Marine Petrosyan

03/13/2026

«Վարքը՝ որպես գոյատևման փորձ»
Գոյատևման մեխանիզմները

Սովորաբար մարդուն գնահատում և նկարագրում ենք նրա վարքով։ Ասում ենք՝ «նա պերֆեկցիոնիստ է», «նա խուսափողական է», «նա չափազանց վերահսկող է», «նա միշտ փորձում է բոլորին գոհացնել»։ Այսպիսի ձևակերպումներով մենք հաճախ այդ վարքային դրսևորումներն ընդունում ենք որպես մարդու բնավորության կամ անձնային հատկանիշների դրսևորում։
Սակայն տրավմայի ժամանակակից մոտեցումները ցույց են տալիս, որ այն, ինչ մենք տեսնում ենք որպես վարք կամ բնավորության գիծ, հաճախ կարող է լինել սիմպտոմ՝ նյարդային համակարգի պաշտպանական արձագանք, որը ձևավորվել է դժվար կամ վտանգավոր փորձառություններին հարմարվելու ընթացքում։
Այլ կերպ ասած՝ այն, ինչ արտաքինից թվում է որպես մարդու «բնավորություն», երբեմն կարող է լինել նրա երբեմնի գոյատևման ռազմավարությունը, որը ժամանակի ընթացքում դարձել է վարքի սովորական ձև։

Գոյատևման մեխանիզմը մարդու հոգեբանական և նյարդային համակարգի այն պաշտպանական արձագանքն է, որն ակտիվանում է վտանգի, սթրեսի կամ դժվար իրավիճակների ժամանակ՝ օգնելով մարդուն հարմարվել և պաշտպանվել։
Երբ մարդը հայտնվում է սպառնալիքի կամ ուժեղ լարվածության մեջ, օրգանիզմը սկսում է գործարկել որոշակի արձագանքներ, որոնք նպաստում են իրավիճակը հաղթահարելուն։ Այդ արձագանքները կարող են արտահայտվել տարբեր ձևերով, օրինակ՝ պայքարելու փորձով, իրավիճակից հեռանալու ձգտումով, անշարժանալով կամ ուրիշներին հարմարվելով։

Այս մեխանիզմները սկզբում ունեն պաշտպանական և օգտակար դեր, որովհետև օգնում են մարդուն դիմանալ դժվար իրավիճակներին։ Սակայն եթե վտանգի փորձը երկարատև է կամ հաճախ կրկնվում է, նույն պաշտպանական արձագանքները կարող են դառնալ վարքի սովորական ձև և շարունակել գործել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ իրական վտանգ այլևս չկա։

Օրինակ՝
- մարդը, ով մանկության ընթացքում հաճախ քննադատության է ենթարկվել, կարող է հասուն տարիքում դառնալ պերֆեկցիոնիստ՝ փորձելով խուսափել սխալներից,
- մեկը կարող է սովորել խուսափել կոնֆլիկտներից և միշտ համաձայնել ուրիշների հետ, որպեսզի պահպանվի հարաբերությունը,
- մյուսը դժվար իրավիճակներում կարող է «անջատվել» կամ լռել, որովհետև երբեմն դա եղել է ամենաանվտանգ արձագանքը,
- մեկ ուրիշը կարող է փորձել ամեն ինչ վերահսկել, որովհետև նախկինում այդպես իրեն ավելի պաշտպանված է զգացել:

Այսպիսով՝ այն, ինչ երբեմն ընկալվում է որպես մարդու բնավորություն կամ վարքային առանձնահատկություն, կարող է լինել նրա երբեմնի գոյատևման փորձի արտահայտությունը։
Այս տեսանկյունը թույլ է տալիս մարդու վարքը դիտարկել ոչ միայն գնահատող դիրքից, այլև այդ վարքը և դրա պատճառները հասկանալու տեսանկյունից։ Մասնավորապես՝ թերապևտիկ պրոցեսում կարևոր է հասկանալ, թե որ փորձառությունների ֆոնին է ձևավորվել այդ պաշտպանական ձևը, և, որ ավելի կարևոր է, ինչ մոտեցում կիրառել արդեն ոչ թե վարքի, այլ ժամանակին որպես պաշտպանական միջոց գործածած գոյատևման մեխանիզմի հետ։ Գոյատևման մեխանիզմները իրենց պաշտպանական դերը արագ սպառելուց հետո հաճախ դառնում են հոգեբանական խնդիր և խանգարում են ներդաշնակ ապրելուն։

