13/01/2026
Монгол дахь сохрол ба харааны алдагдлын тархалт, шалтгаан: 40 ба түүнээс дээш насны хүн амын судалгаа
33 жилийн өмнө хийгдсэн, бүс нутгийг төлөөлүүлэн түүвэрлэсэн, Хүн амд суурилсан судалгаа
Ж. Баасанхүү¹, Г.Ж. Жонсон², Г. Бурендей³, Д.С. Минассиан⁴
¹ Нүд судлалын тасгийн эрхлэгч, Нэгдүгээр клиник эмнэлэг, Улаанбаатар, Монгол Улс.
² Захирал, Нүдний Эрүүл Мэндийн Олон Улсын Төв (ICEH), Нүд судлалын хүрээлэн, Бат Стрит,
Лондон EC1V 9EL, Англи.
³ Программист, Програм хангамжийн бүлэг, Анагаахын Судалгааны Хүрээлэн, Улаанбаатар, Монгол
Улс.
⁴ Ахлах багш, хүндэт зөвлөх, Мурфилдс Нүдний Эмнэлэг; Нүдний Эрүүл Мэндийн Олон Улсын Төв
(ICEH), Нүд судлалын хүрээлэн, Лондон, Англи.
Судалгааг Монгол Улсын 18 аймгийн 3-д нь явуулсан; 40 ба түүнээс дээш насны 4345 хүнийг үзлэгт хамруулсан бөгөөд энэ нь төлөвлөсөн түүврийн 95.7%-ийг бүрдүүлсэн.
Түүвэрт хамрагдсан хүн амын дунд сохрол болон харааны алдагдлын тархалт тус тус 1.5% (95% итгэлцлийн интервал [CI]: 0.8–2.3) болон 8.1% (95% CI: 5.5–10.7) байсан. Эдгээр үр дүнд тулгуурлан, 40 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын хүн амын дунд сохрол болон харааны алдагдлын тархалтыг тус тус 1.4% болон 7.7% гэж тооцоолов.
Судалгаанд хамрагдсан хүн амд уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн тархалт өндөр (15–50%) байсан бөгөөд, ялангуяа хагас нүүдлийн малчид зонхилсон энэ бүлэгт сохролын 7.2%, харааны алдагдлын 19.3%-ийг эзэлж байв. Болрын бүдэгшил (катаракт) болон глауком нь сохрол үүсгэх тэргүүлэх шалтгаанууд байсан бөгөөд тус бүр нийт сохролын ойролцоогоор 35%-ийг эзэлж байлаа. Гэмтэл нь нэг нүдний сохролын дийлэнх хувийг бүрдүүлсэн. Харин трахома болон ксерофтальми судалгаагаар илрээгүй.
ОРШИЛ
Монгол Улсын янз бүрийн бүс нутагт хүнд хэлбэрийн сохрол (гэрэл мэдрэхгүй байх, эсвэл 25 см-ээс дотогш зайд гарын хөдөлгөөнийг харахгүй, хуруу тоолж чадахгүй байх)-ын тархалтыг 0.2% орчим гэж өмнөх судалгаануудад тооцоолж байжээ. Гэвч ДЭМБ-ын одоогийн тодорхойлолтод (өөрөөр хэлбэл, илүү сайн нүдэнд харааны чадал 3/60-аас доош байх) тулгуурласан тархалтын тоон үзүүлэлтүүд хангалттай мэдээлэгдээгүй байна¹. Монгол Улсад уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн (CDK) болон глауком-ын тархалт өндөр, харин болрын бүдэгшил (катаракт)-ын харьцангуй тархалт бага байгаа нь эдийн засгийн ижил түвшний ихэнх орнуудтай харьцуулахад онцлог, ялгаатай хэв шинжийг илтгэж байна.
