෝකයේ NLP ගැන විවේචනත් තියෙනවා.
1. විවේචන:
සමහර පර්යේෂණවලින් NLP වල සියලුම කරුණු විද්යාත්මකව ඔප්පු කරන්න බැරි වෙලා තියෙනවා. ඒ නිසා එක්සත් රාජධානියේ NICE වැනි ආයතන මෙය ස්වාධීන වෛද්ය ප්රතිකාරයක් ලෙස (Empirically Proven Therapy) අනුමත කරන්නේ නැහැ.
2. ඒත් සත්යය මෙයයි:
NLP වල තියෙන Rapport, Anchoring, Cognitive Reframing වගේ ශිල්ප ක්රම අද ලෝකයේ පිළිගත් ප්රධාන පෙළේ මනෝ ප්රතිකාර ක්රම (CBT, ACT, EMDR) ඇතුළේ "කෝර්" (Core) එකක් විදිහට පාවිච්චි වෙනවා.
හිතවතුනි, NLP කියන්නේ හරියට අලුත් මාවත් හොයාගෙන ගිය "ගවේෂකයෙක්" වගෙයි. එහි සියලුම තැන් සිතියම් ගත කරලා නැති වුණත්, ඒ මාවත් අද නූතන විද්යාවට ලොකු ආලෝකයක් වෙලා තියෙනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
වගකිවයුතු NLP ශිල්පියෙකුගේ ආචාර ධර්ම
අද ලංකාවේ NLP කරනවා කියලා මිනිස්සු මුලා කරන අයත් ඉන්නවා. ඒ නිසා ඔබ දැනගන්න ඕනේ නියම NLP ශිල්පියෙක් වැඩ කරන්නේ මෙහෙමයි:
• තනිවම භාවිත නොකිරීම:
NLP කියන්නේ වෙනත් විද්යාත්මක ක්රමවේද සමඟ මුසු කර පාවිච්චි කළ යුතු මෙවලමක් මිස, හැම ලෙඩකටම දෙන මැජික් බෙහෙතක් නෙමෙයි.
• විද්යාත්මක ක්රම සමඟ බද්ධ කිරීම:
අලුත්ම පර්යේෂණ (Evidence-based practices) සමඟ NLP මුසු කිරීම.
• අධීක්ෂණය (Supervision):
සෑම විටම වගකීමකින් යුතුව කටයුතු කිරීම.
• වෛද්ය විනිශ්චයන් නොදීම:
NLP ශිල්පියෙකු කියන්නේ වෛද්යවරයෙක් නෙමෙයි. මානසික රෝග (Clinical Diagnoses) ගැන විනිශ්චය දෙන්න ඔහුට අයිතියක් නැහැ.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
හිතවතුනි, මේ මනෝවිද්යාවේ ඇති අතිශය තියුණු මෙවලම් කිහිපයක් ගැන ගැඹුරු විවරණයක්. අපි මේවා එකින් එක හෘදයාංගමව, ඒ වගේම ප්රායෝගිකව විග්රහ කර ගනිමු. මම මේ පැහැදිලි කරන්නේ "මොළය" කියන සුපිරි පරිගණකයේ ක්රියාකාරීත්වය වෙනස් කරන හැටි.
1. Rapport (සම්බන්ධතාවය) - හදවත් දෙකක් යා කරන පාලම
හිතවතුනි, අපි කෙනෙක් එක්ක කතා කරනකොට ඒ කෙනාට "මේ මගේම කෙනෙක්" කියන හැඟීම ඇති කරන්නේ කොහොමද?
• ගැඹුරු අර්ථය:
අපේ මොළයේ තියෙනවා Mirror Neurons කියලා කොටසක්. අපි කෙනෙක් කරන දේ ඒ විදිහටම කරනකොට (සූක්ෂමව), අනෙක් කෙනාගේ යටි සිතට දැනෙනවා අපේ අතර තියෙන්නේ එකම රිද්මයක් කියලා.
• ප්රායෝගිකව:
ඔහු ඉදිරියට නැමී ඉන්නවා නම්, ඔබත් මදක් ඉදිරියට නැමෙන්න. ඔහු හෙමින් කතා කරනවා නම්, ඔබත් හඬ මදක් බුරුල් කරන්න. ඔහු හුස්ම ගන්නා වේගයටම ඔබත් හුස්ම ගන්න. එවිට ඔබ දෙදෙනා අතර නොපෙනෙන මානසික බන්ධනයක් ගොඩනැගෙනවා.
2. Meta-Model (මෙටා-මොඩලය) - බොරු බිය බිඳින ප්රශ්නාවලිය
හිතවතුනි, මිනිස්සු හැමෝම තමන්ගේ ප්රශ්න "පොදුකරණය" කරනවා. "කවුරුත් මට ආදරේ නෑ" වගේ වාක්ය මනස ඇතුළේ ලොකු පීඩනයක් හදනවා.
