25/01/2026
🔆Giới hạn của bác sĩ và y học🔆
Trong phòng khám cuối ngày, ánh nắng xế chiều xuyên qua cửa sổ chấn song gỗ, giáo sư Hầu sau buổi khám vẫn đang nán lại xem lại các ca bệnh, tôi loay hoay sắp xếp lại bệnh án, thấy tôi lâu lâu lại nhìn thầy ngập ngừng, liền ra hiệu mời tôi ngồi.
"Thưa thầy," cuối cùng tôi cũng lên tiếng, giọng nói chất chứa gánh nặng của nhiều tháng qua, "đêm qua em lại mơ thấy bệnh nhân ung thư gan giai đoạn cuối của khoa. Vợ cậu ấy nhắn tin, cậu ấy đã đi rồi."
Giáo sư Hầu đặt cây bút xuống, từ từ mân mê đầu bút sáng bóng, nhìn tôi ôn tồn.
"Đây là lần thứ hai trong tháng em nhắc đến chuyện tương tự rồi, nói xem, cụ thể điều gì đang làm em phiền muộn?"
Tôi ôm ghì lấy cuốn sổ tay, lúng túng sắp xếp ngôn từ: "Hai năm nay làm trong khoa Ung bướu, em đã tiếp xúc với rất nhiều bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối. Theo lý thuyết thầy dạy, biện chứng chuẩn xác, phương tễ tinh tế, châm cứu lấy huyệt cũng tuân thủ nghiêm ngặt học thuyết kinh lạc. Vậy mà... vẫn có nhiều ca bệnh không qua được thầy ạ."
"Vậy là em nghi ngờ tính hiệu quả của Đông y?"
"Không!" Tôi vội vàng phản bác, "Ngược lại mới đúng, em tin vào Đông y. Chính vì em tận mắt chứng kiến ba ca bệnh chuyển biến tốt đó, tháng trước bệnh nhân Hồ ung thư gan giai đoạn cuối, điều trị đã hết cổ trướng, bệnh nhân giường 718 ung thư phổi di căn xương đã giảm đau rõ rệt, và bệnh nhân Lưu giường 706 bị K vú sống chung với ung thư đã tám năm, em mới càng bối rối. Tại sao cùng một nguyên lý y học, cùng một nỗ lực, kết quả lại khác biệt một trời một vực?"
Giáo sư Hầu im lặng giây lát, ánh mắt hướng ra ngoài cửa sổ, nhìn cây đa già rồi nói.
"Em còn nhớ thầy thường nói, Đông y về mặt lý thuyết có thể chữa được nhiều bệnh không?" Thầy từ từ mở lời, "Nhưng lý thuyết là lý thuyết, thực tiễn là thực tiễn. Biến số then chốt nhất trong thực tiễn, không phải sách vở y học, không phải đơn thuốc, thậm chí không phải là thầy thuốc."
"Là chính bệnh nhân." Tôi tiếp lời, "Thầy từng nói, hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào thể chất và ý thức tự cứu lấy mình của người bệnh."
"Đúng vậy, nhưng có lẽ em chưa thực sự hiểu hết sức nặng của câu nói này." Giáo sư Hầu lục lọi tìm giấy bút, vừa tìm vừa hỏi tôi, "Thầy hỏi em, khi một người nông dân muốn trồng trọt tốt, điều quan trọng nhất là gì?"
"Hạt giống tốt, thời vụ thích hợp, và... mảnh đất màu mỡ?"
"Vậy thì thầy thuốc tương đương với gì?"
Tôi suy nghĩ: "Người cung cấp hạt giống tốt? Hay người làm vườn chăm sóc cây trồng?"
Giáo sư Hầu gật đầu: "Đông y chữa bệnh, bản chất là hỗ trợ sự sống tự phục hồi. Chúng ta cung cấp hạt giống tốt, chính là tư duy trị liệu đúng đắn; nắm bắt thời vụ hay còn gọi là thời cơ trị liệu; nhưng chúng ta mãi mãi không thể chọn mảnh đất, mà đó lại là nền tảng sinh mệnh của bản thân bệnh nhân."