Ирээдүйд хэрэгжүүлэх сохролоос сэргийлэх хөтөлбөрийг оновчтой чиглүүлэх, мөн нөөцийг хамгийн үр ашигтай байдлаар хуваарилах зорилгоор, сохролын тархалт болон түүний шалтгааныг хүн амд суурилсан бодит өгөгдөлд үндэслэн тодорхойлох нь чухал гэж үзсэн.
Монгол Улс нь 2.1 сая орчим хүн амтай бөгөөд Баруун Европын орнуудтай дүйцэхүйц өргөн уудам нутаг дэвсгэрт хүн ам нь сийрэг тархан суурилдаг. Алслагдсан газар нутаг, тээврийн зардал өндөр хэдий ч эрүүл мэндийн дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжсөн. Үүнээс гадна хүн амын тооллогын өгөгдөл сайн чанартай, тогтмол шинэчлэгдэн ашиглагддаг давуу талтай.
Монгол Улс 18 аймгаас бүрдэх бөгөөд аймаг бүр 17 суманд хуваагдана. Сум бүр нь төв суурин болон 3–4 бригадаас бүрдэх ба (алслагдан тархан байрласан майхан/айл өрхийн зохион байгуулалттай), нийт хүн ам нь ойролцоогоор 2000–4000 хооронд хэлбэлздэг.
МАТЕРИАЛ БА АРГАЧЛАЛ
Судалгаанд хамруулах хүн амыг Монгол Улсын газарзүйн үндсэн гурван бүс болох Говийн цөл, хээрийн бүс, хангайн бүсийг төлөөлөх зорилгоор сонгосон гурван аймгаас түүвэрлэн авсан. Аймаг тус бүрээс тухайн бүс нутгийн газарзүйн болон угсаатны онцлогийг төлөөлөхүйц байдлаар 3–5 сумыг сонгон хамруулсан.
Судалгааны зорилго нь сонгогдсон сумдын 40 ба түүнээс дээш насны бүх хүнийг аль болох бүрэн хамруулан үзлэгт оруулахад чиглэсэн. Үзлэгийн ихэнхийг сумын эмнэлэгт, харин бусад хэсгийг оролцогчдын гэрт хийж гүйцэтгэсэн.
Үзлэгийг аймаг бүрт үндсэндээ нэг нүдний эмч гүйцэтгэн, бүртгэлжүүлсэн бөгөөд нийт дөрвөн нүдний эмч судалгаанд оролцож, нэг стандартад суурилсан аргачлалаар бүлгийн сургалтад хамрагдсан. Судалгааны явцын үе шат бүрт үндсэн судлаач аймаг бүрт очиж, үзлэгийн явцад хяналт тавин, бүртгэлийн нийт чанар, нэгдмэл байдлыг хариуцан ажилласан.
Аймаг тус бүр дэх судалгааг хэрэгжүүлэх хугацааг хагас нүүдлийн хүн амын улирлын хөдөлгөөн, аж ахуйн идэвхжилтэй уялдуулан тогтоосон бөгөөд судалгаа 1991 оны 5-р сарын сүүлээс 10-р сар, мөн 1992 оны 7–8-р сар-ын хооронд хийгдсэн.
Харааны чадлыг коррекцтойгоор Кирилл үсгийн хүснэгт эсвэл Ландольтын С хүснэгт ашиглан хэмжсэн. Хэрэв харааны чадал 6/18-аас муу байсан тохиолдолд pinhole ашиглан хараа сайжрах эсэхийг шалгасан. Сохролыг илүү сайн нүдэнд хамгийн боломжит коррекцтой үед харааны чадал 3/60-аас доош байх, харин харааны алдагдлыг илүү сайн нүдэнд хамгийн боломжит коррекцтой үед харааны чадал 6/24–3/60-ын хооронд байна гэж тодорхойлсон.
