24/01/2026
VẬN DỤNG NGUYÊN TẮC "ÂM DƯƠNG" VÀ "GIỜ VƯỢNG CỦA TẠNG PHỦ" TRONG DƯỠNG SINH
Nền văn hoá phương Đông luôn gắn liền với khái niệm Âm Dương, được biểu hiện ở mọi khía cạnh của đời sống, đặc biệt là trong nghệ thuật dưỡng sinh, phòng và trị bệnh.
Người xưa đã nhận ra mối liên hệ mật thiết giữa sự vận hành của vũ trụ bên ngoài (môi trường sống) và vũ trụ bên trong cơ thể con người (sự sống). Một trong những cơ chế dễ nhận thấy nhất, là chiếc đồng hồ sinh học biểu đạt sự hoạt động của 12 bộ phận tạng phủ trong cơ thể ứng với các thời khắc trong một ngày, được gọi là “Giờ vượng của Tạng Phủ”.
Theo cách phân định trong Y Học Cổ Truyền, thì mỗi một “canh giờ” (theo lịch mặt trăng) tương đương 2 tiếng đồng hồ, sẽ gắn liền với sự hoạt động mạnh với Khí vượng của một Tạng hay một Phủ nào đó, trong đó, có 6 canh giờ thuộc về ban Đêm, chịu ảnh hưởng của khí Âm và 6 canh giờ thuộc về ban Ngày, chịu ảnh hưởng của khí Dương.
Dựa vào đặc tính mang khí Âm hoặc Dương của các tạng phủ, mà chúng ta có một nguyên tắc chung cho việc dưỡng sinh thuận quy luật tự nhiên là “Những tạng phủ trong cung giờ thuộc Đêm thì phù hợp với sự hoạt động nhẹ và nghỉ ngơi nhiều, những tạng phủ trong cung giờ thuộc ban Ngày thì phù hợp với sự hoạt động mạnh và nghỉ ngơi ít”, cụ thể như sau:
1. Giờ Tý (23h - 01h): thuộc ban Đêm (Thái Âm) là giờ vượng của phủ Đảm (Mật), giờ này khí Âm thịnh nhất, thích hợp với sự nghỉ ngơi, không nên ăn quá no vào bữa tối và không nên ăn nhiều đồ ngọt, tốt nhất là cơ thể đã bắt đầu chìm vào giấc ngủ trong giờ Tý, để tạo điều kiện cho dịch mật được tiết ra đầy đủ, làm phục hồi các tổn thương tế bào và tái tạo tuỷ xương.
Người có thói quen ngủ muộn (quá 24h) thường hay mệt mỏi, dễ mắc bệnh về Mật, hoặc có bệnh sẽ lâu lành, da tái xanh, thiếu sức sống.
2. Giờ Sửu (01h - 03h): thuộc ban Đêm (Âm) là giờ tạng Can (Gan) hoạt động mạnh, thích hợp với sự nghỉ ngơi, cần có giấc ngủ sâu vào giờ này, thì mới đảm bảo cho Gan được hoạt động tốt, điều tiết lượng máu, thanh lọc giải độc cho cơ thể.
Nếu cơ thể còn hoạt động vào giờ này, thì sức khoẻ sẽ nhanh bị suy kiệt, dễ mắc các bệnh về Gan.
* Lưu ý thêm: để bảo dưỡng cho Gan và Mật được tốt, thì cần tiết chế và học cách hoá giải cảm xúc giận dữ (nộ).
3. Giờ Dần (03h - 05h): thuộc ban Đêm (Âm) là giờ vượng của tạng Phế (Phổi), thích hợp với sự nghỉ ngơi, vào giờ Dần, nhiệt độ cơ thể và huyết áp thường thấp nhất, máu lưu thông chậm, cho nên rất cần giấc ngủ sâu.
Rất không tốt nếu cơ thể bị buộc phải hoạt động trong giờ này, cho nên, những người lớn tuổi thường thức giấc sớm vào giờ Dần thì vẫn nên nằm yên tĩnh trên giường, tránh dậy tập thể dục lúc này, rất dễ bị đột quỵ. Trường hợp bất đắc dĩ phải dậy sớm trong giờ Dần, thì nên xoa bóp khắp cơ thể và hít thở sâu vài phút cho khí huyết lưu thông trước khi ra khỏi giường.
4. Giờ Mão (05h - 07h): thuộc ban Ngày (Thiếu Dương), Đại Tràng (Ruột Già) hoạt động mạnh nhất, đây là cung giờ thích hợp để thức giấc, tập thể dục buổi sáng khởi động cho một ngày mới tràn đầy năng lượng, cũng thích hợp cho việc luyện khí công.
Nên uống một cốc nước ấm cho máu dễ lưu thông, nên hít thở sâu và xoa bụng vài phút, đây là cung giờ tốt nhất để bài tiết, đẩy chất thải ra ngoài. Người có thói quen ngủ dậy muộn quá giờ Mão, thường hay mệt mỏi và dễ mắc các bệnh về tiêu hoá, bài tiết, nhiễm độc.
* Lưu ý thêm: để bảo dưỡng cho Phế và Đại Tràng được khoẻ mạnh, thì cần luôn có tâm thái vui vẻ hoặc bình thản, học cách giải toả cảm xúc buồn rầu, u uất (bi).
