28/01/2026
Virus Nipah (NiV) là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có nguồn gốc từ động vật, thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus. WHO xếp Nipah vào nhóm tác nhân ưu tiên có nguy cơ gây dịch và đại dịch do tỷ lệ tử vong rất cao và đã có bằng chứng rõ ràng về khả năng lây giữa người với người. Các ổ dịch từng ghi nhận chủ yếu tại Nam Á và Đông Nam Á như Malaysia, Singapore, Bangladesh và Ấn Độ, với tỷ lệ tử vong dao động khoảng 40–75%, tùy vào khả năng phát hiện sớm và hồi sức tích cực.
Ổ chứa tự nhiên của virus Nipah là dơi ăn quả (chi Pteropus). Dơi mang virus nhưng không biểu hiện bệnh, song có thể bài thải virus qua nước bọt, nước tiểu và phân, làm ô nhiễm thực phẩm, nước uống hoặc môi trường. Con người có thể nhiễm virus trực tiếp từ dơi, qua vật nuôi (đặc biệt là heo) hoặc qua thực phẩm bị nhiễm. Trong các đợt bùng phát tại Malaysia và Singapore, heo đóng vai trò là “vật chủ khuếch đại”, làm tăng mạnh nguy cơ lây sang người trong quá trình chăn nuôi và giết mổ.
Điểm đáng lo ngại nhất hiện nay là lây truyền từ người sang người. Từ năm 2001, nhiều nghiên cứu dịch tễ tại Bangladesh và Ấn Độ cho thấy, trong một số ổ dịch, khoảng một nửa số ca nhiễm là do tiếp xúc với bệnh nhân. Virus lây chủ yếu khi tiếp xúc gần, kéo dài với người bệnh, đặc biệt trong quá trình chăm sóc tại gia đình hoặc cơ sở y tế, thông qua nước bọt, đờm, dịch hô hấp và các chất tiết cơ thể. Nguy cơ lây nhiễm tăng rõ rệt khi thời gian tiếp xúc kéo dài trên 12 giờ hoặc khi bệnh nhân ở giai đoạn nặng, tải lượng virus cao. Các chuỗi lây trong bệnh viện và gia đình đã được ghi nhận, trong đó nhân viên y tế và người nhà bệnh nhân là nhóm có nguy cơ cao nếu không được bảo hộ đầy đủ.
Về lâm sàng, thời gian ủ bệnh thường từ 4–14 ngày, đôi khi kéo dài hơn. Bệnh có thể khởi phát bằng sốt, đau đầu, mệt mỏi, ho hoặc rối loạn tiêu hóa, sau đó tiến triển nhanh sang viêm não, co giật, rối loạn ý thức, suy hô hấp cấp, thậm chí tử vong chỉ trong 24–48 giờ. Những người sống sót có thể để lại di chứng thần kinh kéo dài.
Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc xin được sử dụng rộng rãi cho người, vì vậy phòng bệnh là biện pháp then chốt. Cách tiếp cận One Health nhấn mạnh sự phối hợp giữa y tế, thú y và môi trường: hạn chế tiếp xúc với dơi và thực phẩm có nguy cơ nhiễm; nấu chín kỹ sản phẩm động vật; giám sát sức khỏe đàn heo; phát hiện sớm, cách ly kịp thời ca nghi ngờ; và tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng hộ khi chăm sóc người bệnh.
Thông điệp quan trọng cho cộng đồng: Nipah không lây dễ như cúm hay COVID-19, nhưng khi đã lây thì hậu quả rất nặng nề. Việc đeo khẩu trang, rửa tay, tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của người bệnh và tuân thủ hướng dẫn y tế chính là những biện pháp đơn giản nhưng quyết định để bảo vệ bản thân và cộng đồng trước mối đe dọa nguy hiểm này.
Nguồn tổng hợp từ: WHO, CDC, NCBI, Science
cứng
One Health Consultation
Bệnh&Chẩn đoán Thú Y