Нүдний гадна бүтэц, эвэрлэг, өмнөд камер, мөн болрын өмнөд хэсгийг Zeiss фирмийн гар биомикроскопи ашиглан үзлэгт хамруулсан. Уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн (CDK), эсвэл архаг актин кератопатийн зэргийг Хүснэгт 1-д заасан шалгуурын дагуу үнэлсэн. Птеригиумыг хэмжээ харгалзахгүйгээр, хэрэв эвэрлэг рүү тодорхой хэмжээгээр ургасан тохиолдолд бүртгэн тэмдэглэсэн.
Болрын бүдэгшлийн зэргийг хүүхэн харааг тэлээгүй нөхцөлд, офтальмоскопоор ойролцоогоор 20 см-ийн зайнаас харж, нүдний угийн улаан рефлексийн гэрэлтэлтийг үнэлэх замаар тогтоосон. Харин 3 эсвэл 4-р зэргийн кератопатийн улмаас болрын харагдах байдал саадиай тохиолдолд 1% тропикамидыг хэсэг газар дусаан хэрэглэж хүүхэн харааг тэлж, харанхуй орчинд болрыг тод харах боломжийг бүрдүүлсэн.
Өмнөд камерын гүнийг хүүхэн хараа тэлэхээс өмнө хажуугийн гэрлийн сорилоор үнэлсэн. Өнцөг хаагдах эрсдэлтэй гэж сэжиглэгдсэн нүдэнд тропикамид хэрэглээгүй. Болрын бүдэгшлийг зэрэглэх шалгуур (Хүснэгт 1) нь өмнөх судалгаануудад ажиглагч хоорондын үнэлгээний нийцэл өндөр болох нь нотлогдсон аргачлалд үндэслэсэн².
CDK (уур амьсгалын цэгчилсэн кератопати), болрын бүдэгшил, птеригиумын системчилсэн үнэлгээнээс гадна, аль нэг нүдэнд харааны чадал 6/18-аас доош байсан бүх хүнд харааны алдагдал үүсгэж буй гол эмгэгийг тодорхойлох зорилгоор нарийвчилсан үзлэгт хамруулсан бөгөөд боломжтой тохиолдолд үндсэн шалтгааныг бүртгэн тэмдэглэсэн. Энэ зорилгоор ДЭМБ-ын протоколыг мөрдөн ажилласан¹.
Харааны алдагдалд нөлөөлж буй хоёр эмгэг хавсарч илэрсэн тохиолдолд, хоёрдогч эмгэгээс шалтгаалсан бус, анхдагч эмгэгийг харааны алдагдлын шалтгаан гэж бүртгэсэн. Харин хоёр ба түүнээс дээш анхдагч эмгэг зэрэгцэн оршиж байсан тохиолдолд, хамгийн эмчлэгдэх боломжтой, эсвэл эмчлэх боломжгүй бол хамгийн хялбар урьдчилан сэргийлэх боломжтой эмгэгийг харааны алдагдлын шалтгаан болгон сонгон тэмдэглэсэн.
Нарийвчилсан нүдний үзлэгт хүүхэн хараа тэлсний дараах нүдний угийн үзлэг (фундоскопи)-г багтаасан.
Бүх эмнэлзүйн илрэлүүдийг ДЭМБ-ын Сохролоос сэргийлэх хөтөлбөр (WHO Programme for the Prevention of Blindness, PBL)-ийн Нүдний үзлэгийн бүртгэлийн маягт (Eye Examination Record, III хувилбар)-д тэмдэглэн бүртгэсэн. Сохрол болон харааны алдагдлын шалтгааныг нүд тус бүрээр бүртгэж, тухайн хүний үндсэн эмгэгийг тодорхойлон тэмдэглэсэн. Тохиолдол бүрт үндсэн шалтгааны талаар шийдвэр гаргаж, цаашид шаардлагатай арга хэмжээг заасан.
Өгөгдлийг Монгол Улсад компьютерийн өгөгдлийн санд оруулж, өгөгдлийн анализыг Лондон хотод гүйцэтгэсэн.
