18/04/2026
Roedd yr Uwchgapten Tony Kirk o’r Barri, sydd wedi ymddeol o’r Fyddin, yn ei chael hi’n anodd dod i delerau â diagnosis o glefyd Parkinson nes iddo gael cymorth, gan Seicolegydd Clinigol sy'n gweithio o fewn y Gwasanaeth Clefyd Parkinson ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro, i ailedrych ar ei sefyllfa a dysgu bod yn fwy caredig wrtho’i hun.
Bellach yn 69 oed, cafodd Tony ddiagnosis yn ystod haf 2021. Er ei fod yn ymwybodol bod clefyd Parkinson yn bosibilrwydd, dywedodd nad oedd erioed wedi bod yn rhywbeth yr oedd wedi'i ystyried yn fanwl. “Dim ond ers cael diagnosis ydw i wedi arfogi fy hun â rhywfaint o wybodaeth a dealltwriaeth am yr hyn ydyw,” meddai.
Mae arfogi ei hun â gwybodaeth yn rhywbeth y mae Tony wedi treulio llawer o'i oes yn ei wneud. Ar ôl gadael yr ysgol yn 15 oed, ymunodd â'r Fyddin a chwblhaodd brentisiaeth tair blynedd fel peiriannydd awyrennau a hofrenyddion. Yn ystod gyrfa 35 mlynedd yn y Lluoedd Arfog, manteisiodd ar gyfleoedd addysg, gan gyflawni gradd mewn peirianneg awyrofod a gradd meistr mewn addysg.
Erbyn diwedd ei yrfa filwrol, roedd Tony wedi cyrraedd rheng Uwchgapten, wedi gweithio fel ymgynghorydd hyfforddi ac wedi helpu i gefnogi'r cytundeb heddwch ym Mosnia. Ymddeolodd o'r Fyddin yn 50 oed ac aeth ymlaen i wneud hyfforddiant milwrol i Boeing tan yn 60 oed.
Bum mlynedd yn ddiweddarach sylwodd Tony nad oedd yn cerdded mewn llinell syth. “Roeddwn i bob amser yn teimlo fy mod i’n crwydro o ochr i ochr, ond fe wnes i feddwl bod hynny oherwydd bod fy nghorff wedi blino ar ôl bod yn y fyddin am 35 mlynedd,” meddai. Roedd hefyd wedi colli ei synnwyr arogli, symptom cynnar cyffredin o glefyd Parkinson, ond roedd wedi priodoli hynny i lawdriniaeth flaenorol ar ei drwyn.
Yng Nghymru mae tua 8,600 o bobl yn byw gyda chlefyd Parkinson, cyflwr niwrolegol cynyddol sydd â nifer o symptomau echddygol a rhai nad ydynt yn echddygol, ac mae rhai ohonynt yn cynnwys cryndod, cyhyrau anystwyth a symudiad araf, yn ogystal â cholli synnwyr arogli, gorbryder ac iselder.
Gwnaeth diagnosis clefyd Parkinson Tony beri sioc iddo, yn enwedig yn dilyn problemau iechyd difrifol cynharach. “Roeddwn i eisoes wedi cael canser y prostad a thrawiad ar y galon,” meddai. “Meddyliais, 'beth arall mae bywyd yn mynd i'w daflu ataf?' Roedd yn gyfnod eithaf heriol, i fi a fy ngwraig, Chris.”
Yn y misoedd dilynol, mae Tony yn cyfaddef iddo gael “meddyliau tywyll” am yr hyn y gallai’r diagnosis ei olygu iddo. “Er nad oedd yn ddiagnosis terfynol, roedd yn gyfyngol a byddai’n effeithio ar ansawdd fy mywyd,” meddai. “Roeddwn i wedi arfer â bywyd corfforol, abl iawn… ac roeddwn i’n gallu gweld y byddai hynny’n dod i ben.” Teimlai ei fod yn colli agweddau ar ei hunaniaeth a oedd yn bwysig iawn iddo.
Cyflwynwyd Tony i Seicolegydd Clinigol sy'n gweithio o fewn y Gwasanaeth Clefyd Parkinson ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro. Mae'r gwasanaeth yn un o nifer fach yn y DU sydd â chymorth seicoleg arbenigol ar gyfer clefyd Parkinson wedi'i ymgorffori yn y tîm clinigol, gan ddarparu ymyriadau cynnar a phersonol.
“Gyda’n gilydd, penderfynon ni y gallai hi fy helpu o bosib. Ac mae hi wedi gwneud hynny’n sylweddol,” meddai Tony.
Drwy gymorth seicolegol, dechreuodd Tony addasu ei agwedd. “Mae’r sesiynau wedi rhoi lle diogel i fi siarad am fy mhryderon a’m hemosiynau,” meddai, gan egluro bod y seicolegydd wedi ei helpu i ddatblygu strategaethau ymdopi a “chael gwared ar rai o’m hen ffyrdd o feddwl, a oedd yn dda ac yn briodol mewn bywyd gwahanol, ond nid yn y bywyd sydd gen i nawr.”
Mae Tony yn disgrifio clefyd Parkinson fel “cymydog gwrthgymdeithasol" y mae'n rhaid iddo ddysgu cyd-dynnu ag ef. “Mae’r sesiynau gyda’r seicolegydd wedi fy helpu i drawsnewid a dod i dderbyn fy nghymydog swnllyd. "Gallaf ddweud nawr fod gen i glefyd Parkinson, bydd yn fy nghyfyngu, ond rydw i'n mynd i wneud yr hyn sydd angen i fi ei wneud heddiw a bod yn ddiolchgar am y pethau rydw i'n dal i allu eu gwneud" meddai. Mae wedi cofleidio’r her feddyliol a chorfforol o ddod o hyd i “atebion dros dro” i barhau i gyflawni ei nodau mewn ffyrdd newydd.
Un o'r gwersi pwysicaf fu dysgu hunandosturi. “Yn y Fyddin nid oedd llawer o dosturi” meddai Tony. “Rydw i wedi dysgu dweud wrthyf fy hun, 'mae'n iawn. Stopia. Does dim rhaid i ti ennill.”
Mae Tony bellach yn rhannu ei brofiadau gyda seicolegwyr dan hyfforddiant. “Rwy’n mynd i mewn ac yn cyflwyno diwrnod iddyn nhw ym mywyd rhywun â chlefyd Parkinson,” meddai. “Mae hynny’n therapi i fi… mae'n gwneud i fi deimlo fel fy mod i'n dal i gyfrannu. Ac mae hynny wedi bod yn rhan bwysig o fy mywyd, y gallu i gyffwrdd â bywydau pobl eraill fel addysgwr, fel hyfforddwr.”
Yn ystod , mae Tony yn gobeithio y bydd rhannu ei stori yn annog eraill i geisio'r cymorth sydd ei angen arnynt i dderbyn a byw'n dda gyda diagnosis o glefyd Parkinson.
