https://www.facebook.com/105597012179752/

Dr.mussawer omarzai, 02, Jalalabad (2026)

25/10/2025

ډینګی dengue

دا چې په دې ورستیو کې په د ډینګي ناروغۍ پیښې زمونږ هیواد خصوصا ننګرهار کی زیاتې شوي دي او روزانه کلنیکونو او شفاخانو ته مراجعه کوي نو لازمه مې ووبله چې د عامو هیوادوالو او طبي کارمندانو لپاره تقریبا په عام فهمه ژبه د ډینګی ناروغۍ په هکله لیکنه وکړم .

د ډینګی تبی پیژندنه ، پیښي او انتقال:
ډینګی تبه یا bone break fever یوه حاده ویروسي ناروغي ده . یاده ناروغي د dengue ویروس له وجې پیدا کیږي چې یاد ویروس څلور انواع لري : dengue-1, dengue-2, dengue-3, and dengue-4. یاد ویروس د Flavivirus د جینس پورې اړه لري . په یاد ولرئ چې د یو سیروټایپ (نوعی) په اخته کیدلو سره یی انسان د بلې نوعئ په مقابل کې معافیت نه حاصلوي.
دا ناروغي د اخته شخص څخه جوړ شخص ته د ماشي د چیچلو پواسطه انتقالیږي ، ناروغي د خاصو غوماشو ( Aedes aegypti and Aedes albopictus) پواسطه انتقالیږي
نادارا ممکن ناروغي په روغتیایي کارنکونکو کی د ستنې پواسطه ، د مخاطي طبقې د تماس په واسطه ، د مور څخه ماشوم ته ، د اعضاوو د پیوند څخه او نورو لارو څخه انتقال شي .
یاده ناروغي تر اوسه په ۱۲۸ هیوادونو کې اندیمیکه ده ، په هغه سیمو کې یې پیښې زیاتې وي چې ګرمسیر او نیمه ګرمسیر وي .
په ټول جهان کې درې بیلیونه خلک د ناروغۍ د خطر سره مخ دي . هر کال ۱۰۰-۴۰۰ میلونه خلک په یادې ناروغۍ اخته کیږي .
د ناروغۍ پیښې ۷۰ سلنه په اسیا کې دي .
په وروستیو دوه لسیزو کې خصوصا په تیر کال او سږ کال کې په ټول جهان کې د ناروغۍ پیښې ډیرې لوړې شوي وجه یې د اقلیم بدلون ، مهاجرتونه ، ټولنیز اقتصادي حالت دي.
د ملاریا څخه وروسته د تبه لرونکي ناروغیو په لست کی ډینګی دوهم ځای لري.
دا هم په یاد ولرئ چې په یادې ناروغۍ باندې یو شخص د ژوند په اوږدو کې بار بار مبتلا کیدلی شي.
د یادې ناروغۍ د تفریخ دوره ۷-۱۰ ورځي ده.

د ناروغۍ اعراض او علایم ، د خطر نښې او تنصف بندي :
په یادې ناروغۍ اخته کسانو له جملې څخه صرف ۲۰ سلنه یې کلنیکي اعراض پیدا کوي او نور پاتې اعراض نلري خو بدبختانه چې غیر عرضی کسان هم د ناروغۍ انتقال کې رول لري.
ناروغان اکثرا mild disease لري یعنی شدیده ناروغي نلري خو ممکن د ځینې ناروغان د شاک او خونریزۍ شدیده نوعې ته پرمختګ وکړي او د مرګ و میر سبب شي .
د انتان د تفریخ د دوری نه وروسته ناروغ ته تبه لرونکي ناروغي پیدا کیږي ، ناروغ ته حاد او غیر وصفي اعراض لکه تبه ، لړزه ، د مخ سوروالی ، ستړیا ، د سترګو درد ، د وجود درد ، د مفاصلو درد پیدا کیږي . ځینې ناروغانو په پوستکي باندې رش پیدا کیږي ، د ستونې درد او د سترګو سوروالی پیدا کیږي. کله کله ناروغانو کې د خونریزۍ شواهد او نښې هم پیدا کیږي . زیاتره ناروغان ښه کیږي او په اته ورځو کې تبه ورکیږي.
ډیر کم ناروغان خصوصا هغه چې شکر لري ، ډیر چاغ وي ، د ویروس دوهم سیروټایپ باندې اخته وي شدید‌ې ناروغۍ طرف ته ځي ، په یاد شدید حالت کې د وینې د پلازما لیکاژ ، خونریزۍ ، د ځګر پښتورګو او نورو اعضاوو اخته کیدل پیدا کیږي.
د وینې د هیماتوکریت کچې لوړوالی د شدیدې ناروغۍ تر ټولو لومړی نښه ده چې د پلازما په لیکاژ باندې دلالت کوي.
په شدیدو ناروغانو کې پلورل ایفوژن ( د سږو د پاسه د پلورا په نوم پرده کې د اضافی اوبو راټولیدل ) او ASCITIS ( د ګیډې په جوف کې د اوبو راټولیدل) پیدا کیږي.
ځګر غټیدل (په عامه اصطلاح پړسیږي) مقاومې کانګې ، شدید د ګیډې درد ، د خونریزۍ نښې لکه په پوستکي کې په خپل سر غیر تروماتیک ایکیموزس یا د رنګ بدلون ، د هاضمي سیستم څخه وینه بهیدنه ، د ځګر التهاب ، د دماغی نسج التهاب ، د زړه د عضلی التهاب ، شاک ، د شعور خړپړتیا ، د وجود د تودوخې درجې کموالي یا هایپوترمیا، میتابوبیک اسیدوزس ، د پښتورګو او نورو غړیو عدم کفایه ، DIC او نور په پرمختللي او شدیدو حالاتو کې پیدا کیدی شي او پورتنیيي ټول موارد په خرابو انزارو دلالت کوی.
په ۱۹۹۷ کال کی د روغتیا نړیوال سازمان د ډینګی تبې د عرضی ناروغانو لپاره تنصیف بندي وکړه او ددی په اساس یاد ناروغي په دری ډلو ویشل شویده . (Dengue fever , Dengue hemorrhagic fever , Dengue shock syndrome)
په ۲۰۰۹ کال کی د روغتیا نړیوال سازمان د ډنیګي تبې لپاره نوی تنصیف بندي وکړه او ددی په اساس یاد ناروغي په درې ډلو ویشل شویده .
اول : dengue without warning sign یعنی ناروغي به وي خو د خطر نښې او شدیده ناروغۍ به نه وي
دوهم : dengue with warning signs یعنی دلته ناروغ د خطر نښې لري او ممکن د نه تداوۍ کیدو په صورت کې ناروغ ډير زر خراب او اختلاطي شي.
دریم : severe Dengue په دې حالت کې ناروغي شدید سیر خپلوي

