Barbara Żukowska Superwizja

28/03/2026

Na sali 20 osób- kobiety-terapeutki, dwóch mężczyzn w słusznym wieku- też terapeuci i Justyna Dąbrowska w piękny sobotni dzień ze swoim kojącym sposobem mówienia i pasją opowiadania o macierzyństwie, tacierzyństwie, lękach towarzyszących ciąży i porodowi. Piękne zdjęcia, które sprawiają, że sala zaludnia się żywymi postaciami i które ożywiają uczucia uczestników- wspomnienia, doświadczenia ciąż, porodów, przekazów rodzinnych. Wszystko po to, żeby kobieta, para, która rozpoczyna praktykowanie rodzicielstwa mogła w naszych umysłach znaleźć rozumiejącą i pomieszczającą przestrzeń.
Z wdzięcznością za ten długi i czuły dzień.


Rzeźba z muzeum w Wiedniu.
Katte Kollwitz. Tower of Mothers
(Zdjęcie własne)

26/03/2026

Do pomyślenie…

24/03/2026

Może znacie kogoś, kto potrzebuje przestrzeni z innymi matkami w czułym zaopiekowaniu przez dwie doświadczone terapeutki?

UWAGA!
Nowe miejsce grupy dla mam z niemowlętami!

Zapraszamy do Grupy Wsparcia dla mam z niemowlętami. Spotykamy się co środę o godz. 10.30 w przyjaznej, kameralnej przestrzeni Centrum Warszawska 50 przy ul. Warszawska 50 w Białymstoku.

https://www.facebook.com/centrumwarszawska/

Grupa wsparcia to bezpieczna przestrzeń, w której możesz:
mówić szczerze o tym, co przeżywasz, usłyszeć, że inne mamy czują bardzo podobnie, poczuć ulgę, zrozumienie i realne wsparcie, zadbać o siebie – emocjonalnie i psychicznie.

Grupa jest prowadzona przez dwie doświadczone psychoterapeutki, które dbają o atmosferę bezpieczeństwa, uważności i wsparcia. Na grupę przychodzą mamy ze swoimi dziećmi.

Jeśli jesteś po porodzie lub w pierwszych miesiącach macierzyństwa i czujesz, że taka grupa mogłaby być dla Ciebie ważna – zapraszamy!

22/03/2026

Warte czytania…

Poniżej przedstawiamy podsumowanie wykładu wprowadzającego i dyskusji o teorii Georga Northoffa, wybitnego neurobiologa i neuropsychoanalityka.
Wprowadzenie i moderowanie: Cezary Żechowski

Wprowadzenie do teorii Georga Northoffa

Głównym tematem seminarium jest wprowadzenie do koncepcji Georga Northoffa, skupiającego się na czasoprzestrzennej strukturze mózgu i jej wpływie na doświadczenie psychiczne oraz psychopatologię.

1. O Georgu Northoffie:
Jeden z najwybitniejszych żyjących neurobiologów, pracujący w Kanadzie.
Zajmuje się neurobiologią, neuropsychoanalizą, psychoterapią i psychopatologią.
Prowadzi badania nad funkcjonalnym rezonansem magnetycznym, analizując nie tylko pobudzone obszary mózgu, ale przede wszystkim zmiany pobudzenia w czasie (dynamikę aktywności mózgu).
Jego koncepcja neuropsychoanalizy współgra z ideami Solmsa, Pankseppa czy Fristona, ale stanowi odrębną, spójną teorię, koncentrującą się na „self” i synchronizacji umysłów.
Jest autorem wielu książek, w tym „Spatio-Temporal Theory of Mind”.

2. Krytyka klasycznej neuronauki i psychiatrii:
Klasyczna neuronauka skupiała się na statycznej lokalizacji funkcji w mózgu oraz na przetwarzaniu bodźców sensorycznych.
Northoff dostrzega „podwójny impas” w dzisiejszej psychiatrii:
Kryzys mechanizmów: Neuronauka słabo wyjaśnia objawy psychopatologiczne i brakuje zadowalających biomarkerów zaburzeń.
Kryzys subiektywności: Psychiatria zaniedbuje pierwszoosobowe doświadczenie pacjenta w neurobiologicznych modelach.

