12/03/2023
Quy trình làm việc với trẻ nhỏ tự kỉ được can thiệp lần đầu🌿🌿
Nếu một ngày bạn được gia đình, trung tâm giao cho bạn một em bé có tự kỉ trong độ tuổi 2-3 tuổi, chưa từng được đi học hay can thiệp, bạn đừng vội bế hay vồ vập nếu bé chưa biết bạn là ai. Đừng dạy hay yêu cầu em bé chơi với bạn từ những buổi đầu.
Bạn hãy thử áp dụng một vài cách gợi ý sau đây nhé:
📌Cần thiết lập mối quan hệ tích cực với trẻ.
Thông thường để lấy lòng một em bé thì rất dễ, bạn chỉ cần cho em bé trai 1 cái ô tô, bé gái một em búp bê xinh xắn hay một lọ b**g bóng xà phòng, thậm chí chỉ cần một cái kẹo cầu vồng, có em bé dễ hơn thì chỉ cần bảo “cô bế con đi chơi nhé” là các bạn ấy xà ngay vào lòng bạn.
Nhưng để lấy lòng được một em bé có tự kỉ mà chưa được từng được đi học, đi can thiệp ở đâu thì không dễ chút nào. Đó thực sự là một thử thách với bạn và để em bé mở lòng chấp nhận bạn vào thế giới của em bé cũng như chấp nhận tham gia vào thế giới của bạn thì bạn cần làm một số bước sau đây:
- Quan sát thật kỹ mọi cử chỉ, điệu bộ, ánh mắt của em bé.
- Quan sát thật kỹ cách em bé chơi, cách em bé giao tiếp với mọi người, cách em bé thể hiện nhu cầu.
- Quan sát và hỏi phụ huynh về đồ ăn, đồ chơi em bé thích để thưởng cho em bé.
- Ngồi bên cạnh (đừng gần quá) nhìn và lắng nghe em bé rồi thỉnh thoảng mô tả lại những gì em bé đang chơi, hãy nở một nụ cười tươi và khen em bé.
- Hãy giúp em bé những thứ mà em bé chưa thể làm được và đang cố gắng xoay sở. Nhớ trợ giúp lúc cần thiết nhất, đừng vội giúp và cũng đừng để chậm quá mới giúp
- Làm cho em bé thấy rằng bạn như một cô tiên tuyệt vời luôn tôn trọng, hiểu em bé và sẵn sàng giúp em bé khi em bé cần mà không hề ép buộc em bé điều gì.
- Thỉnh thoảng tạo ra một điều gì đó bất ngờ, ngạc nhiên, mới lạ làm cho em bé tò mò (có thể là âm thanh…)
- Cố gắng tạo điều kiện thuận lợi nhất để ánh mắt của em bé chạm nhìn vào mắt bạn và lúc đó bạn hãy nở một nụ cười thật tươi, thật gần gũi với em bé….
Nếu bạn đã làm được những điều này nghĩa là bạn đã cho em bé một không gian và một vòng tay an toàn, em bé sẽ sẵn sàng ngồi gần bạn và mở lòng với bạn.
Thời gian dự kiến để có được mối quan hệ tốt đẹp này từ 1-3 buổi thời lượng mỗi buổi là 1 giờ và nhớ là tùy thuộc vào từng trẻ.
📌Kiểm tra một cách cẩn thận, chính xác các mức độ phát triển ở từng lĩnh vực của em bé.
Thông thường với một em bé có tự kỉ trong độ tuổi can thiệp sớm thì bạn cần kiểm tra một vài kỹ năng, chẳng hạn như:
- Kỹ năng tương tác, giao tiếp với người khác (bao gồm cả người lớn và trẻ cùng tuổi) bạn cần kiểm tra xem em bé đang ở mức độ nào (1,2,3,4 theo thang đo của HaNen).
- Kỹ năng chú ý (nghe và nhìn)
- Kỹ năng phản ứng (với âm thanh và tên gọi)
- Kỹ năng chơi
- Kỹ năng hiểu lời
- Diễn biến hành vi của trẻ
- Kỹ năng tự phục vụ
- Kỹ năng bắt chước
- Kỹ năng ngôn ngữ
- Cách trẻ tiếp cận với nhiệm vụ mới và duy trì nhiệm vụ
- Thời gian dự kiến để bạn kiểm tra được hết các kỹ năng năng từ 1-2 buổi, mỗi buổi 1 giờ, lưu ý là không nên vội vàng.
📌Bạn cần xây dựng mục tiêu và tiến hành can thiệp cho em bé (Sau khi có kết quả tương đối chính xác về sự phát triển hiện tại của em bé)
Có nhiều em bé bị bỏ lỡ mất cơ hội vàng trong sự phát triển sớm để hòa nhập bởi sự hiểu biết chưa đúng về những khiếm khuyết cốt lõi của rối loạn tự kỉ từ gia đình và giáo viên can thiệp. Một số gia đình đưa con đi can thiệp vì con chưa biết nói và chỉ cần cô dạy nói cho con, một số giáo viên can thiệp khi nhận em bé cũng chỉ biết lao vào dạy nói mà không quan tâm đến nhiều yếu tố khác. Hàng ngày gia đình và cô giáo chỉ biết tìm mọi cách để em bé biết nói và một thời gian sau can thiệp em bé đã biết nói nhưng là ngôn ngữ không chức năng.