Thầy lấy bút viết dòng chữ trên cuốn sổ của tôi: "Chính khí tồn nội, tà bất khả can”. Tiếp tục nói:
“Tám chữ này em thuộc làu, nhưng em đã từng nghĩ tới chưa? Chính khí không phải do chúng ta cho, mà là năng lượng sinh mệnh tự thân của bệnh nhân. Điều thầy thuốc có thể làm, chỉ là thông suốt đường dẫn, loại bỏ chướng ngại, để chính khí có cơ hội khôi phục vận hành."
“Nhưng thưa thầy”, tôi ngập ngừng: “Có những ca bệnh như bệnh nhân nữ họ Trương hôm nay, ung thư vú tái phát sau phẫu thuật, vốn sống điều độ, kiên trì tập luyện, tính tình cởi mở, gia đình phối hợp rất tốt, đúng lẽ ra phải được coi là một mảnh đất tốt chứ. Sau khi dùng phác đồ phù chính khu tà, phản ứng ban đầu tốt, vậy mà sau bốn tháng vẫn xuất hiện di căn xương. Còn tháng trước ông bệnh nhân họ Trần, 68 tuổi, ung thư gan giai đoạn cuối, nghiện rượu ba mươi năm, khi chẩn đoán đã có cổ trướng, tính khí nóng nảy, độ phối hợp điều trị chỉ ở mức bình thường, một mảnh đất cằn cỗi như vậy, thế mà sau khi điều trị kết hợp Đông Tây y, ông ấy thậm chí đã sống chung với khối u được hai năm rưỡi, cuối cùng qua đời vì nhồi máu cơ tim chứ không phải do ung thư.”
Tôi ngẩng đầu lên: "Điều này dường như không hoàn toàn phù hợp với lý thuyết ban nãy mà thầy nói. Đôi khi đất tốt chưa chắc đã bội thu, đất cằn cỗi cũng có thể có sự dẻo dai bất ngờ. Sự can thiệp của y học, phải chăng có nhiều biến số hơn chúng ta tưởng hả thầy?"
Giáo sư Hầu không trả lời trực tiếp, mà bước đến cửa sổ, chỉ vào mấy khóm cây ở ngoài ban công: "Em xem, cây hồng kia, được các cô nhân viên khoa chăm bón kỹ lưỡng, đất đai màu mỡ, cắt tỉa bón phân đúng thời, nhưng năm ngoái nó vẫn bị bệnh đốm đen nghiêm trọng, suýt chết. Còn bụi cỏ dại ở góc tường, mọc lên từ khe xi măng, không ai chăm sóc, mưa gió dãi dầu, nhưng năm nào cũng sum suê."
Thầy quay người lại: "Chất lượng của đất, không chỉ là màu mỡ hay không trên bề mặt. Nó bao gồm ba tầng ý nghĩa, em đã từng nghĩ tới chưa?"
Tôi lắc đầu.
Giáo sư Hầu vẽ một sơ đồ đơn giản trên cuốn sổ của tôi:
Tài sản (Chính khí):
☘️Bẩm tố tiên thiên
☘️Dự trữ chức năng tạng phủ
☘️Mức độ khí huyết tân dịch
☘️Độ thông suốt kinh lạc
Nợ phải trả (Tà phục):
😕Tổn thương tích lũy từ thói quen xấu lâu dài
😕Uất kết tình cảm chưa hóa giải
😕Ảnh hưởng di chứng bệnh cũ
😕Xâm nhập mạn tính độc tố môi trường
"Bệnh nhân Trương mà em nhắc tới," Giáo sư Hầu phân tích, "nhìn bề mặt, lối sống của cô ấy trước khi chẩn đoán là 'tài sản'. Nhưng sau khi thăm khám sâu, thầy phát hiện, cô ấy thời trẻ từng trải qua một tổn thương tình cảm lớn, trạng thái trầm cảm kéo dài mười năm; trong công việc cô ấy là thường xuyên thức khuya chạy dự án. Những điều này đã tích lũy nợ ngầm trong ngân hàng sinh mệnh của cô ấy."