د ناروغۍ تشخیص او لابراتواري معاینات :
لاندې لابراتواري موندنې شخص کې موجود وي :
سپینی حجرو تعداد کمیږی leukopenia
د ځګر د انزایمونو کچه لوړیږي elevated transaminases
د پلاټلیټ یا په عامه اصطلاح سپینې وینې اندازه کمیږي thrombocytopenia
ممکن د ناروغ شخص خصوصا ماشوم وینه کمه شي Anemia
په وینه کې د سیرولوژیک ازموینو او ELISA میتودونو پواسطه کولی شو د ناروغۍ په مقابل کې انتي بادي ګانې معاینه کړو IgG/IgM
د ویروس پروتین NS1 کولی شو د سریع لابراتواری ازموینو پر مټ معاینه کړو Dengue Rapid NS1 detection test
د وینې د پي سي ار معاینه ډیره د اهمیت وړ ده

تفریقي تشخیص : په ادنمیکو ساحو کې د ډینګي تبې او نورو تبه لرونکو ناروغیو لکه ملاریا او نور تفریقی تشخیص ګران دی خو بیا هم د ټولو حادو تبه لرونکو ناروغیو سره یی باید تفریقي تشخیص ترسره شي . چې د یاد هدف لپاره د ناروغ تاریخچه ، فزیکي معاینه او لابراتواري معاینات ترسره شي

اختلاطات : نمونیا ، د هډوکو د مغز عدم کفایه ، د ځګر التهاب ، د سترګی د ایریس التهاب ، د سترګو په ریټینا کی وینه بهیدنه ، نارینه و کی د خصیو التهاب ، په ښځینه و کی د تخمدان التهاب ، د دماغی نسج التهاب ، GBS ، د حجاب حاجز عضلی د عصب فلج ، په دماغو کی خونریزی او هیماتوم ، د دماغی رګونو التهاب ، ADEM acute disseminated encephalomyelitis ، دوهمی باکتریایی انتانات او نور .

تداوي : تر اوسه د ډینګي تبی لپاره کوم وصفی او خاص درمل نشته ، درملنه حمایوی ده . د مایعاتو ورکړه ، وینه او د وینې د محصولاتو ورکړه ، د ضرورت په اساس vasopressor ، acetaminophen ته د NSAIDS درملو پر ځای ترجیح ورکول کیږی . د اسید بیس بلانس اصلاح ، د غړیو حمایه ، د اختلاطاتو ژر تشخیص او تداوی ، د قلبی وعایی سیستم ثبات ساتل اړین دی . د کلوروکین ، ستاتین او Balapiravir درملو ورکړی تر اوسه کوم واضح کلنیکی ګټه نده کړی . نوی څیړنی په یو نوعه مونوکلونل انتی بادی روانی دی چی پایلې به یی ډیرې ژر شریکی او په ډیر احتما سره ګټور به ثابت شی

انزار : په شدیدو ناروغانو کې د مړینې کچه ۲.۵ سلنه ده ، په یاد ولری قلبی وعایی ناروغان ، شکری ناروغان ، د سږو مزمنی ناروغی لرونکی ، د پښتورګو عدم کفایی ناروغان ، زاړه خلک ، چاغ خلک ... خراب انزار لری او د مرګ و میر د لوړی کچی سره مخ دی .

مخنیوی :
١. معیاري پشه خانې وکاروو تر څو د هغه ناروغیو څخه چې د ماشو پواسطه انتقالیږی لکه ډینګي ملاریا او نور ځان وساتو
٢. د اطاقونو اشادارو او دروازو ته د ماشو د ننوتلو د مخنیوي لپاره جالۍ او پردی واچول شي .
٤. د اوبو ذخیره کولو لوښو (چاټیو. بوشکو، منګیو، بیلرونو، پلاستیکیي بیلرونو او داسې نورو ) سرونه په کلکه پټ و ساتو.
٥. اوبه د یو الی دری ورځو څخه ډیری دخیره نکړل نشی او تازه شی
٦. په خپل کور او شاوخوا کې ولاړې اوبه او ډنډونه یا وچ او یا هم جاري کړو.
۷. د حشراتو ضد مادی یا insecticides وکارول شی
۸ . د وینی د ترانسفوژن پر وخت باید د ډینګی سیرولوژیک معاینات ترسره شي
۹. په روغتونونو کې باید د ډنیګی بستر کسان په مخصوصو اطاقونو او پشه خانو کی وساتل شې ، اطاق او شاخوا یی د ماشو ضد درمل استعمال شي.
۱۰. روغتیایی کارمندان باید شخصي محافظتي وسایل او د عامې روغتیا د انتان د مخنیوی ستندرد په پام کې ونیسي.

واکسین : تر اوسه په پراخه او عامه کچه د ډینګي مروج واکسین نشته خو بیا هم دوه واکیسنه چی فعلا په پراخه کچه د لاسرسی وړ ندی شته چی لاندی تری یادونه کوو
د Dengvaxia (CYT-TDV) په نوم واکسین چی یو Recombinant , live , attenuated , tetravalent dengue واکسین دی د FDA اداری لخوا ورته اجازه ورکول شوی ، هغه ماشومانو ته چی عمرونه یی ۹-۱۶ کلونو تر منځ وی او په اندیمیکو ساحو کی اوسیږی ورکول کیږی خو پدی شرط چی مخکی یی د ډینګی ناروغی تیره کړی وی . یاد واکسین ۵۶ سلنه موثر دی . یاد واکسین ۰-،۶-،۱۲ میاشتو کی ورکول کیږي . یاد واکسین ۹-۴۵ کلنو اشخاصو ته ورکولی شو . د روغتیا نړیوال سازمان د دی واکسینو ورکړه صرف هغه خلکو ته مجوز کوی چی حد اقل له واکسینو مخکی یی حد اقل د ډینګی تبی یوه حمله تیره کړ وی . په یاد ولری چی یاد واکسین معافیت ځپلو او حامله ښځو ته په قطعی صورت مجوز ندی
یو بل واکسین د Takesa's (TAK-003) live ,tetravalent dengue vaccine په نوم د کلنیکی تطبیق او څیړنو دوهم پړاو بشپړ کړی او ممکن ډیر زر د FDA له خوا د تطبیق احازه تر لاسه کړي.
درنښت

‏References :
‏qMcPhee, S. J., Papadakis, M. A., & Rabow, M. W. (Eds.). (2025). Current medical diagnosis & treatment 2025. New York:: McGraw-Hill Medical.
‏Patel SS et al. Clinical safety experience of TAK-003 for dengue fever: a new tetravalent live attenuated vaccine candidate. Clin Infect Dis. 2023;76:e1350. [PMID: 35639602] Rivera L et al. Three-year efficacy and safety of Takeda’s dengue vaccine candidate (TAK-003). Clin Infect Dis. 2022;75:107. [PMID: 34606595] Russell KL et al. A phase I randomized, double-blind, placebocontrolled study to evaluate the safety, tolerability, and immunogenicity of a live-attenuated quadrivalent dengue vaccine in flavivirus-naïve and flavivirus-experienced healthy adults. Hum Vaccin Immunother. 2022;18:2046960. [PMID: 35290152] Sangkaew S et al. Risk predictors of progression to severe disease during the febrile phase of dengue: a systematic review and meta-analysis. Lancet Infect Dis. 2021;21:1014. [PMID: 33640077]

