10/05/2017
3.8.2. Հիպնոթերապիան հնդկական և չինական կրոնափիլիսոփայական համակարգերում (Ս. Խուդոյան, Ա․ Խուդոյան)
Բուդդիզմի և դաոսիզմի մեջ ընդունված է ոչ թե հիպնոս այլ մեդիտացիա հասկացությունը, սակայն Ա. Օտանին նշում է, որ այս կրոնափիլիսոփայական ուղղությունների ներկայացուցիչների կողմից կիրառվող մեդիտացիան իրականում չափազանց նման է Շուլցի կողմից առաջարկվող ինքնահիպնոսին, ավելին, մեդիտացիան արդեն իսկ իրենից ինքնահիպնոս է ներկայացնում, քանի որ սկսած նեյրոֆիզիոլոգիական մակարդակից երկու երևույթների միջև տարբերություններ չկան [136]։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ և՛ տրանսի, և՛ մեդիտացիայի պարագայում ուղեղի նույն ալիքներն են (տետա ռիթմը) գերիշխում [105]: Ինչպես և հիպնոսի պարագայում, այստեղ էլ կիրառվում են հիպնոգեն տեխնիկաներ՝ կենտրոնացումը, շնչառական վարժությունները, հոգեբանական կլանվածությունը, պասիվ հայեցողությունը և այլն։ Եվ՛ դաոսիզմում, և՛ բուդդայականության մեջ կենտրոնացումն ուղղված է անձի ընդհանուր թուլացմանը և գիտակցության վիճակի փոփոխմանը: Ըստ Ջ․ Հոլրոյդի, հիպնոսն էլ գիտակցության փոփոխված վիճակ է, որն ի հայտ է գալիս երեք մակարդակներում՝ կոգնիտիվ, հուզական և մոտիվացիոն։ Ըստ հեղինակի, բուդդիզմում նկարագրվող գիտակցության փոփոխված վիճակները կամ կլանվածությունները (ջհանաները) հիշեցնում են հիպնոսի աստիճանները, այդ թվում նաև խոր հիպնոսի վիճակը [105, էջ 110]։
Ժամանակակից դաոսիստները մեդիտացիաներին զուգահեռ կիրառում են նաև զուտ հիպնոտիկ տեխնիկաներ։ Օրինակ, Ի Շենը ներկայացնում է դաոսիզմում տարածված «հայելու» տեխնիկան, որն արդեն ոչ թե մեդիտացիա է, այլ հետերոհիպնոսի շատ արդյունավետ տեխնիկա։ Վերջինիս կիրառման ընթացքում անձին հրահանգ է տրվում նստել կամ պառկել հարմար դիրքով, ապա նրա աչքերին են մոտեցնում ոչ մեծ չափսի հայելի, որի կենտրոնում մեկ սանտիմետրի չափով սև շրջան է ամրացված: Գլխի վերևում լույս է դրվում այնպես, որ հայելու մեջ արտացոլվող լույսն ընկնի ուղիղ նրա աչքերի մեջ, որից հետո հրահանգ է տրվում ուշադիր և անդադար նայել սև կետին: Հիպնոս անողը ձախ ձեռքով շոշափում է այցելուի զարկերակը, իսկ աջ ձեռքով դանդաղ շարժում հայելին՝ աջ, ձախ, վերև, ներքև: Թեթևակի սեղմելով զարկերակը՝ հնչեցվում են հետևյալ հրահանգները․ «...Դուք հայտնվում եք հիպնոսի վիճակում, Դուք քնում եք, ես կստիպեմ, որ քնեք, ոչ մի բանի մասին մի մտածեք, մի փորձեք ընդդիմանալ, մտածեք միայն քնի մասին....»:
Բուդդայականության մեջ հիպնոսին առավել մոտ է յոգա-նիդրայի համակարգը, որն իրենից հոգեկան հանգստի յուրահատուկ վիճակ է ներկայացնում, որի ժամանակ մարդն աստիճանաբար սկսում է չընկալել արտաքին աշխարհը և կենտրոնանում է իր ներաշխարհի վրա՝ հասնելով խորը ռեալքսացիայի [47]:
Յոգա նիդրա
Այս տեխնիկայի կիրառման ընթացքում տրվում են հետևյալ հրահանգները [47, էջ 115]․
• Պառկեք ուղիղ դիրքով, փակեք աչքերը, հիշեք, որ Դուք չպիտի թույլ տաք ինքներդ Ձեզ քնել, մտովի կրկնեք մի քանի անգամ՝ «ես չեմ քնելու»:
• Խորը շունչ քաշեք և ամեն անգամ արտաշնչելիս զգացեք, որ Ձեր մարմինն ամբողջությամբ թուլանում է: Փորձեք զգալ Ձեր մարմնի յուրաքանչյուր հատվածը, համոզվեք, որ ոչ մի տեղ լարվածություն չկա:
• Այժմ որոշումների կայացման փուլն է: Այն որոշումը, որը Դուք կկայացնեք, պետք է կրկնեք 3 անգամ: Հիշե՛ք, որ յոգա-նիդրայի ընթացքում կայացրած որոշումներն անպայման իրականանում են:
• Փորձեք Ձեր ներսում ցրտի զգացողություն առաջացնել: Զգացեք սառնությունը, այնուհետև փոխարինեք այն տաքության զգացողությամբ:
• Կենտրոնացեք ձեր շնչառության վրա, կրկին անգամ կրկնեք ձեր որոշումները, փորձեք պատկերացնել, որ դրանք արդեն իսկ իրականացել են....