3. Kluczowe założenia Teorii Czasoprzestrzennej Umysłu (Spatio-Temporal Theory of Mind):
Wspólna przezłanki: Mózg, doświadczenie i objawy psychiczne są ze sobą powiązane poprzez strukturę czasoprzestrzenną.
Organizacja psychiki i mózgu: Opiera się na:
Dynamice: tempo, rytm, fluktuacje aktywności mózgu w czasie.
Topografii: rozmieszczenie aktywności w określonych strukturach i sieciach neuronalnych.
Zaburzenia psychiczne są postrzegane jako zaburzenia czasoprzestrzenne, a nie wyłącznie chemiczne czy molekularne.

4. Spontaniczna aktywność mózgu i Default Mode Network (DMN):
Mózg jest aktywny przez cały czas, nawet w spoczynku – jest to spontaniczna aktywność mózgu.
Za tę aktywność odpowiada Default Mode Network (DMN), sieć intensywnie badana współcześnie.
DMN odpowiada za tło procesów psychicznych, wewnętrzne poczucie czasu i przestrzeni, organizuje poczucie siebie, ciągłość „ja” oraz relacje z innymi.
Northoff uważa DMN za ekwiwalent nieświadomości, budujący nasz aparat psychiczny, na tle którego przetwarzane są bodźce zewnętrzne.

5. Hierarchia czasowa aktywności mózgu:
Aktywność mózgu jest zorganizowana w hierarchii czasowej, gdzie różne obszary działają w różnych skalach czasu:
Bodźce sensoryczne: milisekundy (bardzo szybko).
Układ limbiczny (emocje): sekundy (wolniej).
Default Mode Network (nieświadomość): dziesiątki sekund (najwolniej).
Procesy te nie są odizolowane, lecz zagnieżdżają się wzajemnie (Panksepp) – szybsze dynamiki (sensoryczne) zagnieżdżają się w wolniejszych (emocjonalnych), a te z kolei w najwolniejszych (nieświadomych).
Poczucie „self” pochodzi z najwolniejszych dynamik mózgu, będąc wynikiem długoterminowej integracji informacji w sieciach neuronalnych.

6. Synchronizacja i psychopatologia:
Mózg musi być zsynchronizowany z temporalną strukturą świata (rytmy środowiskowe, społeczne, biologiczne).
Zaburzenie tej synchronizacji prowadzi do psychopatologii. Przykłady:
Zaburzenia afektywne: spowolnienie (depresja) lub przyspieszenie (mania) dynamiki DMN.
Schizofrenia: fragmentacja DMN, utrata integralności sieci.
Autyzm: zaburzona synchronizacja DMN z otoczeniem, problemy z autoreferencją.

Istnieje ścisły związek między doświadczeniem człowieka a funkcjonowaniem mózgu w jego strukturze czasoprzestrzennej. Struktura czasowa mózgu odpowiada strukturze czasowej doświadczenia.

7. Implikacje dla psychoterapii:
Podstawą psychoterapii jest synchronizacja interpersonalna.
Mózg terapeuty może dokonywać reorganizacji temporalnej doświadczenia pacjenta, pomagając mu odbudować czasową strukturę doświadczenia. Wymaga to mentalizacji i dialogiczności.
Trauma jest interpretowana jako przerwanie ciągłości czasowej „ja”, zaburzające przepływ czasoprzestrzenny (jak „głaz w rzece”). Prowadzi do rozszczepienia strukturalnego, zerwania ciągłości narracyjnej i afektywnej, fragmentaryzacji self w czasie.
Interwencje regulujące czasoprzestrzeń (np. muzyka) mogą wpływać na rytmy mózgu i doświadczenia. W relacji terapeutycznej komunikacja staje się rodzajem „muzycznej synchronizacji”, regulując wewnętrzny rytm pacjenta, zmniejszając lęk i odbudowując poczucie ciągłości czasu.

8. Dyskusja i dodatkowe przemyślenia:
Kluczowe jest nieświadome funkcjonowanie mózgu terapeuty, jego własna integracja czasoprzestrzenna. Niewłaściwa regulacja terapeuty może być szkodliwa dla pacjenta (analogia z „zardzewiałym nożem”).
Synchronizacja mózgów buduje reprezentacje i przywiązanie, co może być rozumiane jako identyfikacja introjekcyjna (Melanie Klein).
Reverie (marzenie na jawie) i wydzielanie oksytocyny w bezpiecznych relacjach to przykłady synchronizacji, a DMN może być rozumiany jako rodzaj reverie.
Wpływ otoczenia (natura vs. miasto) i dźwięków na synchronizację i poczucie wewnętrznego rytmu.
Przykład pacjentki z zaburzonym poczuciem czasu wewnętrznego i „self”, co może wskazywać na dysfunkcję DMN i wczesne problemy z synchronizacją w relacji matka-dziecko.
Seminarium stanowi wstęp do złożonej, lecz fascynującej teorii Northoffa, podkreślającej dynamiczny i czasoprzestrzenny wymiar funkcjonowania mózgu, mający bezpośrednie przełożenie na nasze doświadczenie i psychopatologię.