25/08/2023

ډاون سنډروم (Down Syndrome)

ایا پوهیږئ هغه ښځينه چې عمر يې 35 کاله او د ځینو نويو څېړنو پر بنسټ 33 کاله ته ورسېږي او غواړي چې ماشوم راوړي نو ډېره شونتيا داده چې ماشوم به يې ډاون سنډروم لرونکی وي.. دغه اټکل په لاندې ډول ده...
د مور عمر 20-24 کاله 1/5000 (يانې ددغه منګ مورګانو په پنځه زره ماشومانو کې کيدای شي يو ماشوم ډاون سنډروم ولري)
د مور عمر 25-32 کاله 1/1200
د مور عمر 33-35 کاله 1/350
د مور عمر 40-36 کاله 1/100
د مور عمر 45-41 کاله 1/30
ډاون سنډروم څه شی دی؟!
کله چې په رحم کې (يا په مصنوعي ډول IVF) کې د نارينه او ښځينه نيمه نيمه جنسي حجرې (cell) (چې په طبي اصطلاح دغه حجروته ګاميټونه gametes وايي) سره يوځای شي په لمړی سر کې يو حجره لرونکي ژوی (زاييکوټ Zygote) رامنځته کېږي. د پلار له اړخه يو سپرم چې د مور اړخ بيضې سره يوځای کېږي، 23 دانې ډېره واړه شيان یا د معلوماتو کوډونه لري چې په طبي اصطلاح کې کروموزوم بلل کېږي. په همدغه ډول همدومره يانې 23 کروموزوم د مور له اړخه بيضه کې هم وي. دا دواړه که يو بل سره يوځای شي نو 23 جوړې يانې 46 کروموزومونه کېږي. په زايګوټ کې د 46 کروموزومونه شتون نورمال حالت دی خو د ډاون سنډروم په حالت کې 21م کروموزوم چې کله له مقابل 21م سره يوځای شي نو د جنيټيکي تنوع يا موټيشن له امله يوې جوړه پرځای 3 دانې کرموزومونه جوړېږي نو ځکه دغه حالت ته Trisomy يا T21 هم وايي.
اوس نو د ژوند لومړنۍ بنسټيزه حجره د نورمال 46 پرځای 47 کروموزومونه لري او دغه حجره په دوه هغه دوه بيا په څلورو او هغه څلور بيا په اتو ..... په ټريليونو حجرو ويشل کېږي ترڅو يو ماشوم ترې جوړېږي. پدغه حالت کې چون هر حجره 47 کروموزومونه لري نو ځکه دغه رامنځته شوي ماشوم جسماني جوړښت او بڼه هم له نورو ماشومانو توپير لري چې تاسو يې په انځورونو کې ليدلی شئ.
ددغه ماشومانو نښې نښانې:
چېته پوزه، واړه خو شک غوږونه، نرۍ راوتلې او په کنجونو کې پورته اړخ ته وتلې سترګې، لنډه او ډبله غاړه، د نورو ماشومانو په پرتله غټ سر، مسکا په خوله بڼه او عموما دغه ماشومان د نورو په پرتله ټيټ قد او چاغ جسم لري.
زيرکتيا يا وروسته پاتې والی/ذهني تاخر په اړه بايد ووايم چې ددوي ډېری د 70 او 50 ترمنځ IQ (ذهني کچه) لری خو ځينې داسې هم شته چې کيدای شي IQ يې د 50 او 35 ترمنځ او يا آن تردې هم ښکته وي. يانې په اوسط ډول 70 خو که ډېره لوړه هم وي بيا هم له 120 نه کمه وي. دغه ماشومان د تفکر، استدلال او ادراک وړتياو د کمښت ستونزې لري. همدارنګه د خبرو کولو ګډوډي، د زړه ټکان کموالی يا زیاتوالی، د زړه سوری، د زړه والونو تنګتيا وغيره ګډوډۍ هم ددې ګروپ وګړو ګډې ځانګړتياوې بلل کېږي.
داسې فکر وکړئ چې پنځوس سلنه ډاون سنډروم لرونکي وګړي د زړه ګډوډۍ لري خو يوازې لسو نه تر پنځلس سلنه يې د کارډيالوجسټ (د زړه متخصص) څخه درملنې لپاره اړ کېږي. د يادو ستونزو سربيره پدغه وګړو کې د بې‌خوبي يانې کم خوب لرلو، الزايمر(Alzheimer)، ډيمنشيا (Dementia)، د تايرايډ غدې او په پوستکي د زړښت اثار ژر ښکاره کيدلو، ستونزې هم ليدل کېږي. ددوي غاښونه هم واړه پاتې کېږي نو ځکه ځينې ماشومان کلک شيان ژولو کې ستونزو سره مخ وي.
تشخيص
د حمل پنځلسمی څخه تر شلمې اونۍ ترمنځ که يو تکړه راډيالوجست له لوري تلويزوني معاينه (الټراساونډ) وکړل شي نو د ډاون سنډروم تشخيص شونی دی. که له ياد وخت څخه مخکې تشخيص وغواړو هم شونې ده. د حمل يولسمې نه تر څوارلسمی اونۍ ترمنځ د Chorionic villus sampling (CVS) ټسټ پواسطه هم د ډاون سنډروم درک لګيدلی شي. پدغه معاينه کې يو الټراسونک ستنه د مور ګيډه کې دننه کوي او د پلاسننټا څخه راغلي د اکسيجن و خوړو رګ څخه د ويني نمونه (سمپل) اخيستل کېږي. په دغه معاينه کې نه درد شته او نه حمل ته زيان رسېږي او تر 20 دقيقو پورې وخت نيسي.
که وخت زيات تير شوی وي نو د حمل پنځلسمی او اتلسمې اونۍ ترمنځ د Amniocentesis په نوم يو ټسټ هم د ياد سنډروم تشخيص لپاره ترسره کيدی شي. پدغه معاينه کې هم د الټراسونک ستنه د مور رحم ته دننه کېږي او د ماشوم شاوخوا شته مایع (Amniotic fluid) څخه د اوبو يوه قطره اخيستل کېږي. دغه معاينه هم حمل ته زيان او درد نلري او قبول شل دقيقې وخت نيسي خو بايد د يو تکړه ګايناکالوجسټ (نسايي ولادي متخصص) لخوا ترسره شي.
د ډاون سنډروم يقيني تشخيص وروسته هر څوک د خپل دين او مذهب لارښوونو سره سم د حمل ختمولو او يا هم د ډاون سنډروم لرونکي ماشوم پيدا کولو په اړه پريکړه کولی شي. د يو مسلمان په توګه زما علم او مطالعه وايي چې د غوښې په ټوټه کې روح اچولو وخت څخه ترمخ د ډاکټرانو او علماو څخه مشوره اخيستلو وروسته د حمل ضايع کولو يو څه ګنجایش شته دی. قرآن او حديث لارښوونو پراساس په ګيډه کې شته ماشوم کې د روح پوکولو مهال د حمل پيل څخه تر څلور مياشتې يانې 16 اونۍ پورې دی. چون د CVS معاينه کې يولسمې او ديارلسمې اونۍ ترمنځ تشخيص ترسره کېږي نو که څوک حمل ضايع کول وغواړي خپل مذهب او عقيدې او د علماو څخه فتوا پر بنسټ پريکړه کولی شي. (په اخلاقي لحاظ ددغو وګړو په وړاندې د نوموړي سنډروم مخنيوي خبره ډېره بده بريښي.. )
په ټوله نړۍ کې 30 نه تر 40 سلنه مېندې پلرونه د ډاون سنډروم تشخيص وروسته حمل ضايع کوي او پدغه سلنه کې دين او مذهب والا او خدای ناباوره هر ډول وګړي شامل دي.
د ډاون سنډروم ماشومانو اوسط عمر 50 څخه تر 60 کاله وي او د مارچ 21 مه نيټه ددوي نړېواله ورځ ټاکل شوی ده.