"Sự phát bệnh ung thư, đặc biệt là tái phát, thường không phải yếu tố đơn nhất, mà là sự sụp đổ có hệ thống sau khi cân bằng thu chi lâu dài bị phá vỡ. Thói quen tốt của cô ấy chỉ bắt đầu sau khi chẩn đoán, nhưng khoản nợ trước đó đã quá cao. Việc trị liệu của chúng ta giống như bơm vốn khẩn cấp, có thể giải quyết tạm thời, nhưng nếu lãi suất cơ bản (thể chất trước đó) không đủ cao, hố đen nợ quá lớn, cuối cùng vẫn có thể gây vỡ nợ, phá sản, khó chống chọi được với bệnh tật."
Tôi trầm ngâm: "Còn ông Trần đó thì sao ạ?"
"Hoàn toàn ngược lại." Giáo sư Hầu nói, "Ông ấy tuy nghiện rượu hại gan, là khoản nợ khổng lồ. Nhưng ông ấy có mấy tài sản then chốt: một là chức năng tỳ vị tiên thiên cực mạnh, em còn nhớ không? Ông ấy cho đến cuối cùng vẫn ăn uống bình thường; hai là tính tình tuy nóng nảy, nhưng không so đo, cảm xúc phát tiết nhanh, không lưu lại uất kết; ba là thời trẻ ông ấy là lao động nặng, nền tảng chức năng tim phổi tốt. Những tài sản ẩn này đã chống đỡ ông ấy vượt qua đợt trị liệu. Nên là khi em đánh giá "mảnh đất" của bệnh nhân, không thể chỉ nhìn thói quen sinh hoạt hay tâm thái hiện tại bề ngoài, mà phải dùng góc nhìn lịch sử có chiều sâu hơn, phân tích "bảng cân đối thu chi sinh mệnh" cả đời họ. Một số tổn thương được chôn từ hai mươi năm trước, ngày nay mới hiện ra tiền lãi.
"Điều này dẫn đến vấn đề thứ hai," tôi hỏi dồn, "nếu nền tảng của đất quan trọng như vậy, vậy rốt cuộc những thầy thuốc như chúng ta đang làm gì? Chỉ là chọn lựa những mảnh đất vốn đã màu mỡ để canh tác thôi sao? Như thế chẳng phải thành ra... chọn lọc tự nhiên trong y học rồi sao?"
Giáo sư Hầu cười, lần cười này ẩn chứa sự trầm tư: "Câu hỏi rất hay."
Thầy lại lật xoàn xoạt trang giấy của tôi, lời thầy rất rõ ràng:
"Mô thức chủ đạo của y học hiện đại điều trị ung thư hiện nay đang là ‘mô thức chiến tranh’ như thế này: tế bào ung thư là kẻ địch, phải dùng mọi biện pháp (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị) để tiêu diệt nó. Còn Đông y, đang giống như là mô thức phục hồi sinh thái. Vai trò của chúng ta không phải là tạo ra đất, cũng không phải cải tạo triệt để đất bởi điều đó vượt quá khả năng của bất kỳ nền y học nào. Công việc cốt lõi của chúng ta có ba tầng:
👉1. Đánh giá chính xác loại đất: Đây là cốt lõi của biện chứng luận trị. Điều cần hỏi là 'tại sao anh ấy lại mắc loại ung thư này, vào thời điểm này, tại vị trí này'? Là đất quá nóng (âm hư hỏa vượng)? Quá lạnh (dương hư hàn ngưng)? Quá ẩm ướt (đàm thấp tích tụ)? Hay là cằn cỗi (khí huyết lưỡng hư)?
👉2. Loại bỏ tạp chất và độc tố trên đất: Điều này ứng với việc khu tà như hóa đàm, khử ứ, thanh nhiệt, tán kết. Nhưng nguyên tắc then chốt phả là khu tà không được thương chính. Giống khi làm vườn thì chúng ta nhổ cỏ không thể đào cả gốc lúa lên vậy.