W przypadku cytowań proszę podawać - Seminaria na Czystem/link do posta

19/03/2026

Zapraszamy do czytania…

Mariusz Szczygieł tak pisał w Magazynie Wyborczej: "Tę książkę podarowałem już 24 osobom. Wśród nich byli i policjant, i sprzątaczka, i pani profesor, i syn brata ciotecznego po technikum samochodowym, który nigdy w życiu nie przeczytał żadnej książki, a teraz chciał. I wszyscy oddzwaniali oszołomieni? To najbardziej antydepresyjna książka świata? - powtarzali..."

Na ostatnim przed wakacjami spotkaniu DKK "Wolne skojarzenia" Literatura i Psychoanaliza chcemy obdarować Państwa ciepłem Oty Pavla, który w "Śmierci pięknych saren" zaprasza do magicznego czeskiego świata, nad rzekę Berounkę, gdzie życie zdaje się płynąć pogodnie i pełne humoru, a jeśli nawet przydarzy się zachmurzenie, to zawsze można pójść na ryby.

Ale, żeby nie było, że nie mamy podejrzeń, co jest pod powierzchnią wody - będziemy przyglądać się dziecięcej idealizacji, która ma wielką moc, także w życiu dorosłych.

Zapraszamy w czwartek 16. kwietnia 2026r. o 18.00 do gościnnej Książnice Podlaskiej w Białymstoku.

Warto czytać książkę z wydawnictwa Stara Szkoła (jak na zdjęciu), bo jest to pierwsze polskie wydanie autorskie, bez cenzury.

Zapisy przez formularz na naszej stronie:
https://wolneskojarzenia.com/spotkania-i-zapisy/

18/03/2026

Ciekawy temat! Wreszcie nie tylko matka🤣

IV KONFERENCJA SIŁA WIĘZI - „W RAMIONACH OJCA”
https://silawiezi.pl/

Zapraszam na wyjątkową konferencję, w której główne miejsce zajmuje niemowlę i jego rodzice. W tej edycji chcemy zwrócić szczególna uwagę na rolę ojca w rozwoju dziecka.
IV edycja Konferencji Siła Więzi „W RAMIONACH OJCA”
Odbędzie się 27.06.2026 roku w urokliwej „Małej Warszawie”,
ul. Otwocka 14 w Warszawie.

Wykład plenarny wygłosi Kai von Klitzing profesor psychiatrii dzieci i młodzieży Uniwersytetu w Lipsku, były prezes Światowego Stowarzyszenia Zdrowia Psychicznego Niemowląt, psychoanalityk
dzieci, młodzieży i dorosłych.
Jeden dzień, tylko jedna sobota a tyle spotkań z tak wybitnymi
przedstawicielami nauki i psychoterapii jak prof. Irena Namysłowska, prof. Alina Borkowska, prof. Grzegorz Matusik, prof. Konrad Piotrowski oraz możliwość zapoznania się z pracą kliniczną Ośrodka Siła Więzi.
W tym roku zapraszamy również do udziału w sesji posterowej, co
pozwoli na zaprezentowanie swojej pracy zgodnej z tematyką konferencji wszystkim zainteresowanym czynnym udziałem w tym wydarzeniu.
Tak aktywnie wspólnie spędzony dzień zakończymy wspólną rozrywką, która pozostanie niespodzianką dla uczestników konferencji.
Będzie ciekawie, miło i wesoło.

W imieniu Komitetu Naukowego,
dr. n. med. Lidia Popek

17/03/2026

Przygotowując się do spotkania w CPD Klanza „Drogi rozwoju osobowości” takie oto teksty zapadają mi w serce.