ډاون سنډروم لرونکی ماشوم وزېږېد نو بيا؟!
لمړی کار خو بايد دا وي چې د نوموړي ماشوم په زېږېدو هماغسې خوښي ښکاره کړای شي لکه د نورو ماشومانو : خواږه وويشئ، عقيقه وکړئ ... ژړا او خفګان هيڅکله ونکړئ ځکه هيڅ ګټه نلري، د ماشوم په بدن کې په ميلياردونو حجرو کې 47 کروموزومونه تاسو د نړۍ په هيڅ قوت او دارو درمل سره 46 نشئ کولئ. همدارنګه د ماشوم جسماني بڼه او ذهني استعداد چې يو ځل پوخوالي ته ورسېږي نو بيا ټول عمر هماغه شان پاتې کېږي هو که د لمړۍ ورځ څخه ورته پام وکړئ نو ډېر ښه‌والی موندلی شي.
ددې سنډروم هيڅ درملنه نشته دغه حقيقت بايد له لمړۍ ورځ څخه ومنئ. ډېری خلک دغه حقيقت د ډېری درملنو، دم او تعويذونو کولو، کلونو وروسته مني چې بيا ډېر ناوخته وي. ددې ماشومانو د ژوند لومړنۍ 1000 ورځې ډېر ارزښت لري.
د زېږېدو څخه وروسته په هماغه لومړيو کې بايد د لیدو او اوريدو حس او همدارنګه د زړه ضربان بيا بيا ځلې معاينه کړل شي. په لومړيو شپږو مياشتو کې هرومرو کارډيالوجسټ سره وګورئ ترڅو د زړه ناروغۍ په وخت تشخيص شي. په اوريدو کې ستونزې شتون پرمهال که اړتيا وي نو د متخصص او مسلکي شخص پواسط ورته د اوريدو وسيله (سمعک) ولګوئ. ماشوم د مور غږ اوري او غبرګون ښکاري کوي. همدغه ماشوم چې اوريدل کولی شي وروسته بيا خبرې هم کولی شي کنه نو خبرې کولو کې به وروسته پاتې وی .
پر وخت مداخله (Early Intervention) چې څومره ژر پيل شي همدومره به يې ګټه ډېره وي. د پر وخت مداخلې نشتون په حالت کې دغه ماشومان تر درې کلنې پورې نه خبرې کولی شي او نه ګرځيدل. او که مداخله او مرسته ورسره وشي نو له درې کلنۍ څخه ليک او لوست هم پيل کولی شي ان شاء الله.
پروخت مداخلې څه کول اړين دي؟!
که اړينه وي نو د يو کلنۍ څخه وړاندې هرومرو ورته د اوريدو وسيله(سمعک) ولګوئ.
له يو کلنۍ راهيسې ورته د پنځه حواسو څخه ګټه اخيستنې په اړه روزنه ورکړئ. په دې مورد له وظيفوي درملګر يا occupational therapist څخه مرسته ترلاسه کړئ.
ې ماشومانو عضلات، هډوکي او بندونه کمزوري وي نو د فزيوتراپسټ په مرسته هرڅومره ژر چې کیږي فزيکي درملنه یا فزيوتراپي ورته پيل او تر څو کلونو پورې د اړتيا سره سم دوام ورکړئ. وروسته ورته په ورځنې معمول کې ورزش، پياده چکر، جيم ته تګ يا کومه لوبه کول په نظر کې ونیسئ کنه نو ماشوم به يا ډېر چاغ شي او يا هم ډېر کمزوري پاتې شي.
خواړه ورته د ډاکټر په مشوره ورکړئ، ځکه چې د هر ماشوم ستونزې سره توپير لري او د ځينې ماشومانو هاضمي سيسټم هم ګډوډي لري
په ښوونځي کې دوي ته ټولنيز مهارتونه، د ځانې مرستې مهارتونه (self-help) يانې خپل کار په خپله کول لکه جامې اغوستل، بوټان پښو کول، تسمې يې تړل، پرتوغاښ يا کمربند تړل، غاښونه برس کول، تکمې/بټنې تړل او داسې نورو په اړه ورته د نورو شيانو څخه مخکې زده کړه او روزنه ورکول کېږي.
د پورته سربيره د ماشوم په حرکي/خوځښتيز مهارتونو، لساني/ژبېز مهارتونو او معرفتي کړنو (cognitive processing) د ښه والي اړوند مرسته کېږي.
دغه ماشومان لمړنيو مداخلو او مرستو وروسته په اختصاصي/استثنایی/ځانګړې زده کړو مرکزونو کې او یا هم په عادي ښوونځيو کې نورو ماشومانو سره يوځای زده کړه کولی شي. ددغه ماشومانو ډېری يې د زده کړو جوګه دي او ځينې نور يې يوازې ورځنې اړينو مسايلو اړوند روزنې لاندې نیول کېږي (Educable & Trainable).

زمونږ په وطن کې د عامه پوهاوي نشتون، د اړينه مرکزونو کمښت يا معلوماتو نشتون لکبله ددغه ماشومانو لمړني کلونو داسې زيان مومي چې بيا ټول عمر يې جبران ناشونی وي. په پايله کې دغه ماشومان په کليو بانډو کې د خلکو ريشخند او ځورونې سره مخ وي، خلک پرې بيلابيلې ټوکې او پسخند کوي او دوي هم ورته غبرګون کې کنځلې او ان وار او ګذار کوي. دغسې وې ټول عمر په لالهاندې کې تير شي.
له لمړۍ ورځ څخه دغه ماشومان د زړه له تله ومنئ، پورته لارښوونو باندې عمل وکړئ، ان شاء الله ماشوم به نورو ماشومانو په څير عادي ژوند ولرئ. که څه هم ددغه ماشومانو لپاره ځانګړې ښوونځي زمونږ هيواد کې نشته خو ځينې غيردولتي ادارې ددوي لپاره د بنسټېزو زده کړو او روزنې پروګرامونه لري له هغې څخه بايد ځان خبر او ګټه ترې پورته شي.
يو ليدل کېږي دا چې مور او پلار هم ددغه اولاد په حق کې ظلم کوي سمه پالنه يې نکوي، په شپږ يا اته کلنۍ کې يې ښوونېزو ادارو ته راولي او کله چې يې ښوونځي کې شامل کړي نور نو مسووليت په ښوونځي واچوي او ځان ترې بېغمه ګڼې...
په نورو ماشومانو ښه مصرف کوي، توجو ورته کوي خو ددوي هيڅ پروا نه ساتي، په ښوونځي کې شاملولو وروسته يې پوښتنه نکوي، ډېری ښوونکي هم دوي ته ځانګړی پام نکوي. ځينې وخت خو مېندې پلرونه دېر متوجې وي خو ښوونکي بيا خپله دنده سمه نه ترسره کوي او يا هم ماشومان دومره ډېر وي چې دغه ماشومان په کې بيخي محروم پاتي کېږي او ژوند يې تباه کېږي.

