14/03/2026
औषधिले मृगौला बिगार्छ' भन्ने भ्रम र जिन्दगीभरको डायलाइसिस: एक डाक्टरको डायरी
समय: बिहानको राउन्ड (१० बजे)।
वार्डको बेड नम्बर ५ मा ४५ वर्षीय रामप्रित (नाम परिवर्तन) भर्ना भएका थिए। उनको अनुहार पहेँलो र सुन्निएको थियो, सास फेर्न गाह्रो भइरहेको थियो र लगातार बान्ता गरिरहेका थिए। उनकी श्रीमती बिस्तारै मेरो छेउमा आइन् र मलिन स्वरमा सोधिन्, "डाक्टर साब, उहाँलाई हिजोदेखि ग्यास्ट्रिकले धेरै सतायो, पिसाब पनि रोकिएको छ। कहिले निको हुन्छ?"
मैले रामप्रितको रिपोर्ट हेरें। उनको 'क्रिएटिनिन' (Creatinine) लेभल १२ पुगेको थियो (सामान्यतया यो १ भन्दा कम हुनुपर्छ), र हेमोग्लोबिन जम्मा ६ ग्राम थियो। भिडियो एक्सरे (USG) मा दुवै मृगौला खुम्चिएर सानो भइसकेका थिए।
घटनाको यथार्थ :
यो 'ग्यास्ट्रिक' थिएन। यो End-Stage Renal Disease (ESRD) अर्थात् मृगौला पूर्ण रूपमा फेल भएको अवस्था थियो।
मैले सोधें, "उहाँलाई प्रेसर वा सुगरको समस्या कहिलेदेखि थियो?"
श्रीमतीले भनिन्, "५-७ वर्ष अगाडि प्रेसर र सुगर अलिअलि देखिएको थियो। सुरुमा २ महिना औषधि खानुभयो, अनि गाउँका मान्छेले 'प्रेसर र सुगरको औषधि सधैं खायो भने मृगौला बिग्रिन्छ' भनेपछि छोडिदिनुभयो। कहिलेकाहीँ टाउको दुख्दा वा जिउ दुख्दा मेडिकलबाट पेनकिलर (Painkiller) ल्याएर खानुहुन्थ्यो। अरु त उहाँ एकदमै तन्दुरुस्त हुनुहुन्थ्यो।"
डरलाग्दो अज्ञानता र भ्रम (Misconception):
यो सुन्दा मलाई जति दुःख लाग्यो, त्यति नै हाम्रो समाजको अज्ञानताप्रति रिस पनि उठ्यो। रामप्रितको मृगौला प्रेसरको औषधिले बिगारेको थिएन, औषधि नखाएर अनियन्त्रित भएको प्रेसर र सुगरले बिगारेको थियो। त्यसमाथि जथाभावी खाइने 'पेनकिलर' ले मृगौलालाई विषको काम गरेको थियो।
मृगौला रोगलाई 'मौन हत्यारा' (Silent Killer) भनिन्छ। मृगौला ७०-८० प्रतिशत बिग्रिसक्दा पनि मानिसलाई कुनै बाहिरी लक्षण नदेखिन सक्छ। जब खुट्टा सुन्निने, बान्ता हुने, पिसाब कम लाग्ने र सास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन्, तबसम्म धेरै ढिलो भइसकेको हुन्छ।
अब रामप्रितसँग दुइटा मात्र विकल्प थिए: कि त हप्ताको दुई पटक जीवनभर डायलाइसिस (Dialysis) गर्ने, कि त मृगौला प्रत्यारोपण (Kidney Transplant) गर्ने। एउटा सामान्य परिवारका लागि यी दुवै विकल्पले आर्थिक र मानसिक रूपमा पूरै घरबार तहसनहस पार्छन्।
चिकित्सकीय सन्देश (Doctor's Message):
समाजमा अझै पनि धेरै रामप्रितहरू हुनुहुन्छ, जो सामान्य चेकजाँच नगरी र औषधि छोडेर भित्रभित्रै मृगौला निमोठिरहनुभएको छ। कृपया यी कुराहरू सधैं याद राख्नुहोस्:
१. सुगर र प्रेसरको नियन्त्रण: मधुमेह (Diabetes) र उच्च रक्तचाप (Hypertension) मृगौला फेल हुने प्रमुख दुई कारण हुन्। 'मलाई त केही लक्षण छैन' भनेर कहिल्यै औषधि नछोड्नुहोस्। औषधिले होइन, रोगले मृगौला बिगार्छ।
२. जथाभावी पेनकिलर नखानुहोस्: टाउको दुख्दा, जोर्नी दुख्दा वा ग्यास्ट्रिक हुँदा फार्मेसीबाट जथाभावी 'पेनकिलर' (NSAIDs जस्तै Ibuprofen, Diclofenac) किनेर खाने बानी आजै छोड्नुहोस्। यसले सीधै मृगौलामा असर गर्छ।
३. नियमित परीक्षण (Screening): यदि तपाईंलाई सुगर, प्रेसर छ वा परिवारमा कसैलाई मृगौला रोग छ भने, वर्षको कम्तिमा एक पटक पिसाबको सामान्य जाँच (Urine Routine) र रगतमा क्रिएटिनिन (Serum Creatinine) को जाँच अनिवार्य गराउनुहोस्। यो जाँच गर्न जम्मा दुई-तीन सय रुपैयाँ लाग्छ, तर यसले लाखौंको डायलाइसिसबाट बचाउँछ।
४. स्वस्थ जीवनशैली: प्रशस्त पानी पिउनुहोस् (तर मृगौला रोग लागिसकेका बिरामीले डाक्टरको सल्लाह बमोजिम मात्र), नुनको मात्रा कम गर्नुहोस् र धुम्रपानबाट टाढा रहनुहोस्।
तपाईंको शरीरको 'फिल्टर' लाई बेलैमा जोगाउनुहोस्। अन्तिम अवस्थामा पुगेपछि पछुताउनुबाहेक कुनै विकल्प रहँदैन।
#मृगौला_रोग #स्वास्थ्य_सचेतना