Судалгааны дотоод харьцуулалт хийх зорилгоор, насанд-стандартчилсан тархалтын үзүүлэлтүүдийг тооцоолохдоо нийт түүврийн насны бүтцийг стандарт болгон ашигласан. Онолын хувьд стандарт болгон Монгол Улсын хүн амын насны бүтцийг ашиглах боломжтой байсан боловч, шинжилгээ хийгдэж байсан тухайн үед 70-аас дээш насны хүн амын насны задаргаатай тооллогын өгөгдөл байхгүй байсан нь ноцтой сул тал болох байв.
Сохрол болон харааны алдагдлын тархалтын итгэлцлийн хязгаарыг тооцоолохдоо кластер санамсаргүй түүвэрлэлтийн “design effect”-ийг харгалзан үзсэн. Энэ нь хувь хүнийг тус тусад нь санамсаргүй сонгодог энгийн санамсаргүй түүвэрлэлтийн аргаар харьцуулахад нарийвчлал багатай үнэлгээ өгдөг. Уг судалгаанд design effect = 4.66 байсан бөгөөд үүний улмаас түүвэрлэлтийн алдаа энгийн санамсаргүй түүвэрлэлтийнхээс ойролцоогоор 2 дахин их байв.
ҮР ДҮН
Гурван аймгийн түүвэрт хамрагдсан 12 суманд судалгаанд шаардлагатай 40 ба түүнээс дээш насны хүн амын тоо болон бодитоор үзлэгт хамрагдсан хүний тоог Хүснэгт 2-т үзүүлэв. Нийтдээ дунджаар 95.7% нь судалгаанд оролцсон байна.
Түүврийн насны бүтэц нь 40 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын хүн амын насны бүтэцтэй эрэгтэй, эмэгтэй аль алинд нь ойролцоо тохирч байв.
Түүвэрт хамрагдсан хүн амын дунд сохрол болон харааны алдагдлын тархалт тус тус 1.5% (95% итгэлцлийн интервал [CI]: 0.8–2.3) болон 8.1% (95% CI: 5.5–10.7) байсан (Хүснэгт 3). Насны бүлгээр тооцсон тархалтын үзүүлэлтүүдийг Зураг 1-д үзүүлэв.
Түүврийн насны бүлэгчилсэн тархалтын өгөгдөлд тулгуурлан, 40 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын хүн амд сохрол болон харааны алдагдлын тархалтыг тус тус 1.4% болон 7.7% гэж тооцоолсон.
Хүснэгт 4-т сохрол, харааны алдагдлын, болрын бүдэгшлийн, мөн уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн насанд-стандартчилсан тархалтын үзүүлэлтүүдийг харуулав. Увс аймаг-т сохролын тархалт хамгийн бага байсан боловч болрын бүдэгшилтэй хүмүүсийн эзлэх хувь хамгийн өндөр байв. Харин Дорнод аймаг-т сохролын тархалт болон уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн тархалт хамгийн өндөр, харин болрын бүдэгшлийн эзлэх хувь хамгийн бага байлаа.
Сохрол, харааны алдагдлын, мөн нэг нүдний сохрол-ын шалтгаанууд болон тэдгээрийн гурван аймаг дахь тархалтыг Зураг 2–4-т үзүүлэв. Глауком болон болрын бүдэгшил (катаракт) нь энэ хүн амд сохролын чухал шалтгаанууд байв. Уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн нь сохролын чухал шалтгаан бөгөөд сохролын 7.2%, харааны алдагдлын 19.3%-ийг эзэлж байв. Мөн уг эмгэг нь эвэрлэгийн гаралтай сохрол болон харааны алдагдлын гол шалтгаан байсан бөгөөд тус тус 5/6 (83%) болон 71/89 (80%)-ийг бүрдүүлжээ.