„Zazdrość oparta jest na uczuciu miłości, a jej celem jest zdobycie ukochanego obiektu i usunięcie rywala. Odnosi się ona do relacji trójkątnej, a więc do okresu życia, w którym obiekty są już od siebie ostro odgraniczane i rozróżniane. Natomiast zawiść jest relacją dwustronną, w której podmiot podchodzi z zawiścią do pewnych atrybutów lub własności obiektu; nie wymaga ona żadnego innego ożywionego objektu. Zazdrość jest z konieczności relacją całych obiektów, podczas gdy zawiść jest zasadniczo doświadczana wobec obiektów częściowych, chociaż przenika do relacji między całymi obiektami.”

Hanna Segal. Wprowadzenie do teorii Melanie Klein

Zdjęcie autorstwa Doroty K. z pozdrowieniami❤️

14/03/2026

Po co psychoterapeucie własna terapia? No właśnie…

Po co PSYCHOTERAPEUCIE własna PSYCHOTERAPIA?

Psychoterapia szkoleniowa to obok czteroletniej, całościowej szkoły psychoterapii, stażu klinicznego i superwizji jeden z kluczowych elementów kształcenia psychoterapeuty. Jej celem nie jest jedynie „naprawienie” tego, co w przyszłym terapeucie mogłoby być trudne czy problematyczne. Przede wszystkim jest to proces pozwalający poznać własne mechanizmy psychiczne w działaniu, a zwłaszcza mechanizmy obronne, które uruchamiają się w relacji z drugim człowiekiem.

Dzięki własnej terapii przyszły terapeuta może zobaczyć obszary, których wcześniej nie był świadomy, oraz zrozumieć, w jaki sposób jego osobiste doświadczenia i wzorce relacyjne wpływają na kontakt z pacjentami.

Terapia szkoleniowa pomaga uświadomić sobie własne „ślepe plamki” czyli miejsca, w których terapeuta może nieświadomie wchodzić z pacjentem w niekorzystne układy, koluzje czy rozegrania. Zjawiska te są w pewnym stopniu nieuniknione podczas leczenia, jednak brak doświadczenia w ich rozpoznawaniu i wykorzystywaniu w pracy terapeutycznej może narażać pacjenta, w najlepszym razie na brak efektów leczenia, a w najgorszym na powtórzenie traumatycznych doświadczeń bez możliwości ich opracowania (wtórną traumę lub retraumatyzację). To z kolei zniechęca do korzystania z pomocy i podważa zaufanie do specjalistów.

Trudno rozumieć głębokie i złożone procesy psychiczne, nie mając praktyki w ich rozpoznawaniu u siebie. Kontakt z cierpieniem psychicznym drugiego człowieka nie pozostaje bez wpływu na terapeutę. W podejściu psychoanalitycznym mówi się wręcz, że analityk musi w pewnym sensie „zachorować” w relacji z pacjentem czyli pozwolić, by poruszyły go procesy zachodzące w tej relacji, by dzięki swoim wewnętrznym zasobom, rozwijanym w terapii własnej, szkoleniu i superwizji, móc pomóc pacjentowi odzyskać zdrowie.

Może to brzmieć abstrakcyjnie, a nawet paradoksalnie, ale proces ten jest w pewnym sensie analogiczny do wczesnej relacji dziecka z opiekunem. Opiekun przyjmuje pierwotne, nieznośne stany dziecka i poprzez refleksję, mentalizację oraz nadawanie im znaczenia pomaga je przetworzyć. W podobny sposób terapeuta pracuje z trudnościami pacjenta. Często komunikowanymi w sposób nieświadomy lub somatyczny. Nie da się tego nauczyć w teorii. Trzeba doświadczyć.

Tak jak pływania czy jazdy na rowerze.

Każdy z nas ma zarówno obszary zdrowe i dobrze funkcjonujące, jak i takie, które są bardziej kruche czy zranione. Rozwój psychiczny rzadko przebiega w pełni harmonijnie. Proces stawania się terapeutą (podobnie jak sama terapia) bywa frustrujący i wymagający. Nie jest to krótkie szkolenie ani szybka procedura zdobywania kompetencji. Obcowanie z cierpieniem psychicznym, zaburzeniami i chorobami psychicznymi wymaga czasu, refleksji, "czucia" oraz rozumienia głębokich procesów psychicznych, także tych nieświadomych, związanych z mechanizmami obronnymi, przeniesieniem, przeciwprzeniesieniem czy przymusem powtarzania.

