30/11/2021
"ပါကင်ဆန်ရောဂါနှင့် ဖီဆီယိုသရပီ"
Parkinson's Disease and Physiotherapy
's Disease ဆိုတာ ဦးနှောက်ရဲ့ Substantia Nigra ဆိုတဲ့နေရာကနေ Dopamine (ဒိုပါမင်း) ဟော်မုန်းထွက်တဲ့ ဆဲလ်တွေ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်ဖြစ်တဲ့ရောဂါပါ။
စုစုပေါင်း လူဦးရေရဲ့ 0.3%လောက်ဖြစ်ပါတယ်။(လူ1000 မှာ 3ယောက်ဖြစ်တယ်လို့ဆိုလိုတာပါ)
အသက် 55နှစ်ကျော်တဲ့ လူဦးရေမှာတော့ 1%ဆိုတော့ လူ100မှာ 1ယောက်ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ (ဒီကိန်းဂဏာန်းတွေကတော့ UK က ဂဏာန်းတွေပါ)
ဘာကြောင့်ဖြစ်ရတာလဲ???
*အသက်ကြီးလို့ချည်းတော့ ဒီရောဂါဖြစ်တာမဟုတ်ပါဘူး။
*မျိုးရိုးဗီဇကြောင့်
*ပိုးသတ်ဆေးလို စက်ရုံသုံးဓါတုပစ္စည်းလို အဆိပ်ဖြစ်စေတဲ့ အရာတွေနဲ့ထိတွေ့တာ၊ လေထု ရေထု မြေထု ညစ်ညမ်းတဲ့နေရာမှာ နေတာ
*အဝလွန်တာ၊ အဆီ သကြားဓါတ်များတဲ့ အစာတွေစားတာ၊ စီးကရက် အရက်သောက်တာ၊ တချို့သောဆေးတွေသောက်တာ
စတဲ့အကြောင်း အရာတွေေေကြာင့် ဖြစ်တတ်ပါတယ်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
1-Resting Tremor
* ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ တုန်ခြင်း (လက်တို့ ခေါင်းတို့ တုန်ခြင်း)
တုန်ခြင်းက တစ်စုံတစ်ခုကို အာရုံစိုက်လုပ်တဲ့ အချိန်မှာ တုန်လာတာနဲ့ ဘာမှမလုပ်ဘဲနေတဲ့အချိန် တုန်တာရယ်လို့နှစ်မျိုးရှိတဲ့ အထဲမှာ ဒီရောဂါမှာက နားနေတဲ့အချိန်တုန်တာပါ။
ဒီလက္ခဏာက အတွေ့ရအများဆုံးဖြစ်ပြီး တစ်စက္ကန့်မှာ 4 ခါက နေ 6 ခါထိ တုန်နိုင်ပါတယ်။
2- Rigidity
*အဆစ်များကို အကွေးအဆန့်ပြုလုပ်ချိန်မှာ တောင့်တင်းနေခြင်း
သူများက မိမိအဆစ်တွေကို အကွေးအဆန့်ပြုလုပ်ပေးချိန်မှာ တောင့်တင်းနေတာပါ။
အဲ့မှာ lead pipe နဲ့ cog wheel ဆိုပြီးနှစ်မျိုးထပ်ရှိပါတယ်။
Lead pipe ဆိုတာ ကွေးဆန့်ပေးတဲ့ တလျှောက်လုံးတောင့်တင်းနေတာဖြစ်ပြီး
Cog wheel ဆိုတာ ခွေးသွားစိပ်လို ကွေးဆန့်ချိန်မှာ ထစ်ထစ် နေတာပါ။
ရလာဒ်အနေနဲ့ ကိုယ်နေဟန်ထားက ကုန်းကုန်းကြီးဖြစ်လာမယ်။
ကျောတွေ ခေါင်းတွေလှည့်ရာမှာ ခက်ခဲလာတော့ လှမ်းခေါ်ရင် လှည့်ကြည့်လို့မရဘဲ တစ်ကိုယ်လုံးကြီး လှည့်လာရမယ်။
လမ်းလျှောက်ရင်၊ ခန္ဓာကိုယ် အနေအထားပြောင်းရင် အဆစ်တွေ လှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းတွေ ကျလာမယ်။
3- Bradykinesia
* လှုပ်ရှားမှုတွေ နှေးလာမယ်။
အထူးသဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်က ရုတ်တရက်တုန့်ပြန်မှု (လဲကျခါနီး ဟန်ချက်ကို ထိန်းတာတို့)မလုပ်နိုင်တော့ဘူး။
4- Postural instability
*ဟန်ချက် ငြိမ်အောင် မထိန်းနိုင်တာ
ဒီရောဂါအတွက် ဒုက္ခအပေးဆုံး အချက်ပါပဲ။
ပါကင်ဆန်ရောဂါ ခံစားရသူတွေရဲ့90%လောက်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ "ရုတ်တရက်တုန့်ပြန်မှု" တွေ ကျဆင်းသွားပါတယ်။
အဲ့ဒီ အကျိုးဆက်အဖြစ် လဲကျပြီး အရိုးကျိုးတာ၊ ဆေးရုံတက်ရတာ Wheelchairပေါ်မှာပဲ နေရတာတွေဖြစ်တတ်ပါတယ်။
5- Other signs & symptoms
*တခြားရောဂါလက္ခဏာများ
-မျက်နှာက ခံစားချက်ဖော်ပြတဲ့ အမူအယာတွေမလုပ်နိုင်တာ (ပျော်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်းတွေ မဖေါ်ပြနိုင်ပဲ မျက်နှာသေနဲ့ ဖြစ်နေတာ)
-မျက်တောင် ခဏခဏမခတ်နိုင်တာ
- Myerson's sign လို့ခေါ်တဲ့ မျက်ခုံးနှစ်ဘက်ကြားက နှဖူးကို လက်ချောင်းနဲ့ အဆက်မပြတ်ခေါက်ရင် ရောဂါမရှိသူက မျက်တောင် 2ခါ 3ခါပဲ ခတ်ပြီး ခဏကြာရင်ကျင့်သားရသွားပေမယ့် ဒီရောဂါမှာတော့ တစ်ချက်ခေါက်တိုင်း မျက်တောင်တစ်ခါခတ်နေပါမယ်။
-အစာနဲ့ရေ မြိုချရခက်တာ
-မြန်မြန်နဲ့ အသေးစိတ်လုပ်ရတဲ့ အလုပ်တွေမလုပ်နိုင်တာ
-လမ်းလျှောက်ရင် ခန္ဓာကိုယ် အပေါ်ပိုင်းက ရှေ့ရောက်ပြီး အောက်ပိုင်းခြေထောက်တွေက အပေါ်ပိုင်းကို balance ဖြစ်အောင် လိုက်နေရလို့ ပြေးနေသလို ဖြစ်နေတာ
-ခန္ဓာကိုယ်လှည့်တဲ့အချိန် မငြိမ်တာ
-လမ်းလျှောက်နေရင်လည်း ရပ်ရခက်လို့ လဲကျနိုင်ခြေများတာ
-ကောင်းကောင်းအိပ်မပျော်တာ
-ဆီးသွားရင် ခက်ခဲတာ
-အမြင်အာရုံ ထိခိုက်တာ
Psychological problems
*စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြသနာများ
Depressionလို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်ဓါတ်ကျခြင်းနဲ့
Dementia လို့ခေါ်တဲ့ မေ့တတ်ခြင်း တွေ ခံစားရတတ်ပါတယ်။
Diagnosis (ရောဂါရှာဖွေခြင်း)
အထက်ပါ လက္ခဏာတွေရှိလား စစ်ဆေးမယ်။
ပိုသေချာချင်ရင် MRI တို့ CT Scan တို့ ရိုက်လို့ရပါတယ်။
ဒီရောဂါလက္ခဏာတွေ ခံစားရရင် အရေးအကြီးဆုံး အနေနဲ့
***ဦးနှောက်နဲ့ အာရုံကြော အထူးကု သမားတော်နဲ့ ပြပြီး ကုသမှု ခံယူပါ။
ကျွန်မတို့ "ဖီဆီယိုသရပီ" က လုပ်ပေးနိုင်တဲ့ အရာတွေကို ဆက်ရေးပါမယ်။
*Assessment
ဒါက အရေးကြီးပါတယ်။ လူနာအခြေအနေအစအဆုံး