Այստեղ մի ուրիշ տարողունակ հարց է առաջանում. արդյո՞ք վարքը որպես սիմպտոմ դիտարկելը չի հանում մարդու պատասխանատվությունը։ Իրականում, պատճառը հասկանալը չի վերացնում պատասխանատվությունը, այլ հնարավորություն է տալիս ավելի գիտակցված և պատասխանատվությամբ արձագանքել նմանատիպ իրավիճակին։

02/21/2026

💭 Մի փոքր կոմպլեքս տրավմայի մասին (Complex Trauma / C-PTSD)

Կոմպլեքս տրավման առաջանում է, երբ մարդը երկար ժամանակ ապրում է անապահով, ցավոտ կամ չաջակցող միջավայրում, հատկապես՝ մանկության տարիներին. մշտական վախ կամ ճնշում ընտանիքում, էմոցիոնալ անտեսում («ինձ չեն լսել, չեն հասկացել»), ծնողի անկանխատեսելի վարք, խնամքի պակաս, սառնություն, հաճախակի ամոթի զգացում, քննադատություն, զգացմունքների արգելում։ Կարևոր է հիշել, որ կոմպլեքս տրավմայի դեպքում պարտադիր չէ, որ լինի ֆիզիկական բռնություն։

Կոմպլեքս տրավման կարող է դրսևորվել՝

- ֆիզիոլոգիական մակարդակում` մշտական լարվածություն, դատարկության զգացում, արագ սթրես, սրտխփոց, հոգնածություն` առանց հստակ պատճառի
- հուզական մակարդակում՝ ամոթ («ինձ հետ ինչ-որ բան այն չէ»), վախ՝ առանց կոնկրետ պատճառի, դատարկություն կամ անզգայություն, դժվարություն զգացմունքները ճանաչելու մեջ
- դիրքորոշումների ու ինքնագնահատականի մեջ՝ ինքնաքննադատություն, «ես բավարար չեմ» զգացում, սեփական կարիքները կարևոր համարելու դժվարություն
- հարաբերություններում՝ ուրիշներին չափից շատ հարմարվել (կամ հակառակը՝ փակվել, հեռանալ), վստահության խնդիրներ, մտերմանալու կամ լքված լինելու վախ

Կոմպլեքս տրավման բնավորության խնդիր չէ, և մարդը «թույլ» չէ։ Սա նշանակում է, որ մարդը ժամանակին սովորել է գոյատևել դժվար պայմաններում, և այդ գոյատևման մեխանիզմները մնացել են ու գործում են նույնիսկ այն ժամանակ, երբ վտանգն այլևս չկա, իսկ նրա Ես-կոնցեպտը ձևավորվել է այդ գոյատևման մեխանիզմների արդյունքում։ Պետք է հիշել, որ այն, ինչ հիմա խանգարում է, մի ժամանակ փրկել է, բայց այժմ այդ փրկող մեխանիզմը կա՛մ չի գործում, կա՛մ լավ չի գործում. մարդը ապրում է ներկայում, բայց մարմնի հուզական ռեակցիաները անցյալինն են և հաճախ չեն համապատասխանում ներկա իրավիճակներին։

Մինչ «կոմպլեքս տրավմա» հասկացությունը ձևավորվելը, երբ մասնագետները հանդիպում էին վերը նշված գանգատներով կամ քրոնիկ ցավերով, ֆիբրոմիալգիայով, հոգնածության գանգատներով մարդկանց, ախտորոշում էին դեպրեսիա, տագնապ, PTSD կամ անձնային խանգարում, բայց հաճախ անտեսանելի էր մնում մեկ ընդհանուր պատճառ՝ զարգացման ընթացքում երկարատև անապահովությունը և դրա հետևանքները։ Երբ զարգացման տրավման (developmental truma), կապվածության տրավման (attachment truma), բարդ տրավման (CPTSD) որպես առանձին մոտեցումներ դեռ չէին կիրառվում, մասնագետները ստիպված էին աշխատել այն շրջանակների մեջ, որոնք ունեին։ Թվում էր, թե խնդիրը տեսանելի է, բայց պարզվում է` ոչ այնքան։