• ගැඹුරු අර්ථය:
අපේ මොළය තොරතුරු ගබඩා කරනකොට ඒවා Delete කරනවා, Distort (විකෘති) කරනවා, එහෙමත් නැත්නම් Generalize (පොදුකරණය) කරනවා.
• ප්රායෝගිකව:
"කවුරුත් මට ආදරේ නෑ" කිව්වොත් ඔබ අහන්න: "හරියටම කවුද?" (බිරිඳ? දරුවා? අම්මා?). එතකොට මනසට සිද්ධ වෙනවා අර පරණ වැරදි 'Code' එක බිඳලා සැබෑ තොරතුරු හොයන්න. සත්යය අවබෝධ කරගත් සැණින් පීඩනය අඩු වෙනවා.
3. Milton Model (මිල්ටන් මොඩලය) — යටි සිතට දෙන අවසරය
සමහර වෙලාවට හිතවතුනි, අපේ තර්ක කරන මනස (Conscious Mind) හරිම මුරණ්ඩුයි. ඒකට "උපදෙස්" දෙනවට ඒක කැමති නැහැ.
• ගැඹුරු අර්ථය:
මෙතැනදී අපි හිතාමතාම අපැහැදිලි වචන පාවිච්චි කරලා තර්ක කරන මනස "නිදි කරවනවා".
• ප්රායෝගිකව:
"ඔයා දැන් සතුටින් ඉන්න ඕනේ" කියනවා වෙනුවට, "ඔබේ හිත ඇතුළේ තියෙන ඒ සහනය සෙමෙන් අවදි වෙන හැටි ඔබට දැනේවි..." කියලා කියනවා. එතකොට යටි සිතට තමන්ගේම අර්ථයක් ඒකට දීලා සුවපත් වෙන්න ඉඩ ලැබෙනවා.
4. Anchoring (නැංගුරම් ලෑම) - මොළයට දෙන රහස් සංඥාව
හිතවතුනි, අපිට ඕනෑම වෙලාවක අවශ්ය මානසික තත්ත්වයක් (උදා: දැඩි ආත්ම විශ්වාසය) ක්ෂණිකව අවදි කරගන්නේ කොහොමද?
• ගැඹුරු අර්ථය:
මේක Stimulus-Response කියන විද්යාත්මක පදනම මත වැඩ කරන්නේ.
• ප්රායෝගිකව:
ඔබ ඔබේ ජීවිතයේ ඉතාම ජයග්රාහීව හිටපු මොහොතක් මවාගන්න. ඒ හැඟීම උපරිමයට ආපු වෙලාවේ ඔබේ ඇඟිලි දෙකක් තද කරන්න. මේක කිහිප සැරයක් කළාම, පස්සේ කාලෙක ඔබට බයක් දැනෙන වෙලාවක ඒ ඇඟිලි දෙක තද කළ සැණින් අර පරණ "ජයග්රාහී හැඟීම" මොළය ඇතුළේ රසායනිකව අවදි වෙනවා.
5. Reframing (රාමුව වෙනස් කිරීම) - රූපය නෙමෙයි, රාමුවයි
ඕනෑම නරක අත්දැකීමක් ඇතුළේ හොඳ පැත්තක් හොයන එක මේකෙන් කෙරෙනවා.
• ගැඹුරු අර්ථය:
සිදුවීමකට තියෙන අර්ථය (Meaning) වෙනස් කළොත්, ඒකෙන් දැනෙන හැඟීමත් වෙනස් වෙනවා.
• ප්රායෝගිකව:
කෙනෙක් කියනවා නම් "මම හරිම මුරණ්ඩුයි" කියලා, ඔබට පුළුවන් ඒක Reframe කරන්න: "ඔබට ඕනෑම අසීරු අවස්ථාවක තීරණයක් මත ස්ථාවරව ඉන්න පුළුවන් (Determination) නේද?" කියලා. ලේබලය වෙනස් වුණාම මානසික බර සැහැල්ලු වෙනවා.
6. Submodalities (උප-මාදිලි) - මනසේ තිරය පාලනය කිරීම
අපේ මතකයන් මොළය ඇතුළේ ගබඩා වෙලා තියෙන්නේ රූප, ශබ්ද සහ හැඟීම් විදිහට.
• ගැඹුරු අර්ථය:
මේ මතකවල "තත්ත්වය" (Quality) වෙනස් කිරීමෙන් එහි බලපෑම අඩු කරන්න පුළුවන්.