په پرمختللي هيوادونو کې مسلکي او متخصصو وګړو ټيم لکه روانشناس(psychologist)، ژبېز درملګر(speech therapy)، ميوزيک استاد، د ټولګي نګران ښونکی ددغه ماشومانو په فعال ساتلو کې يوځاي سره کار کوي. هلته کولئ شئ چې ښوونځي کې ماشوم پرمختګ څخه ځان ډاډه کړئ د IEP) Individualized Education plan) په پلان کولو او پلي کولو کې مور او پلار دخيل ساتل کېږي. خو دلته وطن کې بيا هم تاسو کولئ شئ چې اړوند متخصيصينو سره مشوره وکړئ، وخت پر وخت ښوونکي او مدير سره په ګډه د ماشوم د کور او ښوونځي اړتياوو باندې ځان وپوهوئ او په ګډه د ماشومانو په ښوونه او روزنه کې برخه واخلئ.
دغه ماشومان د فوټوګرافي، د سټيج پر سر تمثيل، ماډلنګ، کبډي او همدارنګه د معلولينو لپاره اولمپيک لوبو (Special Olympic او para Olympic) کې ښه لوبغاړي ثابتيدلی شي.

**دغه سنډروم د انګريز ډاکټر John Langdon Down لخوا په بشپړه توګه په کال 1866 ز کې تشريح شو نو ځکه د هغه په نوم ونومول شو، په 1959 کال کې ددغه سنډروم جينيټکي سبب په ګوته شو.

05/08/2023

د مثانې التهاب يا
( Cystitis )
په دې ناروغۍ کې په مثانه کې درد او التهاب رامنځته کيږي چې سوى هم ورسره وي :
لاملونه يا
( Causes )
په مثانه کې د تيږي شتون ،
په مثاني د ضربي خوړل ،
د متيازو بندښت ،
سوزاک ،
د بندونو درد ،
د شکرې ناروغۍ ،
په ښځو کې د رحم التهاب ،
د بلاربښت مخه نيوونکې درمل استعمالول ،
او داسي نور ;
نښې يا
( Symptoms )
د بدن ستړيا ، د متيازو رنګ بدل وي او بد بوى کوي ، په مثانه کې سخت درد موجود وي ، تبه او کانګې موجود وي ، کله يې متيازي بنديږې او کله بيا بيا تشناب ته روان وي ، که ناروغي دوامداره شوه نو ډير او ژر ژر متيازو ته ځي او ځوه هم په کې ليدل کيږي :
لابراتوارې معاينه يا
( Lab/ Test )
په متيازو کې وينه او ځوه موجوده وي
په ايکسره او الټرساونډ کې دمثانې التهاب ترسترګو کيږي :
درملنه يا
( Treatment )
Tab Norfloxacin 400 mg 1 × 2
د 5 ورځو لپاره
Inj Ceftrixon 500 mg 1 × 1 iv
يو انجکشن په ورځ کې د 5 ورځو لپاره
Tab Ponstan 500 mg 1 × 2
Syp Citralka 2 × 3
دوه کاشوغي سهر غرمه او ماښام په يو ګيلاس اوبو کې څکل ،،،

03/08/2023

او درملنه

سکبیس د پوستکي یؤ دول ځانګړې ساري ناروغي ده چې د sarcopty scabie پرازیټ څخه رامنځ ته کېږي. دا ناروغي امکان لري چې هر شخص ته انتقال شي مګر هغه خلک ور باندې دېر اخته کېږي چې په مشترک دول یو اطاق کې ژوند کوي لکه په بندیخانو کې، عسکري قطعاتو کې، لیلو کې او داسی نور ...
هر کله چی دا میکروب یو کس ته ورسیږی نو شخص ته شدید خارښت پیدا کیږی او ټول بدن یی خارښت پیدا کوی.

نښې نښانې یې:
۱ـ کله چی دا میکروب پوستکی ته داخل شی نو شخص ته شدید خارش پیدا کیږی او دا خارش د شپی لخوا زیات وی د ورځی لخوا کم.
۲ـ په پوستکی باندی وړی وړی سری دانی را خیژی چی کله دیر وگرول شی نو وینه کوی.
۳ـ اکثره خارش د وجود په نازکو اوتنکی ځایونو کی وی هم په ښځو کی او هم په نارینه وو کی.
۴ـ په ماشومانو کی د پښو په تلو کی د لاسونو په ورغویو کی او په تناسولی برخو کی دیر لیدل کیږی.

د مخنیوي لارې یې:
۱ـ که چیری مو په کورنی کی کوم شخص ته خارش و نو کوشش وکری چی اطاق یی جدا کری او د سکبیس تداوی ورته شروع کری.

۲ـ کوشش وکری چی خپل لباسونه سرچپه اوتو کړی د ورځی یی لمر ته اچوی او د شپی لخوا یی ازادی هوا ته اچوی.

۳ـ کوشش وکری خپله کمپله، روجایی او توشک لمر ته واچوی.

۴ـ که په کور کی مو هر څومره وگړی په خارش اخته وی نو د تولو په یوه ورځ تداوی شروع کری.

درملنه یې:
اول باید د خارش ضد لاندی دواگانی توصیه شی ترڅو یی خارش ارام شی.
Tab cetrizin
Tab Lorotidin
Tab fexofenadin
. پورتنی دواگانی موقتی خارش اراموی او حقیقی تداوی یی په لاندی دول ده:
Provate -cream
۱پورتنی ملهمونه باید د هر شخص د پاره دری دانی استعمال شی.

د استعمال طریقه یې:
اول باید ځان په صابون ښه ومینځی.
یو دانه ټول ملهم له مری ښکته په تول بدن ولگوی بله شپه بل ملهم ولگوی او په دریمه شپه بل ملهم ولگوی.
دا ملهم باید دری دانی د یو شخص د پاره استفاده شی
په بله ورځ بیا دوباره خپل ځان ومینځی او پاکی جامی واغوندی.
که پورتنی طریقه په درسته توگه ونه کری شاید دا مرض تاسو سره تر دیر وخت پوری پاتی شی.
په‌یاد ولری که په کورنی کی مو نور کسان هم په دی ناروغی اخته وی باید هغوی هم یه یوه ورځ تداوی شی خصوصا" شځه او خاوند ځکه چی دا مرض له یو نه بل ته بیا انتقال کوی.
دثواب لپاره دا پوسټ درسره شير کړي مننه

14/06/2023

دمعدې زخم يا peptic ulcer

هغه زخمونه چې د معدې او د معدې شاوخوا برخو کې رامنځته کېږي د معدې زخم ورته ويل کېږي

د نړۍ ډېر خلک په دغه ناروغۍ اخته دي، د معدې زخم په هر عمر کې رامنځته کېدای شي يعنې ماشوم،ځوان او د پاخه عمر خلک پرې اخته کېږي
د معدې زخمونه ۷۰ سلنه د هیلیکو باکټر پیلوري مکروب په واسطه رامنځته کیږي.