Ի՞նչ է սա նշանակում մասնագետի համար այսօր

Եթե կոմպլեքս տրավման դիտարկում ենք ոչ միայն որպես ախտորոշում, այլ որպես կլինիկական հայացք, ապա փոխվում է ամբողջ թերապևտիկ աշխատանքը։ Մենք սկսում ենք ուշադրություն դարձնել ոչ միայն նրան` ինչն է ցավոտ, այլ նաև նրան, թե ինչն է ժամանակին օգնել գոյատևել։ Թերապիան դադարում է լինել «ինչպես ազատվել սիմպտոմից» և դառնում է՝ «ինչպես հասկանալ գոյատևման մեխանիզմները և օգնել, որ դրանք փոխվեն», օգնել, որ նյարդային համակարգը նոր պայմաններում չգործարկի նախկին ռեակցիաները, ձևավորի ավելի հասուն վարքի ձևեր, ոչ վտանգավոր իրավիճակներում չզգա «տիեզերական տագնապ» և փոփոխի անցյալի գոյատևման մեխանիզմների արդյունքում ձևավորված Ես-կոնցեպտը։

12/05/2025

https://youtu.be/6_n2UCbs8yI?si=nltnpOmOJD_tQ16n

Սեմինար-քննարկումԹեմա՝ «Կորուստ. ինչպես օգնել ապրել կորստից հետո»Քննարկվող հարցեր- Կորստի տեսակներ- Տարբեր մոտեցումներ վիշտը ապրելու վերաբերյալ- Ե՞րբ է սուգը...

11/29/2025

Այսօրվա հանդիպման լինքն է, տեղադրում եմ նաև այստեղ
Marine Petrosyan is inviting you to a scheduled Zoom meeting.

Topic: Սեմինար-քննարկում «Կորուստ. ինչպես օգնել ապրել կորստից հետո»
Time: Nov 29, 2025 09:00 PM Baku, Tbilisi, Yerevan
Join Zoom Meeting
https://us02web.zoom.us/j/84983268630?pwd=ISyrHTErfKbyAm4zrmUxQWL81kdav2.1

Meeting ID: 849 8326 8630
Passcode: 560360

---

One tap mobile
+16694449171,,84983268630 #,,,,*560360 # US
+16699009128,,84983268630 #,,,,*560360 # US (San Jose)

Join instructions
https://us02web.zoom.us/meetings/84983268630/invitations?signature=xYiM3IQQtHECoKwCJTtSbL5xJER2M22YydxGOjXLAFs

11/28/2025

> դասընթացին գրանցված հարգելի մասնակիցներ ձեր էլ . փոստի հասցեներին արդեն ուղարկվել է Զում լինքը, որով կարող եք ամսի 29- ին, ժամը 21:00 ին (Հայաստանի ժամանակով) միանալ։ Շնորհակալ եմ հետաքրքրության համար։ Եթե ունեք հարցեր որոնց կցանկանայիքոր անդրադառայի կարող եք գրել։