👉3. Cải thiện vi môi trường của đất: Đây là phù chính, kiện tỳ ích khí, bổ thận ích tinh, sơ can lý khí. Chúng ta không thể cho đất thêm một trăm năm mùn, nhưng có thể thông qua điều dưỡng, để mảnh đất hiện có phát huy tối đa tiềm năng."
Giáo sư Hầu dừng lại một chút, nhìn sâu vào mắt tôi: "Và bài học sâu sắc nhất là, khi đất đã bị nhiễm mặn nghiêm trọng hoặc sa mạc hóa do chính khí cực độ suy thoái, bất kỳ liệu pháp tích cực nào như xạ/hóa trị liều cao hay thuốc Đông y công phạt quá mạnh đều có thể trở thành sợi rơm cuối cùng làm lạc đà gục ngã. Lúc này, trí tuệ cao nhất của y học có lẽ nên là thừa nhận giới hạn, chuyển sang giúp bệnh nhân trên mảnh đất này, làm sao để tiêu hao thấp nhất, có phẩm giá nhất sống đến phút cuối."
Tôi lạnh sống lưng, nhớ lại những bệnh nhân suy kiệt nhanh chóng trong điều trị tích cực.
"Vậy, thầy không tán thành cho bệnh nhân chiến đấu đến cùng sao?"
"Thầy phản đối là cuộc chiến mù quáng không cân nhắc đến khả năng chịu đựng của người bệnh." Giáo sư Hầu sửa lại, "Có những mảnh đất, chịu được những đợt oanh tạc liên tiếp, vẫn có thể kiên cường chịu được tác động và phục hồi lại, chiến đấu tới cùng vẫn nên được khuyến khích. Cũng có những mảnh đất, một lần xới nhẹ cũng có thể dẫn đến xói mòn toàn bộ đất và nước. Dấu hiệu của một thầy thuốc giỏi không nên là dùng vũ khí tấn công ghê gớm thế nào, mà phải được phán đoán chính xác mảnh đất này phù hợp với cách thức canh tác nào.”
L"Nhưng thưa thầy," giọng tôi hơi nghẹn lại, "Hôm trước, em nhìn người bệnh ung thư gan mới ngoài 30 tuổi đó, trong mắt cậu ấy có khát vọng sống mãnh liệt, cậu ấy tích cực phối hợp từng thang thuốc, từng lần châm cứu. Cậu ấy có hai đứa con chưa thành niên, có người vợ yêu thương cậu ấy sâu sắc. Ý thức tự cứu như vậy vẫn chưa đủ mạnh sao? Tại sao mảnh đất của cậu ấy lại không thể để việc trị liệu bén rễ?"
Phòng khám chìm vào im lặng ngắn ngủi, chỉ có tiếng gió khe khẽ văng vẳng từ khung cửa sổ. Giọng Giáo sư Hầu trở nên ôn hòa hơn:
"Em biết sự thật tàn khốc nhất của y học là gì không? Không phải bệnh khó chữa, mà là sự phân bổ tài nguyên sinh mệnh tự thân nó đã không công bằng. Có người sinh ra tỳ vị cường tráng, có người tiên thiên thận khí bất túc; có người trải qua nửa đời bình tâm tĩnh khí, có người lâu dài can uất khí trệ; có người sống ở nơi non xanh nước biếc, có người thường xuyên tiếp xúc môi trường ô nhiễm… Những khác biệt này, khi còn trẻ có lẽ không rõ ràng. Nhưng khi bệnh nặng ập đến, tựa như một trận lũ lớn, những con đê có nền móng nông, dù chúng ta ra sức gia cố, cũng có thể trong chốc lát vỡ tung. Còn những con đê có nền móng sâu, dù hư hỏng nghiêm trọng, cũng có nhiều cơ hội sửa chữa hơn."