د معدې زخم لاندې نښې لري:

# د معدې سوزش يا درد
عموما دغه دردونه له خوراک کولو وروسته رامنځته کېږي بالخصوص د شپې لخوا مګر د معدې درد يا سوزش په لوږه او د ورځې لخوا هم رامنځته کېږي.
# په شدېدو حالاتو کې وينه لرونکي کانګې رامنځته کيږي
# دوزن کمېدل
# په سينه کې دردونه
#د ولو منځ کې دردونه
# د زړه بدوالی : ډیر ځلې د غوړ موادو ، چاکلیټونو ، ګازلرونکې نوشابو تر خوړو او څښلو وروسته د زړه بدوالی رامنځته کېږي.
# د اشتها کموالی.
# د لږ خوراک وروسته د مړښت احساس کول.
# سرګرځېدل او خوا ګرځیدنه .
# تور رنګه ډکې بولې.
# د نس پړسوب ، قهر او دستړیا د نښو لرل

@د معدې زخم د رامنځته کېدو خطري فکتورونه@

لاندې هغه فکتورونه دي چې که يو کس ېې ولري د معدې په زخم د اخته کېدو ډېر احتمال لري

@ د ايچ پايلوري مکروب لرل تقريبا دغه مکروب د معدې د زخمونو 70 سلنه جوړوي.
@ د درد ضد درملو لکه اسپرین ، ایبوبرفین او ناپروکسن ډیر کارول.
@ د کورنۍ بل غړي چې مخکې تر دی د معدې په زخم اخته شوی وي ډېر امکان لري چې په دغه کورنۍ کې بل غړۍ هم د معدې پر زخم اخته شي
@ د سيګرټو څکول
@ د الکولي مشروباتو ډیر څښل.
@ له ۵۰ کلنې څخه د عمر زیاتیدل.
@ د تنفسي سیسټم سختې ناروغي لرل .
@ د پښتورګو ناروغۍ لرل.
@ رواني فشارونو لرل.
@ د هاضمې په سیسټم کې د سرطانونو لرل.
@ مساله لرونکي خواړه خوړل.

دمعدې د زخم تشخیص :

د ډېرو ساده پوښتنو کولو وروسته داکتر د معدې زخمونه پيداکوي کله چې داکتر ته د ناروغ د معدې زخم معلوم شي وروسته له دې داکتر غواړي پوه شي چې د زخم علت معلوم کړي نو په هم دې اساس ناروغ ته
ځینې وختونه د معدې لپاره اندوسکوپې کاروی چې اندوسکوپي داسي يوه اله ده چه په سرکي يي يو کوچني او پر مختللي کامره ده چه ددي کامري په واسطه دمعدي او کولمو داخلي ديوالونه په ډيري اساني سره دتلويزیون پر پرده په واضح ډول ښودلاي شي چه هلته زخم يا غيري نورمال حالت شتون لري که نه ، همدارنګه اندوسکوپي پواسطه دمعدې دداخلي برخو څخه د غوښې د کوچنیو ټو ټو اخیستل هم ډیر اړین دی چې ترې د ناروغتیا په څیړلو کې ګټه اخیستل کیږي.
همدارنګه بعضې وخت داکتر د ډکو بولو يا د وينې په معاينه کې د ايچ پايلوري د شتون ثبوت پيدا کوي که چېرې جوته شي چې د معدې د زخم علت د ايچ پايلوري مکروب ده په داسې حالت کې داکتر ناروغ ته د ايچ پايلور ضد درمل توصيه کوي

د معدې زخم درملنه :

لاندې درمل دمعدې د زخم د کنټرول لپاره ګټور دی:

# انتي اسیدونه :

انټې اسیدونه ضعیف قلویات دي جې د معدې هایدروکلوراید اسید سره مالګه او اوبه جوړوی. دغه درملونه په ټولیز ډول سره دخوړو څخه وروسته ۴۵ Meq/l هایدرو کلوریک اسید تولیدیږي چې ۱۵۶ Meq /l ډوز په ور ځ کې یو ه ساعت له خوړو وروسته ناروغ ته ورکول کیږي او په ۲ ساعتونو کې د معدې اسید خنثی کوي.

Sodium bicarbonate
Calcium carbonate

# د H2 اخذې انتې ګونیسټونه :

ددغو درملو ډوز د پښتورګو او ینې ناروغیو په شتون کې باید لږ شي . په ټولیز ډول سره دمعدې د پیپسین او د اسیدو اندازه په لوړه کچه او ژر راښکته کوي.
دغه درملونه په ورځ کې دوه ځلې ناروغ ته ورکول کیږي، که له خواړو څخه دوه ساعته مخکې وکارول شي نو د معدې سوزش راکموي همدارنګه د مرۍ په التهابونو او میکروبې کیدلو کې کارول کیږي او د دغه درملونه د ۶ څخه تر ۸ اونیو پورې توصیه کیږي.

Cimetidine
دغه درمل د ۴۰۰ څخه تر ۸۰۰ ملي ګرامه په هرو لسو ساعتونو کې ورکول کیږي .

Ranitidine
دغه درمل د ۱۵۰ ملي ګرامه په هرو لسو ساعتونو کې ورکول کیږي.

Famotidine
دغه درمل د ۲۰ ملي ګرامه په هرو لسو ساعتونو کې ورکول کیږي .

Nizatidine
غه درمل د ۱۵۰ ملي ګرامه په هرو لسو ساعتونو کې ورکول کیږي .

#سکرالفټ :

سکرالفټ د سکروز مالګه ده چې د سلفیټ المونیم هایډرواکسایډ په نوم یادیږي.

دغه درمل په ورځ کې ۴ ځلې ورکول کیږي.

په ۶ ساعتونو کې په اوبو او اسیدونو کې ځان په ټپ او د معدې په تخریش شوي برخه ځان نښلوي.

دبشروي حجرو پروسټاګلانډین او بای کاربونیت افرازات ډیروي.

# د پروسټا ګلانډین انلوګ :

دغه درملونه دوینې جریان او بای کاربوناټ تحریکوي .

Misoprostol
دغه درمل د پروسټاګلانډین یو انلوګ دی چې ډیر ی ځلی د معدې ټپونه د د رد تسکین درملو په واسطه رامنځته شوي وي رامنځته کیږي. چې په ورځ کې ۳ څخه تر ۴ ځلې ورکول کیږي.