09/24/2025

09/24/2025

08/13/2025

💭 Ներկայում հոգեբանի և հոգեթերապևտի մասնագիտությունները դարձել են առավել պահանջված և հաճախ՝ մոդայիկ։ Բուհական կրթությունը հնարավորություն է տալիս արագ ստանալ դիպլոմ, ինչի արդյունքում սկսնակ մասնագետները հայտնվում են այս բարդ և պատասխանատու ոլորտում գրեթե միայնակ՝ առանց բավարար գործնական փորձի։ Այս պայմաններում յուրաքանչյուր հոգեբանի պարտականությունն է ինքնուրույն շարունակել մասնագիտական կրթությունը, դիմել սուպերվիզիայի, աշխատել սեփական անձնային աճի և հասունացման վրա։
Հոգեբանի և հոգեթերապևտի մասնագիտությունը երբեք միայն գիտելիքների ամբողջություն չէ․ այն շատ ավելի բազմաշերտ է և ներառում է թե՛ մասնագիտական, թե՛ անձնային զարգացում։ (Առայժմ մի կողմ ենք թողնում մեր երկրում այս մասնագիտությունների կրթության առանձնահատկությունները, մասնագետների մոտեցումը իրենց գործին, ինչպես նաև էթիկայի նորմերի իմացությունն ու պահպանումը և մի շարք այլ կարևոր հարցեր)։
Այս փուլում ցանկանում եմ ներկայացնել Թոմաս Սկովհոլտի և Մայքլ Ռոնեստադի մշակած մոդելը, որը հուսով եմ՝ մտորելու տեղիք կտա թե՛ սկսնակ, թե՛ փորձառու գործընկերներիս։
Այս մոդելը նկարագրում է հոգեթերապևտի զարգացման փուլերը՝ շեշտելով, որ մասնագետ դառնալը երկարատև գործընթաց է, որը ներառում է ինքնաճանաչում, պրակտիկա և անձնային աճ։ Ըստ հեղինակների՝ թերապևտը «դառնում է» թերապևտ ոչ թե դիպլոմով, այլ հենց այդ ճանապարհն անցնելով։ Իհարկե չենք մոռանում, որ առանց դիպլոմի մնացածն անկարելի է, ասել է թե անհրաժեշտ է, բայց ոչ բավարար։

Մասնագիտական զարգացման վեց փուլերն են՝

1️⃣ Ավանդական ուսանողի փուլ (Conventional Student Phase)

- Տեսական գիտելիքների վրա կենտրոնացում
- Կախվածություն ուսուցիչներից և կրթական համակարգից
- Բարձր անհանգստություն, վստահության պակաս, արտաքին գնահատականից ուժեղ կախվածություն

2️⃣ Սկսնակ մասնագետի փուլ (Beginning Practitioner Phase)

- Առաջին գործնական հանդիպումները այցելուների հետ
- Սխալներից վախ, տեխնիկաների վրա չափազանց շեշտադրում
- Կենդանի շփման պակաս, ինքնակենտրոն մոտեցում

3️⃣ Առաջադեմ ուսանողի փուլ (Advanced Student Phase)

- Տեխնիկաների հարստացում և ինտեգրման առաջին փորձեր
- Սեփական թերապևտիկ ոճի ձևավորման սկիզբ
- Կախվածություն կառուցվածքային սահմանումներից

4️⃣ Սկսնակ մասնագետի փուլ (Novice Professional Phase)

- Վստահության բարձրացում և մասնակի ինքնավարություն
- Անորոշության զգացման փոխարինում ոգեշնչմամբ
- Անհատական մոտեցման ակտիվ զարգացում

5️⃣ Փորձառու մասնագետի փուլ (Experienced Professional Phase)

- Կայուն մասնագիտական «ես»-ի ձևավորում
- Ինքնաբուխություն և հարմարվողականություն այցելուի կարիքներին
- Սահմանների, հույզերի և հակափոխանցման նկատմամբ խոր ուշադրություն

6️⃣ Հասուն «վարպետի» փուլ (Senior Professional Phase)

- Անձնային և մասնագիտական «ես»-ի ներդաշնակ միաձուլում
- Բնականություն, իսկականություն և վստահություն առանց ինքնագոհության
- Ներդրում ոչ միայն այցելուների, այլև մասնագիտական համայնքի զարգացման մեջ (մենթորություն, սուպերվիզիա)

Հեղինակների կարծիքով՝ թերապևտի ինքնագիտակցությունը գործիք է, ոչ թե խոչընդոտ։ Առանց անձնային աճի մասնագիտական զարգացումը անհնար է, իսկ սխալներն ու կասկածները գործընթացի բնական և արժեքավոր մասն են։

05/29/2025

Հարգելի՛ գործընկերներ, ընկերներ,
Սիրով տեղեկացնում եմ, որ օգոստոսի 15-ից մինչև սեպտեմբերի 15-ը լինելու եմ Երևանում։ Այդ ընթացքում կլինեն տարբեր թրեյնինգներ և մասնագիտական թեմաների շուրջ հանդիպումներ։ Սիրով կսպասեմ նաև ոչ մասնագիտական հանդիպումների։