25/04/2026
25 aprel – Ümumdünya Malyariya Günü
“Sağlam olun” rubrikası üçün malyariyanın yoluxma yolları, xəstəliyin törədiciləri, orqanizmdə inkişaf mərhələləri və klinik əlamətləri ilə bağlı suallarımızı həkim-infeksionist Xəyalə Ağayevaya ünvanladıq.
Malyariya (türk. – sıtma, ing. – malaria, frans. – paludisme) — Plasmodium parazitləri tərəfindən törədilən, dişi Anopheles ağcaqanadlarının dişləməsi ilə yayılan, antroponoz, transmissiv (dişləmə ilə keçən), siklik gedişli yoluxucu xəstəlikdir. Bu xəstəlik əsasən tropik və subtropik bölgələrdə geniş yayılıb və qlobal səhiyyə problemlərindən biri hesab olunur.
Yoluxma necə baş verir?
İnfeksiyanın əsas mənbəyi insandır, ötürücüsü isə dişi Anopheles ağcaqanadıdır. Yoluxma:
ağcaqanad dişləməsi ilə,
anadan dölə (hamiləlik və ya doğuş zamanı),
qan köçürülməsi və ya qeyri-steril tibbi müdaxilələr zamanı baş verə bilər.
Xəstəliyin törədiciləri
İnsanlarda malyariya törədən əsas növlər:
● Plasmodium falciparum
● Plasmodium vivax
● Plasmodium ovale
● Plasmodium malariae
● Plasmodium knowlesi
Orqanizmdə inkişaf mərhələləri
Ağcaqanadın dişləməsi ilə qana daxil olan parazitlər əvvəlcə qaraciyərə gedir, burada çoxalaraq daha sonra qan dövranına keçir və qırmızı qan hüceyrələrini zədələyir. Bu proses xəstəliyin əsas klinik əlamətlərinə səbəb olur.
Bəzi növlərdə (P. vivax və P. ovale) parazitlər qaraciyərdə “gizli” (hipnozoit) formada qalaraq aylar sonra yenidən aktivləşə və xəstəliyin təkrarlanmasına səbəb ola bilər.
Əlamətlər:
Malyariyanın klinik əlamətləri yoluxmuş növdən asılı olaraq dəyişə bilər, lakin ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:
■ yüksək hərarət və titrətmə
■ ürəkbulanma, qusma
■ ishal
■ baş, əzələ və oynaq ağrıları
■ təngnəfəslik
■ qarın və kürək ağrıları
Ağır hallarda:
▪︎ qan azlığı (anemiya)
▪︎ sarılıq
▪︎ qaraciyər və dalağın böyüməsi (hepatosplenomeqaliya) müşahidə oluna bilər.
Qlobal vəziyyət
Ümumdünya statistikalarına görə, 2015-ci ildə dünyada təxminən 212 milyon yoluxma halı qeydə alınmış və 429 min ölüm baş vermişdir.
Azərbaycanda vəziyyət
Azərbaycan Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən 29 mart 2023-cü ildə rəsmi olaraq malyariyadan azad ölkə elan olunub.
Son yerli yoluxma halı 2012-ci ildə qeydə alınıb.
Hazırda ölkəmizdə yerli yoluxma riski yoxdur.
Nəticə
Malyariya dünyada hələ də aktuallığını qoruyan xəstəliklərdəndir. Profilaktik tədbirlərə riayət olunması, vaxtında diaqnoz və düzgün müalicə xəstəliyin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Unutmayaq: məlumatlı olmaq – qorunmanın ilk addımıdır.