# د بیسموټ عناصر :

دغه درملونه د معدې ساتونکې پوښ ساتې او د تخریش او ټپونو په درملنو کې کارول کیږي.
ډیر ځلې د ایج پایلورې په درملنه کې کارول کیږي ځکه چې مستقیما د میکروب په له منځه وړلو کې برخه اخلي .

Bismuth Subsalicylate

Bismuth Sub citrate Potassium

د PPI درملونه چې د معدې تېزاب کموي او دمعدې د حالت د ښه کیدو لامل ګرځي ، دغه درملونه باید په خالي معدې سره واخیستل شي یعنې له خواړو سره وانه اخیستل شي ، کم څه کم د خواړو له اخیستو څخه یوه ساعت مخکې واخیستل شي ، ددغو درمل اغیزه تر ۲۴ ساعتو نو پورې ښودل کیږی او باید ناروغ تر ۳ الی ۴ ورځو پورې درمل واخلي ، د PPI درملونه عبارت دي له :

Omeprazole
دغه درمل ۲۰ څخه تر ۴۰ ملي ګرامه د قوي درملو څخه دی چې په لږ وخت کې د معدې د شدیدو اسیدیک ضد خاصیت لري یعنې له ۳۰ دقیقو څخه په لږ وخت کې د معدې اسید راښکته کوي.

Esomeprazole
دغه درمل ۲۰ څخه تر ۴۰ ملي ګرامه په ورځ کوې ورکول کیږي ناروغ ته د رګ له لاري زرق کیږي

Lansoprazole
دغه درمل ۳۰ ملي ګرامه په ورځ کې ورکول کیږي ټابلیټ په شکل شته چې په خوله کې ایښودل کیږي او د اوبو سره د خولې له لارې توصیه کیږي.

Rabeprazole
دغه درمل ۲۰ ملي ګرامه په ورځ کې ورکول کیږي.

Pantoprazol
دغه درمل ۴۰ ملي ګرامه په ورځ کې ناروغ ته ورکول کیږي ناروغ ته د رګ له لاري زرق کیږي
په ټولیز ډول دغه درمل د حاد پښتورګو او ینې ستونزو سره نارمل ډوز سره ورکول کیږي

# انتي بایوټیک :

په هغه صورت کې چې معده میګروبي شوی وي انتي بایوتیک اخیستنه ګټور دی چې انتي بایوټیکونه د یو – دوه اونۍ پورې د معدې ضد درملو سره یوځای توصیه کیږي .

دمعدې ځینې وینه لرونکې ټپونه چې ممکن د ځینو جراحیو له امله رامنځته شوی وي ، د اندوسکوپې په واسطه یی ښه درملنه کیږي.

د معدې زخم وقایه:

دلاندې شیانو له څښلو یا خوړلو څخه په جدي ډول ډډه وکړئ:

سيګرټ مه څکوئ ځکه سيګرټ څکول دمعدي دداخلي طبقي مقاومت راکموي او په اساني سره پرې تېزاب تآثير کوي او دزخم یا ټپ د رامنځته کیدلو لامل ګرځي .

الکولي مشروبات مه څښئ.

هغه درملونه چې پر معده ښه نه لګیږي د اسپرین، بروفین یا NSAID له ډیر کارونې څخه ډډه وکړئ.
د تشویش او ذهني فشار څخه ځان باید په کلکه وساتئ .

ځینې ناروغي لکه د سږو ، پښتورګو او اروایی ناروغی دمعدې د زخم پاریدنې لامل ګرڅیدای شي.

د زیات غوړ او تېزابي شیانو له خوراک او څښاک څخه ځان وساتئ .

د مرچک، اچارو، چکنیو او مسالو څخه ځان وساتئ .

رومیان، مالټې ، دستروس کورنۍ میوې لکه نارنج ، مالټه ، لیمو او کینو څخه په کلکه ځان وساتئ .

12/06/2023

په دې وروستیو کې د کانګو ناروغۍ پېښې زمونږ په ګران هیواد کی زیاتې شوی لوی اختر هم نږدی دی نو لازمه مې وبلله ترڅو د کانګو ناروغۍ اړه یو څه ولیکم