Нэг нүдний сохрол-ын суурь шалтгаануудын дунд гэмтэл 41%-ийг эзэлж, улмаар нүдний атрофи (phthisis)-ийн олон тохиолдолд, түүнчлэн бусад зарим ангиллын тохиолдолд томоохон хувь нэмэр оруулсан байна.
Гэмтэл нь нэг нүдний сохролын тэргүүлэх шалтгаан (41%) байсан бөгөөд нүдний атрофи (phthisis)-ийн олон тохиолдлын суурь шалтгаан төдийгүй бусад зарим ангиллын сохролын үүсэлд мөн чухал нөлөө үзүүлж байв.
Түүвэрт хамрагдсан хүн амд уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн зэргийн тархалтыг Хүснэгт 5-д (775-р хуудас) үзүүлэв. 3 болон 4-р зэргийн уур амьсгалын цэгчилсэн кератопати нь хамгийн ахмад насны бүлгээс (≥80 нас) бусад бүх насны бүлэгт эрэгтэйчүүдэд илүү түгээмэл байв. Аймаг бүр дэх тархалтын хамаарлыг Хүснэгт 4-ийн өгөгдлөөс тодорхойлж болно.
Аймаг тус бүрт шаардлагатай нүдний тусламж үйлчилгээний хэрэгцээг, үзлэг хийсэн нүдний эмчийн үнэлгээнд үндэслэн, Хүснэгт 6-д харуулав. Тухайлбал, болрын мэс засал (катаракт авах)-ын хэрэгцээ Өмнөговь аймагт бусад бүс нутгуудтай харьцуулахад мэдэгдэхүйц өндөр байв. Хэрэв түүвэрт хамрагдсан аймгууд нь хоорондын ялгаатай байдлыг үл харгалзан улс орны хэмжээнд төлөөлөхүйц гэж үзвэл, 40 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын хүн ам (ойролцоогоор 363,000 хүн) дунд шаардлагатай нүдний тусламж үйлчилгээний тооцоолсон хэрэгцээ дараах байдалтай байна: ойролцоогоор 22,000 хүн болрын мэс засал, 2,600 хүн глаукомын мэс засал, 3,000 хүн зовхины мэс засалд хамрагдах шаардлагатай бөгөөд бусад төрлийн эмчилгээг хамтатган тооцвол нийтдээ 49,500 хүн нүдний тусламж үйлчилгээ шаардлагатай гэж тооцоологдсон.
ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ
Энэхүү судалгаанд оролцогчдын хамрагдалтын түвшин маш өндөр (95.7%) байсан нь хүн амын тооллогын өгөгдлийн чанар сайн, эрүүл мэндийн дэд бүтцийн хөгжил харьцангуй сайн, мөн эрүүл мэндийн байгууллагын албан хаагчид болон бусад захиргааны ажилтнуудын идэвхтэй хамтын ажиллагаатай шууд холбоотой байв.
Уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн тархалт энэхүү судалгаагаар маш өндөр бөгөөд хүндийн зэрэг нь Лабрадор (Канад)-тай харьцуулахад илүү, харин Сомали болон Улаан тэнгисийн эрэг орчмын бүс нутгуудтай ойролцоо байсан ч тэдгээрээс арай бага түвшинд илэрчээ. Мал аж ахуй эрхэлдэг хүн амын дунд, ялангуяа бүх насаараа цаснаас ойсон нарны хурц гэрэлд өртдөг нөхцөлд амьдардаг хүмүүсийн хувьд ийм үр дүн гарах нь хүлээгдэж болохуйц юм. Монгол Улсад жилд дунджаар 260 орчим нарлаг өдөр тохиолддог, уур амьсгал хуурай, мөн салхи ихтэй байдаг нь уг өртөлтийг улам нэмэгдүүлдэг.