Nếu một em bé có tự kỉ mà chúng ta vừa đánh giá sự phát triển đang ở mức độ 1 của hầu hết tất cả các lĩnh vực thì chúng ta đừng vội dạy em bé nói. Dưới đây là một vài gợi ý mà cái chúng ta cần dạy là:
- Dạy em bé có mong muốn giao tiếp với người khác (khởi xướng giao tiếp – bằng cử chỉ điệu bộ, chưa phải bằng ngôn ngữ lời nói.
- Sắp đặt môi trường để dạy trẻ tập trung chú ý (bao gồm cả nghe và nhìn)
- Dạy trẻ biết chơi phù hợp với đồ chơi
- Dạy trẻ biết tham gia chơi cùng người khác những trò chơi đơn giản
- Dạy trẻ biết nhìn người khác chơi hoặc hướng dẫn (dù ngắn)
- Dạy trẻ biết bắt chước người khác thao tác với đồ vật
- Dạy trẻ hiểu và bắt đầu thực hiện được những lệnh cơ bản
- Dạy trẻ hiểu quy định về những hành vi phù hợp
- Dạy trẻ nhận biết những đồ chơi đơn giản
- Tạo cơ hội để trẻ bắt đầu phát ra những tín hiệu ngôn ngữ đầu tiên.
📌Trao đổi với gia đình và các cá nhân/tổ chức có liên quan đến việc can thiệp cho trẻ
Để huy động được nhiều nguồn lực nhất giúp em thay đổi và phát triển, sau khi chúng ta đánh giá và xây dựng được mục tiêu can thiệp cho trẻ chúng ta cần trao đổi, thống nhất và hướng dẫn để mọi người có liên quan đến trẻ được biết và có kỹ năng để cùng phối hợp dạy/can thiệp cho trẻ theo đúng mục tiêu mà chúng ta đã đề ra.
Một em bé tự kỉ giống như một chiếc xe rất nặng nếu chỉ có gia đình hoặc giáo viên can thiệp dạy trẻ mỗi ngày 1 giờ thì sự thay đổi tiến bộ của trẻ rất chậm như chiếc xe nặng chỉ có 1 người kéo thì đi chậm thậm chí không di chuyển được, nhưng nếu chúng ta biết phối hợp, hướng dẫn để nhiều người biết có kỹ năng dạy trẻ, mỗi người dạy cho một chút thì em bé sẽ nhanh tiến bộ cũng giống như chiếc xe một người kéo và nhiều người xúm tay vào đẩy thì sẽ đi rất nhẹ và di chuyển rất nhanh trên đường.
📌Tiến hành can thiệp và ghi chép lại tất cả những thay đổi hàng ngày của trẻ
Bạn bắt đầu dạy bé hàng ngày và để theo dõi sự thay đổi của em bé trong can thiệp cần phải ghi chép, đánh dấu lại tất cả mọi biểu hiện của em bé có thể là làm được (+), chưa làm được (-), lúc làm được lúc không (+/-) một cách cẩn thận.
Việc ghi chép này sẽ giúp chúng ta biết được em bé có đáp ứng tốt với chương trình, thời lượng, biện pháp can thiệp mà chúng ta đang thực hiện. Nếu nhìn vào bảng theo dõi chúng ta thấy nhiều dấu (+) chúng ta biết rằng em bé đang tiến bộ và chương trình phù hợp, làm động lực cho cả gia đình, giáo viên và em bé tiếp tục cố gắng; nếu nhiều dấu (-) chúng ta cần phải xem xét lại nguyên nhân tại sao em bé lại không tiến bộ để chúng ta phải điều chỉnh chương trình, điều chỉnh thời lượng can thiệp hay điều chỉnh phương pháp, kỹ năng can thiệp của giáo viên.
Việc ghi chép này cũng giúp cho việc làm kế hoạch của tháng tiếp theo nhanh hơn, cũng như việc lưu giữ lại toàn bộ quá trình can thiệp, thay đổi và phát triển của em bé. Đánh giá kế hoạch theo định kỳ và làm kế hoạch chuyển tiếp.
Theo thời gian định kỳ làm kế hoạch can thiệp cho trẻ, khi hết thời gian bạn cần đánh giá lại xem trẻ đã hoàn thành hết các mục tiêu hay không, khi hoàn thành mục tiêu chúng ta cần làm kế hoạch chuyển tiếp sang giai đoạn can thiệp khác cho trẻ❤️.
------
ThS. Nguyễn Thị Duyên (Người sáng lập Trung tâm Từ Sơn - Bắc Ninh)