02/01/2026
CHẾ ĐỘ ĂN KHÔNG GLUTEN – KHÔNG CASEIN (GFCF) VÀ TRẺ TỰ KỶ: HI VỌNG VÀ GIỚI HẠN
(Bài viết riêng cho Thời Báo Kinh Tế Sài Gòn, số đầu năm 2026)
Bạn đọc được một bài nghiên cứu nói về chế độ ăn có hiệu quả trong biểu hiện tự kỷ, nhưng nếu bạn đọc một bài nghiên cứu khác nói rằng không có hiệu quả thì bạn sẽ tin bài nào?
Trong cộng đồng phụ huynh có con trong phổ tự kỷ, chế độ ăn không gluten – không casein (Gluten-Free Casein-Free, gọi tắt là GFCF) là một chủ đề được nhắc đến rất nhiều. Có gia đình chia sẻ rằng sau khi cắt sữa và các thực phẩm chứa bột mì, con bớt tăng động, ít đau bụng, ngủ tốt hơn. Nhưng cũng có không ít cha mẹ theo chế độ này rất nghiêm ngặt mà không nhận thấy thay đổi đáng kể nào.
Vậy khoa học hiện nay nói gì về GFCF? Đây có phải là một phương pháp thực sự hiệu quả, hay chỉ mang lại hi vọng ở mức khiêm tốn cho một số trẻ nhất định?
Bài viết này tổng hợp lại các bằng chứng khoa học mới nhất, dựa trên một phân tích gộp nhiều nghiên cứu lớn và hai tổng quan hệ thống gần đây, nhằm giúp phụ huynh và cộng đồng hiểu rõ hơn về hiệu quả của chế độ ăn GFCF ở trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ.[1][2][3]
1. Các nghiên cứu về GFCF được thực hiện trên đối tượng nào?
Hầu hết các nghiên cứu về chế độ GFCF được tiến hành trên trẻ em và thanh thiếu niên đã được chẩn đoán Rối loạn phổ tự kỷ, độ tuổi phổ biến từ 2 đến 18.[1][2][3]
Cách làm nghiên cứu thường là: một nhóm trẻ được áp dụng chế độ ăn GFCF, trong khi nhóm khác vẫn ăn uống bình thường. Sau một thời gian, các nhà nghiên cứu so sánh xem hai nhóm khác nhau như thế nào về hành vi, giao tiếp, khả năng học tập, tiêu hóa hoặc chất lượng sống.
Thời gian áp dụng chế độ ăn rất khác nhau, từ vài tuần đến vài tháng, thậm chí có nghiên cứu theo dõi đến một năm. Tuy nhiên, một hạn chế quan trọng là đa số nghiên cứu có số lượng trẻ khá ít, thường dưới 50 trẻ. Khi số người tham gia ít, kết quả rất dễ bị ảnh hưởng bởi yếu tố ngẫu nhiên, nên khó khẳng định chắc chắn.[1][2]
Một vấn đề khác là yếu tố “mù” trong nghiên cứu. Trong nghiên cứu khoa học, “mù” có nghĩa là người đánh giá (và đôi khi cả người tham gia) không biết mình đang thuộc nhóm can thiệp hay nhóm đối chứng, để tránh đánh giá bị thiên lệch. Với chế độ ăn, điều này rất khó thực hiện: cha mẹ thường biết rõ con mình có đang kiêng sữa, kiêng bột mì hay không. Khi đã bỏ nhiều công sức cho một chế độ ăn đặc biệt, cha mẹ rất dễ kỳ vọng rằng con sẽ khá hơn, và sự kỳ vọng này có thể vô tình ảnh hưởng đến cách họ nhận xét hành vi của con.[1][3]
2. GFCF có giúp cải thiện các đặc điểm cốt lõi của tự kỷ không?
Các đặc điểm cốt lõi của tự kỷ bao gồm khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội và các hành vi lặp đi lặp lại. Khi tổng hợp kết quả từ nhiều nghiên cứu, các nhà khoa học nhận thấy rằng chế độ GFCF có liên quan đến cải thiện nhỏ ở một số thang đo tổng quát, đặc biệt là giảm hành vi lặp đi lặp lại.[1][3]
2.1. Tuy nhiên, khi phân tích riêng những lĩnh vực rất quan trọng như giao tiếp và tương tác xã hội, thì phần lớn nghiên cứu không cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa trẻ ăn GFCF và trẻ ăn chế độ thông thường. Điều này có nghĩa là: nếu có lợi ích, thì lợi ích này thường nhẹ, không ổn định và không xuất hiện ở tất cả trẻ.[1][2]
Một số nghiên cứu ghi nhận rằng một nhóm nhỏ trẻ có thể đáp ứng tốt hơn, đặc biệt là những trẻ có vấn đề tiêu hóa rõ rệt hoặc nghi ngờ không dung nạp gluten hoặc casein. Tuy nhiên, cho đến nay, khoa học vẫn chưa xác định rõ ràng nhóm trẻ nào chắc chắn sẽ hưởng lợi.[2][3]
2.2. Ảnh hưởng của GFCF lên hành vi tăng động và hành vi khó thích nghi
So với giao tiếp và tương tác xã hội, hành vi tăng động và hành vi khó thích nghi là lĩnh vực mà GFCF cho thấy tín hiệu tích cực rõ hơn.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp nhiều nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy trẻ tự kỷ áp dụng chế độ GFCF có giảm nhẹ các hành vi như tăng động, kích thích quá mức và hành vi gây rối.[2]
Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng mức cải thiện này là nhẹ, không phải là sự thay đổi mạnh hay mang tính “đột phá”. Hơn nữa, vì nhiều nghiên cứu không thể “mù” hoàn toàn (cha mẹ biết con mình đang ăn theo chế độ đặc biệt), nên không thể loại trừ hoàn toàn khả năng rằng một phần cải thiện được ghi nhận đến từ cảm nhận chủ quan của người chăm sóc.[1][2]
3. Ngôn ngữ, nhận thức và khả năng học tập
Một số phụ huynh kỳ vọng rằng thay đổi chế độ ăn có thể giúp con nói tốt hơn hoặc học tập tiến bộ rõ rệt. Thực tế, một vài nghiên cứu ghi nhận cải thiện nhẹ về nhận thức hoặc phát triển tổng thể ở nhóm trẻ ăn GFCF.[1]
Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu cho mỗi chỉ số này rất ít, kết quả không đồng nhất, và thời gian theo dõi thường ngắn. Khi tổng hợp dữ liệu, bằng chứng về lợi ích của GFCF đối với ngôn ngữ và nhận thức được đánh giá là thấp, chưa đủ để đưa ra khuyến cáo chắc chắn.[1][2]
4. Tiêu hóa và giả thuyết trục ruột – não
Một lý do khiến GFCF được nhiều gia đình quan tâm là mối liên hệ giữa đường ruột và não bộ. Nhiều trẻ tự kỷ có các vấn đề tiêu hóa như táo bón, tiêu chảy, đau bụng, đầy hơi. Các tổng quan cho thấy rằng sau khi loại bỏ gluten và casein, một số trẻ có cải thiện rõ rệt các triệu chứng tiêu hóa, đặc biệt là những trẻ vốn đã có vấn đề từ trước.[1][3]
Tuy nhiên, các tác giả đều lưu ý rằng cải thiện tiêu hóa không đồng nghĩa với cải thiện chắc chắn các triệu chứng tự kỷ. Hiện nay, mối liên hệ ruột – não vẫn đang được nghiên cứu và chưa có cơ chế được chứng minh rõ ràng.[3]
5. Chất lượng sống của trẻ và gia đình
Một số nghiên cứu gần đây bắt đầu quan tâm đến chất lượng sống của trẻ và gia đình, thay vì chỉ đo các điểm số hành vi. Khi hành vi con bớt căng thẳng và tiêu hóa dễ chịu hơn, một số cha mẹ cảm nhận cuộc sống hàng ngày nhẹ nhàng hơn.[3]
Ngược lại, việc áp dụng chế độ GFCF nghiêm ngặt cũng có thể làm cuộc sống gia đình thêm áp lực: tốn kém chi phí, khó khăn khi ăn uống ở trường hay khi đi chơi, và dễ gây căng thẳng trong bữa ăn. Những khía cạnh này hiện vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.[3]
6. An toàn và nguy cơ thiếu chất
Các tổng quan đều thống nhất rằng chế độ GFCF nhìn chung an toàn trong ngắn hạn, ít ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu không được hướng dẫn đúng, trẻ có nguy cơ thiếu canxi, vitamin D và một số vi chất, đặc biệt là những trẻ vốn đã kén ăn.[1][3]
Vì vậy, nếu gia đình quyết định thử GFCF, các chuyên gia khuyến nghị nên có theo dõi dinh dưỡng, tránh việc cắt bỏ thực phẩm một cách cực đoan và kéo dài mà không đánh giá lại.[1][3]
7. Kết luận: Nên đặt GFCF ở vị trí nào?
Từ các bằng chứng hiện có, có thể nói rằng chế độ GFCF mang lại hi vọng ở mức khiêm tốn, chủ yếu trong việc cải thiện nhẹ hành vi và triệu chứng tiêu hóa ở một số trẻ.[1][2][3]
Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng chất lượng cao để khuyến cáo áp dụng rộng rãi cho tất cả trẻ trong phổ tự kỷ. Nếu gia đình cân nhắc thử GFCF, nên xem đây là một biện pháp hỗ trợ, được cá thể hóa, theo dõi cẩn thận, và không thay thế cho các can thiệp đã có bằng chứng vững chắc như can thiệp hành vi, giáo dục đặc biệt và hỗ trợ gia đình.[1][2][3]
Quan trọng hơn cả, hiện nay không có chế độ ăn nào có thể “chữa” tự kỷ. Điều mà khoa học hướng tới là giúp mỗi đứa trẻ sống dễ chịu hơn, phát triển tốt nhất trong khả năng của mình, và giúp cha mẹ có đủ thông tin để lựa chọn một cách tỉnh táo, ít tổn thương nhất cho cả gia đình.
, ,
TS.BS Phạm Minh Triết
Tài liệu tham khảo
[1] Quan et al. (2022). Gluten-Free and Casein-Free Diet in Autism Spectrum Disorders: A Meta Analysis. Nutrition Reviews.
[2] Karimi et al. (2024). Effect of Gluten-Free and Casein-Free Diet on Maladaptive Behaviors in Children with Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review and Meta Analysis.
[3] Scoping Review (2024). Gluten-Free and Casein-Free Diet and Outcomes in Autism Spectrum Disorder: Behavior, Gastrointestinal Symptoms, and Quality of Life