Болрын бүдэгшлийн тархалт харьцангуй бага байгаа нөхцөлд уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн өндөр тархалт илэрсэн нь онцгой анхаарал татаж байна. Хүчтэй дам нотолгоонууд уур амьсгалын цэгчилсэн кератопати нь ойсон хэт ягаан (UV) цацрагт өртөхтэй холбоотой бөгөөд, үүнийг салхиар зөөгдсөн элс, цас, мөсний бөөмсөөс үүдэлтэй бичил гэмтэл улам даамжруулдаг байж болзошгүйг харуулж байна. Иймээс эдгээр үр дүн нь энэ нөхцөлд хэт ягаан туяа болрын бүдэгшлийн үүсэлд голлох этиологийн хүчин зүйл мөн эсэх талаар асуулт дэвшүүлж байна.
Эдгээр хоёр эмгэгийн (уур амьсгалын цэгчилсэн кератопати ба болрын бүдэгшил) хоорондын хамаарлыг тусгайлан судлах нэмэлт анализ болон цаашдын судалгаа шаардлагатай гэж үзэж байна.
Трахома илрээгүй нөхцөлд зовхины мэс засал шаардлагатай хүмүүсийн тоо их байгаа нь ахмад настай малчдын дунд спастик энтропион элбэг тохиолддогтой холбоотойгоор тайлбарлагдана. Эдгээр хүмүүсийн олонх нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалын нөхцөлд хамгаалалтын нүдний шил хэрэглэдэггүй байна.
Сохролоос сэргийлэх хөтөлбөрийн хүрээнд ямар арга хэмжээ авах ёстой вэ? Монгол Улсад суурин хоорондын зай хол, тээврийн хүндрэл, өртөг өндөр байдгийг харгалзан үзвэл, ахиц дэвшлийн гол түлхүүр нь аймгийн түвшинд урьдчилан сэргийлэх болон эмчлэх тусламж үйлчилгээг хөгжүүлэх явдал гэж үзэж байна. Одоогийн байдлаар аймаг бүрт хоёроос гурван нүдний эмч ажиллаж байгаа бөгөөд оношилгоо болон бичил мэс заслын чадавхийг сайжруулах, мөн нүдний мэс засалчдад бичил мэс заслын нэмэлт сургалт олгох нь болрын бүдэгшил, гэмтэл, эвэрлэгийн эмгэгүүд-ийн ихэнхийг тухайн аймагт нь орон нутагт, шуурхай эмчлэх боломжийг бүрдүүлнэ.
Мөн хоёр дахь нүдийг урьдчилан сэргийлэх эмчилгээ-д хамруулах, түүнчлэн цочмог өнцөг хаагдах глаукомын өндөр эрсдэлтэй тохиолдлуудад урьдчилан сэргийлэх эмчилгээ туршин хэрэгжүүлэх боломжийг авч үзэх нь зүйтэй. Уур амьсгалын цэгчилсэн кератопатийн урьдчилан сэргийлэлтэд хамгаалалтын нарны шил ашиглах урт хугацааны эмнэлзүйн туршилт явуулахыг мөн санал болгож байна.
Судалгааны үр дүнг 40 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын хүн амд шилжүүлэн тооцоход, ойролцоогоор 22,000 хүн болрын мэс засал, 50,000 орчим хүн ямар нэг хэлбэрийн нүдний тусламж үйлчилгээ шаардлагатай байна. Одоогоор улс даяар 80 нүдний эмч, 60 нүдний сувилагч бэлтгэгдэн ажиллаж байгаа тул эдгээр хэрэгцээг хангах нь бодитой, хэрэгжих боломжтой зорилт гэж үзэж байна.
ТАЛАРХАЛ
Бид гурван аймагт үйлчлүүлэгчдийн үзлэгийг гүйцэтгэсэн Др. Эрдэнэбилэг болон Др. Орсоо нарт талархал илэрхийлье. Энэхүү төслийг ДЭМБ-ын Зүүн Өмнөд Азийн Бүсийн Алба, мөн Лондон хотын Fight for Sight хөтөлбөрөөр дамжуулан Воллерын эгч дүүс дэмжин хэрэгжүүлсэн болно.