Cognitive& behaviour, Communication, Oromotor, Nutrition, Vision, Hearing, Muscle tone& strength, ROM, Motor control, Involuntary movement, Sensory& perceptual deficit, Balance, Gait, Functional level, Endurance အားလုံးကို Access လုပ်ပါမယ်။
ဒီအပိုင်းတွေက ပညာရပ်ဆိုင်ရာတွေမို့ အသေးစိတ်ကို ကျော်လိုက်ပါမယ်။ဆက်လုပ်မယ့် အရာတွေဆီ ဆက်သွားပါမယ်။
Intervention
ဒီဝေဒနာရှင်တွေကို ဖီဆီယိုသရပီပေးရတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်
*ကြံခိုင်မှုရအောင်
*အလိုက်သင့် လုပ်ဆောင်မှုတွေတက်လာအောင်(လှည့်တာ၊စောင်းတာ)
*ဟန်ချက်ပြန်ထိန်းနိုင်အောင်
*အထိုင်၊အထ သွားလာလှုပ်ရှားမှုတွေ လွယ်အောင်
*အဆစ်တွေ လှုပ်ရှားရလွယ်အောင်
*လမ်းလျောက်တာမှန်လာအောင် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာစွမ်းအင်တွေ တက်လာအောင်
ဒီဝေဒနာရှင်တွေဟာ အသွားအလာ လှုပ်ရှားလို့ မလွယ်တာတွေကြောင့် မလှုပ်ရှား မသွားလာတော့ဘဲ အိပ်ရာထဲမှာပဲနေတော့မယ် ဆိုတာမျိုးမလုပ်သင့်ပါဘူး။
အဲ့လိုလုပ်ရင် ကိုယ်ဟာကိုယ် အမှီအခိုကင်းကင်းနဲ့ သွားလာလှုပ်ရှားနိုင်စွမ်းတွေ ပိုကျလာမယ်။
မဖြစ်မနေသွားလာရရင် လဲမှာ ဒဏ်ရာရမှာကြောက်မယ်။ ကြောက်ရင် ပိုမှားမယ်။
ရလာဒ်အနေနဲ့ လူတွေနဲ့ပြောဆိုဆက်ဆံခြင်း မရှိတော့ဘဲ အထီးကျန်ဆန်လာမယ်။ မလှုပ်ရှားတော့ရင် အရိုးပွတာတွေ ၊နှလုံးရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေတွေ တက်လာပါမယ်
*****ဒါတွေမဖြစ်အောင် ဆရာဝန်နဲ့ ကုသမှု ခံယူပြီးရင် "ဖီဆီယိုသရပစ်" (အကြောအဆစ်နဲ့ #ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ပညာရှင်) နဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်သင့်ပါတယ်။
#လေ့ကျင့်ခန်း တွေ အဓိကထားလုပ်ရမယ့် အရာ 6 ခုရှိပါတယ်။
1-Transfer (အထိုင်အထ ၊နေရာရွေ့တာ)
2- Posture (လည်ပင်း၊ ခါး၊ကျော ပြသနာ အပါအဝင် ကိုယ်နေဟန်ထား စောင်းတာ လှည့်တာ)
3-Reaching & grasping (လှမ်းယူတာ ဆုပ်ကိုင်တာ စတဲ့ လက်လှုပ်ရှားမှုတွေ)
4-Balance& fall (ဟန်ချက်ထိန်းဖို့နဲ့ လဲမကျအောင်)
5-Gait& walking (လမ်းလျှောက်တာ)
6- Physical capacity & activity (ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သန်စွမ်းပြီး လုပ်ငန်းဆောင်တာတွေ လုပ်ဆောင်နိုင်တာ)
ဒီအရာတွေ အပေါ် Focusထားပါမယ်။
Recommendations of Physical Therapy Intervention (ဘယ်လို နည်းလမ်းတွေသုံးမလဲ)