W przeciwieństwie do wielu dziedzin medycyny, w psychoterapii nie wystarcza sama wiedza teoretyczna.Terapeuta pracuje przede wszystkim sobą i relacją, którą tworzy z pacjentem. Badania pokazują, że to właśnie osoba terapeuty i jakość relacji terapeutycznej należą do najważniejszych czynników leczących. Dlatego tak istotne jest, aby terapeuta znał siebie, rozumiał swoje reakcje, emocje i wzorce relacyjne.
Własna terapia daje również doświadczenie bycia w roli pacjenta. Pozwala poczuć, jak wygląda proces psychoterapii „od środka”, co sprzyja pokorze oraz większej wrażliwości i uważności wobec osób szukających pomocy.

Psychoterapia szkoleniowa jest więc niezbędnym elementem dojrzewania zawodowego psychoterapeuty. Rozwija samoświadomość, pogłębia rozumienie ludzkiej psychiki i przygotowuje do odpowiedzialnej pracy z drugim człowiekiem.

DBS

Obraz: The two Fridas (1939), Frida Kahlo

14/03/2026

13/03/2026

Gorąco zachęcam do obserwowania tej inicjatywy! Cezary Żechowski i jego zespół dzielą się swoimi myślami wokół ważnych dla nas psychoterapeutów i psychologów tematów.

Streszczenie seminarium - Trauma, dysocjacja, spektrum autyzmu
Wprowadzenie i moderowanie dyskusji:
Cezary Żechowski

Punktem wyjścia dyskusji były prace Marka Solmsa oraz wykład Paula Moore'a pt. "Neuropsychoanaliza traumy " (Rzym, 2026). Streszczenie obejmuje wprowadzenie I dyskusję.

Kluczowe koncepcje neuropsychoanalizy:
Podstawowe modele: Neuropsychoanaliza opiera się na modelu umysłu predykcyjnego (Friston) i modelu systemów emocjonalnych (Panksepp).

Zrozumienie cierpienia: Kluczowe pytanie terapeutyczne dotyczy tego, dlaczego pacjent cierpi i jakie emocje są aktywne. Pozwala to zidentyfikować aktywny system emocjonalny.

Automatyzacja zachowań: Cierpienie wynika z automatyzacji nieświadomych zachowań, które podtrzymują obecny stan, często opartych na pamięci niejawnej. Jest to bliskie freudowskiemu przymusowi powtarzania.

Rola umysłu predykcyjnego: Umysł predykcyjny tworzy model rzeczywistości, który może być nieświadomy i trudny do modyfikacji, co przyczynia się do utrwalania negatywnych wzorców.

Zmiana terapeutyczna: Zmiana jest możliwa poprzez badanie i modyfikację tych nieświadomych mechanizmów, opierając się na historii rozwoju pacjenta i identyfikacji aktywnych systemów emocjonalnych.

Zastosowanie w rozumieniu traumy i dysocjacji:
Pamięć traumy: Pamięć o zagrożeniu jest rozproszona w sieciach limbicznych. Pamięć niejawna (nieświadoma) nadal kształtuje nasze ciało, relacje i reakcje, nawet gdy brakuje narracyjnego wspomnienia traumy.

Dysocjacja:
Krótkoterminowo adaptacyjna: Chroni przed zalaniem afektem, działając jak znieczulenie (wyrzut endogennych opiatów).

Długoterminowo dezadaptacyjna: Blokuje integrację doświadczeń i utrwala patologiczne wzorce regulacji, prowadząc do ciągłego dysocjowania się. Neurobiologicznie wiąże się z hipoaktywacją (wyłączeniem) w przeciwieństwie do hiperaktywacji w czystym lęku.

Terapia traumy: Sama ekspozycja na lęk nie wystarcza. Konieczne jest uwzględnienie mechanizmów odcięcia, zamrożenia i fragmentacji doświadczenia (dysocjacji).

Koncepcja elementów Biona: Dysocjacja i nieprzetwarzalne treści traumatyczne są porównywane do elementów beta, których przetworzenie w elementy alfa (doświadczenie możliwe do pomyślenia) wymaga znaczącej funkcji transformacyjnej (psychoterapeuty lub matki).

Relacja między traumą a objawami autystycznymi:
Podobieństwa: Trauma może prowadzić do nadmiernie precyzyjnych i sztywnych przekonań dotyczących zagrożenia i wstydu, przeżywanych jako fakty, co przypomina autystyczne wzorce myślenia i działania.