5. Giờ Thìn (07h - 09h): thuộc ban Ngày (Dương) là giờ vượng của phủ Vị (Dạ Dày), đây là thời gian thích hợp nhất để nạp năng lượng cho cơ thể, cho nên cần ăn bữa sáng với đầy đủ dinh dưỡng.
Người có thói quen hay nhịn bữa sáng hoặc ăn sáng muộn quá hoặc ăn sớm trước giờ Thìn, thường dễ mắc các bệnh về dạ dày và rối loạn chuyển hoá.
6. Giờ Tị (09h - 11h): thuộc ban Ngày (Dương), tạng Tỳ (Lá Lách) hoạt động mạnh để hấp thụ dinh dưỡng của bữa ăn sáng, nên uống một cốc nước ấm, có một chút vị ngọt càng tốt (nếu không phải kiêng) để hỗ trợ chuyển hoá.
Ngoài ra, Tỳ là tạng chủ về cơ bắp, cho nên, sẽ rất tốt nếu dành ít phút để vận động cơ bắp vào lúc này (đại khái là thể dục giữa giờ làm việc).
* Lưu ý thêm: để đảm bảo cho Tỳ Vị luôn hoạt động trơn tru, hiệu quả, cần hạn chế cảm xúc lo lắng, suy tư (ưu).
7. Giờ Ngọ (11h - 13h): thuộc ban Ngày (Thái Dương), giờ vượng của tạng Tâm (Tim), giờ này khí Dương thịnh nhất, lại không thích hợp với hoạt động mạnh vì “cực Dương sinh Âm”, cho nên lúc này nên có một khoảng nghỉ trưa ngắn để dưỡng Tâm là tốt nhất, nhưng không nên nghỉ quá 30 phút.
8. Giờ Mùi (13h - 15h): thuộc ban Ngày (Dương), Tiểu Trường (Ruột Non) hoạt động mạnh nhất, để thực hiện quá trình tiêu hoá, đem nước về Bàng Quang, cặn bã về Đại Tràng, chất dinh dưỡng chuyển đến Tỳ. Do đó, nên ăn bữa trưa trước 13h và không nên nghỉ trưa quá 13h30, để tránh gây ra các bệnh rối loạn chuyển hoá.
* Lưu ý thêm: để điều dưỡng cho Tâm và Tiểu Trường được tốt, cần tiết chế cảm xúc vui mừng quá độ (cuồng hỉ).
9. Giờ Thân (15h - 17h): thuộc ban Ngày (Dương), Bàng Quang (tạm hiểu là Bọng Đái) hoạt động mạnh nhất, nó có chức năng lưu trữ và đẩy nước thải ra ngoài. Vào giờ Thân, nên uống nhiều nước để Bàng Quang hoạt động được hiệu quả, ngoài ra, đây cũng là giờ hoạt động hiệu quả của não bộ, thích hợp với học tập và làm việc trí óc.
10. Giờ Dậu (17h - 19h): thuộc ban Đêm (Thiếu Âm), là giờ vượng của tạng Thận (tạm hiểu là quả Cật), cơ quan tồn chứa tinh lực của cả cơ thể, vào giờ này, nên hoạt động nhẹ nhàng hoặc chơi những môn thể thao không quá nặng để dưỡng Thận, giờ này cũng thích hợp với việc luyện khí công, nên uống nhiều nước để giúp Thận thải độc được tốt.
* Lưu ý thêm: để bảo vệ cho Thận và Bàng Quang không bị tổn hại, cần tránh sự giật mình và cảm xúc sợ hãi (khủng)
11. Giờ Tuất (19h - 21h): thuộc ban Đêm (Âm), là giờ mà tạng Tâm Bào (tạm hiểu là Màng bao bọc Tim) hoạt động mạnh nhất để củng cố khả năng bảo vệ cho quả Tim, vào giờ này nên nghỉ ngơi thư giãn (nghe nhạc, đọc sách hoặc đi dạo), cần tránh những hoạt động và cảm xúc mạnh.
12. Giờ Hợi (21h - 23h): thuộc ban Đêm (Âm), là giờ vượng của phủ Tam Tiêu (tạm hiểu là khoang chứa tất cả các tạng phủ kể trên, từ miệng xuống đến bụng dưới), có chức năng bảo vệ cho các tạng phủ, đồng thời đảm bảo sự vận chuyển thông suốt của khí và dinh dưỡng.
Đây là cung giờ thích hợp chuẩn bị cho cơ thể đi vào giấc ngủ, có thể luyện khí công hoặc thiền tĩnh để tăng hiệu quả cho Tam Tiêu, nên tránh các hoạt động và cảm xúc mạnh.
Các bộ phận tạng phủ chính là cỗ máy tạo ra động năng duy trì sự sống của con người và động vật, cho nên việc giữ cho nó luôn hoạt động được trơn tru, mỗi bộ phận hoạt động đúng lúc và đúng cách, chính là nghệ thuật dưỡng sinh thuận theo Tự Nhiên, vô cùng hiệu quả mà không tốn kém, chỉ cần chúng ta biết và điều chỉnh sinh hoạt cho phù hợp với chiếc đồng hồ sinh học mà Đấng Sáng Tạo đã thiết kế nên.
JM. Huỳnh Tâm Bình
(tổng hợp biên soạn)