Tôi cúi đầu: "Vậy có lúc, không phải y học không đủ tốt, cũng không phải bệnh nhân không đủ nỗ lực, mà là... nguồn dự trữ cơ bản của sinh mệnh đã cạn kiệt rồi?"
"Có thể hiểu như vậy." Giáo sư Hầu ngồi xuống lại, "Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc chúng ta nên từ bỏ. Ngược lại mới đúng, nhận rõ sự thật này, mới có thể trở thành một thầy thuốc tỉnh táo hơn, có trách nhiệm hơn."
"Trước khi phát bệnh, cậu ấy đã có tiền sử viêm gan B, áp lực công việc nặng nề và tính chất công việc tiếp xúc nhiều chất độc hại, mỗi ngày không có thời gian nghỉ ngơi. Dòng sông sinh mệnh của cậu ấy đã khô cạn nhiều nơi từ lâu. Việc trị liệu của các em thực sự đã làm giảm bớt nỗi đau của cậu ấy, giúp cậu ấy trong ba tháng cuối được bình yên bên gia đình, điều đó lẽ nào không phải là thành công của y học sao?"
Tôi sững sờ. Trong nhiều tháng qua, tôi chỉ chăm chăm nhìn vào mục tiêu và tìm cách chữa khỏi bệnh, mà bỏ qua những ánh sáng vi tế trong quá trình trị liệu.
"Thưa thầy, có phải em quá ngạo mạn không? Cho rằng dựa vào y thuật có thể xoay chuyển sinh tử." Tôi buồn rầu.
Giáo sư Hầu lắc đầu: "Đây không phải ngạo mạn, mà là từ bi. Mỗi thầy thuốc giỏi đều sẽ trải qua giai đoạn này, từ tin chắc 'nhân định thắng thiên”（人定胜天）, đến hiểu ra 'tận lực nhi vi'（尽力而为）, cuối cùng ngộ ra 'thuận ứng tự nhiên'（顺其自然）. Em muốn chữa khỏi mọi bệnh nhân, sơ tâm này cực kỳ trân quý, đừng phủ định nó. Chỉ là cần hiểu rõ… Chúng ta phải buông bỏ việc theo đuổi cảm xúc bản năng muốn chữa khỏi tất cả. Chúng ta có thể chuyển đổi nhận dạng từ kẻ chinh phục sang người làm vườn mà em. Người làm vườn không vì một mảnh đất năm nay thất bát mà cảm thấy mình hoàn toàn thất bại. Anh ta sẽ suy ngẫm: Có phải tôi chọn giống không đúng? Thời điểm bón phân sai? Hay mảnh đất này năm nay vốn nên để hoang? Vinh quang của y học không chỉ ở việc tạo ra kỳ tích, mà còn ở chỗ trong lúc không thể cứu vãn, vẫn có thể cung cấp sự đồng hành chuyên nghiệp và làm giảm triệu chứng, đây cũng là một phần của sự chữa lành, là sự chữa lành đối với hành trình của sinh mệnh. "
“Vậy với người bệnh, em phải làm thế nào khi họ đặt nhiều kỳ vọng vào bác sĩ như vậy? Em sợ họ thất vọng và đau khổ khi thực tế điều trị không lý tưởng như họ vẫn nghĩ, sợ họ phải ra đi trong tuyệt vọng khi thấy mình ngày một yếu đi.” Tôi run giọng, nhớ lại những người bệnh giai đoạn cuối mà mình đã từng đồng hành trong khoa.