Strategies (တိုင်မင်ပေးခြင်း)
ဒီဝေဒနာရှင်တွေကို လမ်းလျှောက်ချိန်မှာ အမြင်အာရုံ (သို့) အကြားအာရုံနဲ့ တိုင်မင်ပေးလို့ရပါတယ်။
(ကျွန်မတို့ လမ်းလျှောက်ချိန်မှာ ဦးနှောက်ရဲ့ လှုံ့ဆော်မှုနဲ့ သူ့ဟာသူ စည်းချက်မှန်မှန် လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်ပါတယ်။ဒီဝေဒနာရှင်တွေမှာ ဦးနှောက်ရဲ့ လှုံ့ဆော်နိုင်စွမ်း ကျသွားလို့ ပြင်ပက လှုံ့ဆော်ပေးတဲ့သဘောပါပဲ။)
အကြားအာရုံနဲ့ လှုံ့ဆော်ခြင်း (တစ်၊နှစ်၊သုံး၊လေး ရေပေးတာဖြစ်ဖြစ် ၊နားကျပ်နဲ့ စည်းချက်မှန်တဲ့ ဂီတကို ဖွင့်ပေးတာ)
အမြင်အာရုံနဲ့ လှုံ့ဆော်ခြင်း (ကြမ်းပြင်မှာ ခြေနင်းဖို့ ဇယားကွက်လေးတွေ ဆွဲထားတာ)
အထိအတွေ့အာရုံနဲ့ လှုံ့ဆော်ခြင်း (လမ်းလျှောက်ရမယ့် ခြေထောက်ကို ထိပေးခြင်း)
စိတ်အာရုံနဲ့ လှုံ့ဆော်ခြင်း (မသွားခင်မှာ စိတ်နဲ့အရင် သွားခိုင်းကြည့်မယ်)
# Cognitive Movement Strategies (Cognitive ဆိုတဲ့စကားလုံးက ကျယ်ပြန့်သလို မြန်မာပြန်ရလည်းခက်ပါတယ်။ စဉ်းစား၊ နားထောင်၊ ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်၊ မှတ်ဉာဏ်၊ ကောက်ချက်ချ၊ တုန့်ပြန်၊ အာရုံစိုက်၊ နားလည် စတာတွေ အကုန်လုံးကို ခြုံငုံပြီးခေါ်တဲ့စကားလုံးပါ။
ဒီနည်းလမ်းမှာဆို ပုံမှန်လူအတွက် အလိုအလျောက်လုပ်လို့ ရနေတဲ့ လမ်းလျှောက်တာ၊ ရပ်တာ၊ သွားလာတာတွေကို ကိုယ်က အရင် စိတ်ထဲက အဆင့်လိုက်ခွဲမယ်။ ဥပမာ ထိုင်ခုံကနေ အိမ်သာကိုသွားမယ်ဆို အရင် ထိုင်ရာကထ၊ လမ်းလျှောက်၊ အိမ်သာနားမရောက်ခင် စိတ်က ရပ်ဖို့အမိန့်ပေး၊ တံခါးဖွင့်၊ လှည့်၊ ထိုင် စသဖြင့် အစီအစဉ်လေးတွေ အရင်ဆွဲ၊ ပြီးမှ လိုက်လုပ်ကြည့်။
အဲ့ဒါမျိုးကို အလေ့အကျင့်ဖြစ်လာအောင် ကြိုးစားလေ့ကျင့်ကြည့်မယ်။
(ဟန်ချက်ထိန်းဖို့ လေ့ကျင့်တာ)
လူနာကို ဟန်ချက်ထိန်းဖို့ လေ့ကျင့်ဖို့အတွက် အမြင်အာရုံကို ပိုသုံးမယ်။
ခြေထောက်ကြွက်သားတွေ အားသန်ဖို့လေ့ကျင့်ခန်းတွေနဲ့ တွဲပေးမယ်။
# Physical activity
လေ့ကျင့်ခန်းချည်းသက်သက် မဟုတ်ဘဲ တစ်နေ့တာလုပ်ငန်းဆောင်တာတွေနဲ့ တွဲပြီးလေ့ကျင့်ပါမယ်။
Reference
P Shanmuga Raju. Handbook of Neurological Physiotherapy.
*တယောက်ချင်းစီရဲ့ အခြေအနေက မတူတာမို့ ဒီရောဂါဖြစ်ရင် နီးစပ်ရာ Physiotherapist နဲ့ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးကြည့်နိုင်ပါတယ်။
ဒေါအိဖြိုးဇော်
B.Med Tech, M.Med.Tech (Physiotherapy)