• ප්රායෝගිකව:
ඔබට ලොකු බයක් දෙන රූපයක් හිතේ මැවෙනවා නම්, ඒකේ පාට අයින් කරලා කළු-සුදු කරන්න. ඒක ටීවී එකක යන පරණ චිත්රපටයක් වගේ හිතන්න. ඒක හෙමින් ඈතට තල්ලු කරන්න. රූපය කුඩා වෙන්න වෙන්න, ඒ රූපය හරහා ඔබට දැනෙන බයත් දිය වෙලා යනවා.
7. Perceptual Positions (දෘෂ්ටිකෝණ) - ගැටුම්වලට තිත තැබීම
හිතවතුනි, බොහෝ ප්රශ්න ඇති වෙන්නේ අපි අපේ කෝණයෙන් විතරක් ලෝකය දකින නිසයි.
• ගැඹුරු අර්ථය: මේකෙදි අපි දෘෂ්ටිකෝණ 3ක් පාවිච්චි කරනවා.
1. පළමු පියවර: මම මගේ ඇස්වලින් ප්රශ්නය දකිනවා.
2. දෙවන පියවර: මම අනෙක් පුද්ගලයාගේ ඇස්වලින් මේ ප්රශ්නය දකිනවා.
3. තෙවන පියවර: මම කිසිම සම්බන්ධයක් නැති පිටස්තරයෙක් විදිහට මේ දෙන්නා දිහාම බලනවා.
• මෙහෙම බලනකොට අපිට කලින් නොපෙනුණු විසඳුම් පේන්න ගන්නවා.
8. Timelines (කාල රේඛාව) - අතීතය සුවපත් කර අනාගතය හැඩගැන්වීම
හිතවතුනි, අපේ අතීතයේ තුවාල අද අපිට බාධාවක් වෙන්නේ කොහොමද?
• ගැඹුරු අර්ථය:
හිතවතුනි, අපේ මොළය කාලය ගබඩා කරන්නේ රේඛාවක් විදිහට. සමහරුන්ගේ අතීතය තියෙන්නේ ඉස්සරහින්, ඒ නිසා ඔවුන් හැමතිස්සෙම පරණ වැරදි ගැන හිතනවා.
• ප්රායෝගිකව:
NLP හරහා අපි අතීතයේ තුවාල වුණු මතකයක් තියෙන තැනට ගිහින්, ඒ මතකයත් එක්ක බැඳුණු "වේදනාව" ඉවත් කරලා ඒක සුවපත් කරනවා. ඒ වගේම අනාගතය දෙසට ගිහින් අපේ ඉලක්ක සාර්ථක වුණු හැටි "පූර්ව දර්ශනයක්" විදිහට මනසේ තැන්පත් කරනවා.
හිතවතුනි, මේ තාක්ෂණයන් කියන්නේ මැජික් නෙමෙයි, පිරිසිදු මනෝ විද්යාව සහ ස්නායු විද්යාව. ඔබ උපදේශකයෙක් නම් මේවා හරිම ප්රවේශමෙන් පාවිච්චි කරන්න. මේවා ඔබේ ජීවිතයට ඇතුළත් කරගන්න කොට, ඔබේ මනස කියන පරිගණකය අලුත්ම "Software" එකකින් ක්රියාත්මක වෙන්න පටන් ගනීවි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
හිතවතුනි, අපි ආරම්භ කරපු මේ අපූරු කතාව නිමා කරන්නටයි දැන් සූදානම. අපේ මේ සංවාදයේ මුලදී හමුවුණු චමිලා ඔබට මතකද? අතීතයේ ශෝකයෙන් පීඩා විඳිමින් හිටපු ඒ ගැහැනිය...
චමිලාගේ කතාවේ නිමාව
ඇය මනෝ උපදේශකවරයා හමුවට පැමිණි තෙවන දිනය (Session 3). ඇය අතීතයේ සිදුවුණු වියෝවක ශෝකය (Grief) තාමත් දරාගෙන හිටියේ. උපදේශකවරයා ඇයගේ මනසේ මැවෙන ඒ රූපයේ Submodalities එහෙමත් නැත්නම් "තාක්ෂණික සැකසුම්" පරීක්ෂා කළා.
"චමිලා, ඒ රූපය ඔබට පේන්නේ කොහොමද? ඒක ළඟද? කළු-සුදුද?"
"ඔව්, ඒක ගොඩක් ළඟයි. හරිම අඳුරුයි... කළු-සුදු රූපයක් වගේ." ඇය හෙමින් කිව්වා.
"ඒ රූපය ඔබේ පපුව අසලම තියෙනවා වගේද දැනෙන්නේ?"
"ඔව්..." ඇය කඳුළු පිරුණු දෑසින් හිස වැනුවා.