“Em là ai mà dám đặt áp lực Thượng đế lên đôi vai mình?” Mặt thầy nghiêm lại. “Chúng ta cần cho người bệnh hiểu ý nghĩa thực sự rằng bản thân là người chịu trách nhiệm đầu tiên. Điều này không phải là trách bệnh nhân rằng mắc bệnh là lỗi của bạn, mà là trao quyền giúp người bệnh nhận ra rằng, sự hiểu biết của họ về cơ thể mình, lựa chọn cuộc sống mỗi ngày của họ, việc quản lý cảm xúc của họ, còn căn bản hơn bất kỳ thần y thần dược nào. Khi tìm đến bác sĩ, đừng chỉ hỏi 'bác sĩ, ông có thể làm gì để chữa khỏi cho tôi?', mà nên hỏi 'bác sĩ, với tình trạng cơ thể hiện tại của tôi, phác đồ điều trị nào phù hợp nhất với tôi? Tôi có thể phối hợp thế nào để cải thiện môi trường bên trong của mình?’. Việc chống ung thư thực sự, nên bắt đầu từ hai mươi năm trước khi ung thư xảy ra, không phải bằng sàng lọc, mà bằng giáo dục nhận thức sức khỏe toàn dân, xây dựng môi trường lành mạnh, cải thiện xã hội áp lực. Nghe có vẻ to lớn, nhưng tư tưởng cốt lõi 'trị vị bệnh'(chữa bệnh từ khi chưa hình thành bệnh) của Đông y chính ở chỗ này. Thay vì theo đuổi những thứ phù phiếm, mọi người đầu tư để sở hữu mảnh đất khỏe mạnh hơn như thói quen ăn uống tốt, giấc ngủ đầy đủ, vận động đều đặn, trạng thái tâm lý lành mạnh, môi trường trong sạch. Đó mới là phương án chống ung thư hiệu quả nhất xét về mặt chi phí."
Giáo sư Hầu nhìn tôi, nói lời cuối: "Thầy biết, những đạo lý này không thay đổi được những bệnh nhân giai đoạn cuối mà em sẽ đối mặt ngày mai. Nhưng ít nhất, nó có thể thay đổi cách em đối mặt với họ, bớt đi một phần nặng nề 'tôi phải cứu bạn', thêm một phần hợp tác 'tôi sẽ cùng bạn tìm con đường tốt nhất'; bớt đi một phần tự trách khi điều trị thất bại, thêm một phần tôn kính đối với sự phức tạp của sinh mệnh."
Thầy nhìn tôi sâu lắng: "Mục đích tối hậu của y học, không phải là đánh bại cái chết, vì đó là sứ mệnh không ai có thể hoàn thành. Ý nghĩa thực sự của y học, là hỗ trợ sinh mệnh hoàn thành hành trình của nó. Dù là chữa khỏi, sống chung với bệnh, làm giảm đau đớn, hay ra đi bình yên, chỉ cần trong quá trình đó, chúng ta đã cho đi sự chuyên nghiệp, tôn trọng và đồng hành, thì đã không phụ chiếc áo trắng này."
Mặt trời xế bóng, ánh sáng trong phòng khám lại dịch chuyển thêm chút.
"Về đi." Giáo sư Hầu nói lời cuối, “ Nhớ kỹ lời thầy, chúng ta không thể chọn đất, nhưng có thể trở thành người làm vườn tận tâm nhất. Mỗi người bệnh đều đáng được dốc lòng tận lực, bất kể cuối cùng kết quả có ra sao."
Tôi đứng dậy cúi chào, khi đi đến cửa, ngoái đầu lại thấy Giáo sư Hầu lại đang viết gì đó trên bệnh án. Khoảnh khắc vừa rồi khiến tôi bỗng hiểu ra, điều thầy truyền thụ cho tôi, không đơn thuần là tư duy chữa bệnh, mà còn là cách cùng tồn tại với giới hạn của y học, cách giữ được sức mạnh trong lúc bất lực, cách ở bờ vực mong manh nhất của sinh mệnh, làm một người bảo hộ tỉnh táo và ấm áp.
Ánh đèn thành phố thắp lên lần lượt. Tôi đi trên tàu điện ngầm trở về, lần đầu tiên cảm thấy gánh nặng trĩu trên vai, không còn chỉ là sức nặng nghẹt thở nữa. Đâu đó trong lòng, một cảm giác mới đang lắng đọng, một trạng thái mới dành cho những sự sống đang chờ tôi hỗ trợ❤️🌷
-- Bác sĩ Thương Yêu --