Սվամի Սանտյանանդա Սարասվատին, ով համարվում է այս տեխնիկայի հիմնադիրը, նշում է, որ յոգայի և հիպնոսի նմանությունը միայն նրանում է, որ երկուսն էլ ունեն նույն հիմքը՝ ռելաքսացիան, սակայն հետագա փուլերը էականորեն տարբերվում են միմյանցից: Ի տարբերություն հիպնոսի, այս դեպքում պարբերաբար հնչում է «Դուք չեք քնում» հրահանգը։ Ընդունված է համարել, որ, եթե անձն այս տեխնիկայի կիրառման և հրահանգների կատարման ընթացքում այնուհանդերձ հայտնվում է հիպնոտիկ քնի վիճակում, ապա նա ավտոմատ կերպով դուրս է գալիս յոգա նիդրայից, քանի որ գիտակցվածության մակարդակը հիպնոտիկ քնի պարագայում ընկնում է: Ընդհանրապես, յոգայի իմաստը երեք էներգետիկ օղակների՝ իդայի՝ մտքի ուժի, պինգալայի՝ կյանքի ուժի և սուշումնայի՝ հոգևոր ուժի, ակտիվացման մեջ է, մինչդեռ, ըստ Սարասվատիի, հիպնոսի ժամանակ իդայի և պինգալայի օղակներն ընդհանրապես չեն գործում [47, էջ 115]։
Մեդիտացիաներն արևելյան կրոնափիլիսոփայական համակարգերում կիրառվում են մոտ երեք հազարմյակ և նպատակ են հետապնդում հասնելու ներքին խաղաղության, լուսավորյալության կամ սատորիի, նիրվանայի վիճակի։ Միևնույն ժամանակ, և՛ բուդդիզմում, և՛ դաոսիզմում մեդիտացիաներն ու հիպնոսն օգտագործվել և օգտագործվում են նաև բուժական նպատակներով։ Այսպես, դեռևս հին Չինաստանում Լին Բաո վանքի քահանաները տիրապետում էին այսպես կոչված դաոսական հիպնոսի, որի շնորհիվ օգնում էին մարդկանց հաղթահարել այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են կակազությունը, էնուրեզը, գիրությունը և այլն: Դաոսական հիպնոսը իրականացվում էր մեդիտացիոն տարբեր տեխնիկաների միջոցով, որոնցում առավել կարևոր նշանակություն էր տրվում շնչառական վարժություններին [27]: Դաոսական մեդիտացիայի դեպքում կիրառվում է այսպես կոչված «ճիշտ» շնչառության ոճը, որի ընթացքում ներշնչման ժամանակ ստոծանու հատվածը իջնում է ներքև, իսկ արտաշնչման ժամանակ՝ բարձրանում վեր: Դաոսական մեդիտացիայում առավել ընդունված շնչառական վարժանքներից է օդի բացթողնման տեխնիկան: Մեդիտացիա իրականացնողը պառկում է, ձգում ոտքերն ու ձեռքերը դեպի առաջ, կլանում օդը և պահում շունչն այնքան, որքան կկարողանա: Երբ շունչը պահելն այլևս անհնար է դառնում, և օդը փորձում է դուրս գալ, թեթև բացում է բերանը և դանդաղ արտաշնչում [27]:
Այսօր արևելյան կրոնափիլիսոփայության պրակտիկ ոլորտի ամենահայտնի և արդյունավետ համակարգը յոգան է։ Յոգայի,՝ որպես հոգեբանական և ֆիզիկական վարժանքների համակարգի, հիմնական իմաստը մարմնի և հոգու կառավարումն է, այդ թվում նաև բուժական նպատակներով։ Այստեղ կիրառվող հոգեբանական տեխնիկաները ներառում են չորս հիմնական ոլորտ՝ մարմնի ընդհանուր թուլացում, ասանաների՝ յոգայի դիրքերի ընդունում, շնչառական վարժություններ, մեդիտացիաներ [21]: Յոգայում կան մեդիտացիաների տարբեր ձևեր՝ կենտրոնացում որևէ օբյեկտի, մարմնական զգացողությունների, ձայնի, պատկերի, գործողության, մարմնի մասերի (օրինակ՝ չակրաների) և գործընթացների (օրինակ՝ սրտի աշխատանքի), մանդալաների (սրբազան խորհրդանշային պատկերներ) և մանտրաների (սրբազան տեքստեր, արտահայտություններ, բառեր, հնչույթներ), սեփական գործողությունների (ասենք, շնչառության կամ շարժումների) և նույնիսկ դատարկ մտքի վրա։ Հարկ է նշել, որ բազմաթիվ հետազոտություններ հաստատել են, որ սիստեմատիկ մեդիտացիայով (ինչպես նաև աղոթքով) զբաղվելը խիստ դրական ազդեցություն է ունենում ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգեկան առողջության վրա։
Այսօր բուդդայականության և դաոսիսզմի հոգեբանական պրակտիկաները, մասնավորապես յոգայի և քիկոնգի տեխնիկաները, լայնորեն կիրառվում են բուժական նպատակներով։
Շատ ժամանակակից հոգեթերապևտիկ համակարգեր՝ կոգնիտիվ-բիևիորալ թերապիան, էքզիստենցիալ թերապիան, հիպնոթերապիան և ուրիշներ լայնորեն օգտվում են արևելյան կրոնափիլիսոփայության գաղափարներից և տեխնիկաներից։ Դ․ Լոյը նշում է․ «․․․Շատ արևմտյան հոգեթերապևտներ դարձել են բուդդիզմի պրակտիկայով զբաղվողներ և կիրառում են մեդիտատիվ տեխնիկաներ իրենց պրակտիկայում։ Նրանցից ոմանք դարձել են բուդդիզմի ուսուցիչներ։ Բուդդիզմը հոգեկան առողջության ոլորտում նոր հեռանկարներ է բացում և տեխնիկաներ առաջարկում, որոնք կատարելագործում են այս ոլորտը» [167]։ Բուդդիզմից և դաոսիզմից եկած այնպիսի գաղափարներ, ինչպիսիք են ներկայով ապրելը, սեփական տագնապների, տխրության, ցանկությունների ընդունումն այնպես ինչպես դրանք կան, ոչ հակադրական մտածողությունը (մենք աշխարհն ընկալում ենք հակադրություններով՝ սև-սպիտակ, լավ-վատ և այլն, ինչն էլ, ըստ բուդդիզմի, մեր տառապանքի աղբյուրն է հանդիսանում) և բազմաթիվ այլ գաղափարներ ընկած են ժամանակակից հոգեթերապևտիկ համակարգերի հիմքում։ Ռոջերսյան թերապևտիկ մոտեցման կարևոր պահերից են դաոսիստական «թող լինի» դիրքորոշումը (ակտիվորեն չխառնվելը բնականոն տեղի ունեցող գործընթացներին) և անկեղծությունը սեփական եսի և կյանքի հետ։ Ընտանեկան թերապիայում հաճախ հիմնվում են չինական ինի և յանի բալանսի գաղափարի վրա։ Այսօր ստեղծվել է դաոսական կոգնիտիվ թերապիայի համակարգ, որը հիմնվում է դաոսական այնպիսի իմաստությունների վրա, ինչպիսիք են օրինակ՝ «Շահիր, առանց վնասելու քեզ և ուրիշներին», «Արա լավագույնը, բայց առանց մրցակցելու ուրիշների հետ», «Սահմանափակիր էգոիզմդ և ցանկություններդ», «Իմացիր երբ կանգ առնես և սովորիր, թե ինչպես բավականություն ստանաս», «Ճանաչիր հարմոնիան և համեստ եղիր», «Փափուկ եղիր, որ կոշտությունը հաղթես», «Վերադարձիր մաքրությանն ու անմեղությանը», «Հետևիր բնության օրենքներին» և այլն [168]:
Ժամանակակից հոգեթերապևտիկ համակարգերը բուդդիզմից և դաոսիզմից փոխառել են նաև բազմաթիվ տեխնիկաներ՝ տարբեր տեսակի մեդիտացիաներ, ներհայող գիտակցման (mindfulness) տեխնիկան, շնչառական վարժություններ, վիզուալիզացիոն տեխնիկաներ, մեդիտատիվ երաժշտություն, հատուկ ձայներ (ասենք, «օմ»-ը և այլ մանտրաները, չինական 6 բուժիչ ձայները, որոնք արտացոլում են մարդու օրգանները և այլն), բուժական շարժումներ, մարմնի դիրքեր և այլն։