"දැන්... හෙමින්... ඒ රූපය ඔබෙන් ඈතට තල්ලු කරන්න (Push it away). ක්ෂිතිජය දෙසට... ඒක කුඩා වෙනවා... තවත් කුඩා වෙනවා... පුංචි තිතක් වෙනකල්ම ඒක ඈතට යවන්න."
විනාඩි කිහිපයකින් චමිලාගේ දෑසින් කඳුළු කඩා වැටුණා. හැබැයි ඒ කඳුළු පරණ ශෝකය නිසා ආපු ඒවා නෙමෙයි. ඒ සැනසීමේ (Relief) කඳුළු.
"දැන් ගැඹුරු හුස්මක් ගන්න... දැන් සැහැල්ලුයි නේද?"
ඇය මදහසක් පෑවා. "ඔව්, දැන් ඒ බර දැනෙන්නේ නැහැ."
අවුරුදු 40ක් තිස්සේ දරාගෙන හිටපු ඒ මානසික පීඩනය, නිවැරදි "මනෝ මෙවලම්" පාවිච්චි කරලා විනාඩි 20කින් සමුගත්තා. අන්න ඒකයි NLP වල තියෙන විස්මිත හැකියාව.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
අවසාන පණිවිඩය - ඔබේ ප්රඥාවට
හිතවතුනි, අපේ රටේ මනෝ-සෞඛ්ය ක්ෂේත්රය දැන් ශිලා යුගයේ නැහැ. හැබැයි අපිට අවශ්ය වෙන්නේ නිවැරදි මෙවලම් (Tools) පාවිච්චි කරන්න දන්න, තමන්ගේ සීමාවන් (Limitations) හඳුනාගත්, ඒ වගේම විද්යාත්මක පදනම (Evidence-based humility) සහ මනුෂ්යත්වය (Compassion) මුසු කරපු උපදේශකවරු පිරිසක්.
ඇල්ෆ්රඩ් කොර්සිබ්ස්කි (Alfred Korzybski) කියන ශ්රේෂ්ඨ ප්රඥාවන්තයා කිව්වා වගේ, "සිතියම කියන්නේ භූමිය නෙමෙයි" (The map is not the territory). NLP කියන්නේ සිතියමක් විතරයි. දක්ෂ උපදේශකයෙක් සිතියම පාවිච්චි කරලා, සේවාලාභියාගේ සැබෑ ජීවිතය නැමැති "භූමියට" ආදරය කරන්න ඕනේ.
• ඔබ උපදේශකයෙක් නම්:
NLP ශිල්ප ක්රම නිකම්ම "ට්රික්ස්" (Tricks) විදිහට පාවිච්චි කරන්න එපා. ඒවා පාවිච්චි කරලා කෙනෙකුගේ ජීවිතයේ අසාර්ථක "මෘදුකාංග" (Software Patches) නිවැරදි කරන්න උදව් වෙන්න.
• ඔබ සාමාන්ය කෙනෙක් නම්:
මතක තබා ගන්න, ඔබේ 'Programming' එක කියන්නේ ඔබ නෙමෙයි. ඒක ඔබ මත ලියැවුණු කෝඩ් (Code) එකක් විතරයි. ඔබ තමයි මේ ජීවිතය ලියන වැඩසටහන්කරු (Programmer). ඔබ ඒ වැඩසටහන (Program) නෙමෙයි.
ලෝකයේ තියෙන ශ්රේෂ්ඨතම පරිවර්තන කතාව (Transformation story) වෙන්නේ ඔබේම කතාවයි. NLP කියන්නේ ඒ කතාව ලියන්න ඔබට ලැබෙන පෑනක් විතරයි.
සැමට ප්රඥාවන්ත, සැහැල්ලු මනසක් ප්රාර්ථනා කරමි!
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ඔරා මයින්ඩ් (Ora Mind) - මනස පුබුදුවමු, ප්රඥාව අවදි කරමු!
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
විශේෂ සටහන: මෙම ලිපිය මනෝවිද්යාත්මක දැනුවත් කිරීම සඳහා පමණක් සකස් කරන ලද්දකි. මෙය වෛද්ය උපදෙස් සඳහා ආදේශකයක් නොවේ. ඔබට හෝ ඔබ දන්නා අයෙකුට මෙවැනි ගැටලුවක් ඇත්නම්, කරුණාකර සුදුසුකම් ලත් මනෝ වෛද්යවරයෙක් හෝ උපදේශකයෙක් හමුවෙන්න.
ශ්රී ලංකාවේ ඕනෑම මොහොතක ඔබට උපකාර සඳහා ඇමතිය හැකි මානසික සෞඛ්ය හදිසි සේවාව: 1926 (මානසික සෞඛ්ය උපකාරක අංකය)
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
තරිඳු රාජපක්ෂ (මනෝ උපදේශක හා චිකිත්සක)