Crimean – Congo haemorrhagic fever(CCHF)
د کانګو ناروغۍ پېژندنه، د انتقال لارې، اعراض او علایم، تشخیص، تداوي او وقایه.
د ناروغۍ پېژندنه:
دا یوه ویروسي ناروغي ده چې د Nairovirus په واسطه رامنځته کېږي، یاد ویروس Tick brone دی، چې د Bunyarivdae کورنۍ پورې تړلی دی.
دا ناروغي په لومړي ځل په Crimea کې په کال ۱۹۴۴ راڅرګنده شوه، چې وروسته بیا د ناروغۍ لامل په کال ۱۹۶۹ میلادي کې په کانګو کې وپېژندل شو.
دا ناروغي په انسانانو کې د مختلفو Hemmorrhagic تبو سبب ګرځي.
په ټوله کې ددې ناروغۍ د مړینې کچه ۱۰ څخه تر ۴۰ سلنې پورې ده او
ویروس په حیواناتو او TICKS کې: lxodid(سخت) ټېکونه په ځانګړي ډول Hyalomma جینس د CCHF لپاره زخیره او وکتور دی، دغه راز د یاد ویروس لومړنی کوربه مختلف کورني او وحشي حیوانات دي، لکه غواګانې، پسونه،بیزې،ډيری مرغان د ویروس په مقابل کې مُقاوم دي،مګر شتر مرغ په الوتکو کې کې حساس دی او ممکن د انتان په انتقال کې رول ولري.
معلومات په ډاګه کوي چې حیوانات د منتني کنې په واسطه اخته کېږي،دا ویروس تقریباً د یوې اونۍ لپاره د حیوان په وینه کې موجود وي چې د ویروس شتون د حیوان په وینه کې دې ته اجازه ورکوي چې بله کنه، یا Ticks هم منتن کړي.
د انتقال لارې:
دCCHF ویروس د حیواناتو حلالې او له حلالې څخه سم دلاسه وروسته انسانانو ته د TICK BITES او یا د اخته شویو څاریو د وینې او انسجاجو سره د تماس له لارې انتقالېږي.
د کانګو انتان زیاتې پېښې په هغو خلکو کې لیدل شوي چې په مالداري یا صنعت کې ښکیل وي،لکه د کرنې کارګران، د مسلخونو کارګران، وترنران او قصابان.
له انسان نه انسان ته د ناروغۍ انتقال کیدای شي د اخته کسانو د وینې، مایعاتو او افرازاتو په مستقیم تماس لرلو له وجه پیدا شي.
په روغتون کې د انتان اخېستل، د طبي تجهیزاتو ناسم تعقیم، د ستنو بیا کارولو او طبي توکو د ککړتیا له امله پیدا کیدای شي.
اعراض او علایم:
ددې ناروغۍ د تفریخ دوره سره فرق کوي، نظره دې ته چې ویروس په کومه اندازه او په کومه طریقه اخېستل شوی دی، مثلاً د TICK BITES څخه وروسته د تفریخ دوره معمولاً له ۱څخه تر ۳ ورځو پورې وي، خو په اعظمي توګه تر ۹ ورځو پورې هم رسېدلای شي.
دغه راز د اخته شویو انساجو د تماس څخه وروسته د تفریخ دوره پنځو څخه تر شپږو ورځو پورې وي، چې ممکن یاده موده ۱۳ ورځو ته هم اږده شي.
د نښو او نښانو پیدا کېدل اکثراً په یو دمي شکل سره وي، لکه تبه، د اعضلاتو، سر، غاړې، دسترګو دردونه او فوټو فوبیا ( له رڼا سره حساسیت).
په لومړیو کې ممکن زړه بدوالی، کانګې، اسهالات او د ستوني دردونه موجود وي او ورپسې د مزاج بدلون او کنفیوژن پیدا کېږي.
له دوو څخه تر څلورو ورځو پورې د خوب او خفګان تشویشونه هم پیدا کیدای شي، دغه راز دګېډې دردright upper qauadrant RUQ ته راټولېږي او په فزیکي معاینې سره ځېګر غټ وي.
نورې کلیکنې نښې یې عبارت دي له، ټکي کاردیا،لمف اډینو پاتي، په پوستکي او مخاطي غشا کې رش پیدا کېږي.
وروسته په ناروغانو کې منشتر ecchymosis پیداکيږي، معمولاً د هیپاتایتس شواهد موجود وي، هغه ناروغان چې شدیده ناروغي لري پکې د پښتورګو،ځېګر او د سږو بیوسي هم پیدا کېږي.
د CCHF څخه د مړینې کچه نږدې دیرش سلنه ده، معمولاً په دویمه اونۍ کې یې د مړینې پېښې پیدا کېږي، دغه رار هغه ناروغان چې له دې ناروغۍ څخه سالم شي، ښه والي یې عموماً د ناروغۍ له شروع کېدو څخه په نهمه یا لسمه ورځ پیل کېږي.
د CCHF تشخیص:
د تشخیص لپاره لاندې معاینات ترسره کېږي.
ELISA Ag detection
Detection of anti body (IgG,IgM)
RT PCR
Serum neutralization
Virus isolation cell culture
درملنه:
اخته ناروغان باید په ځانګړې خونه کې بستر شي، دیادې ناروغۍ درملنه په عمومي شکل سره حمایوي بڼه لري، مثلاً د مایعاتو توازن، د الکترولایتونو اصلاح، د اړتیا پرمهال د اکسیجن ورکړه، د هیموډینامیک حالت ثابت ساتل او د ثانوي انتاناتو درملنه باید ترسره شي.
د ویروس ضد درمل، ریباورین یادې ناروغۍ په تداوۍ کې د خولې او زرقي لارې څخه ورکول کېږي،ممکن د یادو درملو کارونه ګټوره ثابته شي.
د انتان وقایه او کنټرول:
د کانګو ویروس د وقایي او کنټرول لپآره بېلا بېلې لارې ښودل شوي چې موږه یې په لنډ شکل درې مهمې برخې چې ورسره یاد ویروس د وقایي سربېره کنټرولیدای شي.
لومړی: په حیوانانو او Ticks کې د ناروغۍ کټرول:
په حیواناتو او Ticks کې د ویروس مخنیوی او کنټرول خورا ستونزمن کار دی ځکه چې Tick- Animal-Tick دوره معمولاً د پام وړ نه وي او همدا رنګه په کورنیو څارویو کې انتان معمولاً څرګند نه وي، سربېره پر دې د TICK ویکتورونه هم ډېر دي، نو د Acarisides( هغه کیمیاوي توکي چې د کنې د وژلو لپاره استعمالېږي.) یواځې د څارویو فارمونو کې استعمالېږي.
تر اوسه پورې په حیواناتو کې د دې ناروغۍ د وقایي او کنټرول لپاره کوم خاص واکسین نشته دی.
دویم:
په انسانانو کې انتان د خپریدو د خطر کموالی:
که څه هم د CCHF پر وړاندې یو غیر فعال واکسین د موږک د دماغو څخه اخېستل شوی او په ختیځه اروپا کې په لږه پیمانه کارول شوی هم دی،خو ولې اوس مهال کې د انسان د کارونې لپآره په پراخه کچه خوندي او اغیزمن واکسین شتون نه لري.
د واکسین په نشتوالي کې د انتان د خپراوي مخنیوي لپاره یواځینۍ لار داده چې د انتان او د خطر فکتورونو په اړه د عامه پوهاوي کچه کې زیاتوالی راشي.
په عمومي شکل سره باید لاندې ټکو ته نظر وکړل شي.
الف: د TICK څخه انسان ته د ناروغۍ د لېږل د خطر کمول: محافظتي لباس کارونه، د لباس رنګ باید روښانه وي، ترڅو کنه پکې په اسانۍ سره ولیدل شي، په جامو باندې منل شوي Acarisides استعمال شي، په پوستکي او جامو باندې منل شوي حشره وژونکی توکی استعمال شي، په دوامداره او منظم شکل سره جامې او پوستکی وکتل شي او که چېرته کنه موجوده وي، په خوندي توګه باید لرې شي، په هغو ځایونو کې چې ډېر حیوانات ساتل کېږي، لکه د څارویو فارمونه باید د کنې د کنټرول لپاره هڅه وشي.
ب: د حیواناتو څخه انسان ته د ناروغۍ د لېږد د خطر کموالی: د حیواناتو د حلالې پرمهال، د انساجو سره یې دتماس پرمهال باید په کور او نورو ځایونو کې دسکشې او نور محافظتي جامې استعمال شي، کیدای شي څاروي د حلالې څخه د مخه قرنطین کړای شي او یا له ذبحې څخه دوه اونۍ مخکې په منظم شکل د حشراتو ضد درمل استعمال شي.
ج: په ټولنه کې له انسان څخه انسان ته د لېږد د خطر کموالی: هغه کس چې په دغې ناروغۍ اخته دی له نږدې تماس څخه ورنه ډډه وشي، که احیاً ناروغ سره په تماس کې یاست نو باید دسکشې او نور محافظتي وسایل دې وکارول شي، لاسونه باید په منظم شکل سره په صابون سره ومېنځل شي.
دریم: په طبي کارکوونکو او کتنځایونو کې یې د انتان کنټرول:
روغتیایي کارکوونکي چې د شکمن یا تاید شوي ناروغ درملنه کوي او یا هم د تشخیص لپاره له ناروغ څخه نمونه اخلي باید د انتان د کنټرول او مخنیوي ټول معیاري احتیاطي تدابیر پلي کړي، مثلاً د لاسونو حفظ الصحه،PPE KIT ، مصُون زرق اجرا کړي او د مړي د خښولو خوندي لارې په پام کې ونیسي.
نوت: Post expusore prohpylaxis with ribavirin ممکن د ناروغۍ په مخنیوي کې رول

Dr.mussawer omarzai

25/10/2025

25/08/2023

05/08/2023

03/08/2023

14/06/2023

12/06/2023

Address

Telephone

Website

Alerts

Contact The Practice

Shortcuts

Share

Category