Mechanizm obronny: Ludzie działają, aby uczynić świat przewidywalnym, nawet kosztem cierpienia. Objawy są próbami kontroli i minimalizacji niepewności.

Wczesna trauma: Wczesne doświadczenia traumatyczne mogą kształtować mózg i widzenie świata, nawet jeśli nie ma świadomych wspomnień.

Rozbieżność w badaniach: Pojawia się pytanie, czy część rozpoznawanych objawów autystycznych nie jest wynikiem traumy lub intensywnego stresu informacyjnego w dzisiejszym świecie.

Koncepcja metabolizmu informacyjnego: Zaproponowano rozważenie tej teorii w kontekście traumy, autyzmu i relacji.
Terapia i przetwarzanie traumy:

Dobór metody: Skuteczność terapii (EMDR, terapia poznawczo-behawioralna) zależy od dopasowania metody do pacjenta, fazy terapii i mechanizmu działania.

Proces terapeutyczny:

Stabilizacja: Moment odsunięcia traumy i "oddechu" jest konieczny, aby uniknąć retraumatyzacji.

Titracja: Stopniowe wprowadzanie bodźców traumatycznych w małych krokach.
Trzy warunki skutecznej zmiany: Rozbieżność między oczekiwaniem a doświadczeniem (np. bezpieczna relacja terapeutyczna kontra oczekiwane zło), tolerancja afektu oraz zdolność refleksyjna.

Rola relacji terapeutycznej: Jest kluczowa dla bezpiecznego aktualizowania głęboko zapisanych modeli świata i korekty przewidywań wynikających z traumy.

W przypadku cytowań proszę podawać - Seminaria na Czystem/link do posta

13/03/2026

Już za nami przedostatnie w tym sezonie spotkanie.😊

Przedostatnie w tym sezonie spotkanie pobiło rekordy frekwencji. To budujące, że tyle osób chce czytać książki trudne. Słuchać o nich i dyskutować. Temat krzywdy dziecka zamkniętej w życiu dorosłej kobiety miał swój ciężar gatunkowy. Jeszcze próbuję ochłonąć z emocji, które towarzyszyły nam w czasie rozmowy.
Jestem stale przy szukaniu nadziei…
Przy myśli, że cierpienie nie ma sensu, ale nasze własne opracowywanie krzywd może przynieść wewnętrzne, niezwykłe kompetencje. Choć rana nie przestaje boleć.
I ostatnie myśli wokół zdania, które przytoczyła Danusia „prywatne jest polityczne”. Każdy może po swojemu je interpretować. We mnie zostało w przekonaniu, że wydobywanie na światło dzienne naszych przeżyć, krzywd jest sprawą społeczną, manifestem niezgody! Uwrażliwia, nazywa po imieniu i to daje nadzieję, że szybciej zobaczymy, zareagujemy, wyrazimy protest, powiemy STOP!
A Ty jak rozumiesz to zdanie- „ prywatne jest polityczne”?
Pozdrawiam wszystkich uczestników. Basia

11/03/2026

Jutro rozmawiamy o przejmującej książce Vigdis Hjort „Spadek”. O krzywdzie dziecka, która mimo, że przerwana trwa w psychice i przeżyciu ofiary.

#„KRZYWDZENIE DZIECI

Wielokrotne doświadczanie traumy przez osobę dorosłą niszczy struktury już ukształtowanej osobowości, wielokrotne doświadczanie traumy przez dziecko natomiast pierwotnie kształtuje i zniekształca jego osobowość. Dziecko uwięzione w środowisku, w którym dzieje mu się krzywda, staje przed niezwykle trudnym zadaniem adaptacji. Musí znaleźć sposób, żeby nadal ufać ludziom, którzy nie zasługują na zaufanie, zachować poczucie bezpieczeństwa w niebezpiecznej sytuacji, utrzymać poczucie kontroli, choć nie może niczego przewidzieć, i siłę, choć jest zupełnie bezradne. Ponieważ dziecko nie jest w stanie samo o siebie zadbać ani się obronić, musi kompensować brak opieki i ochrony ze strony dorosłych za pomocą jedynego narzędzia, jakie ma - niedojrzałego systemu obron psychicznych.”
# #
Judith Herman. Trauma. Od przemocy domowej do terroru politycznego.