03/12/2025
Απόσπασμα του άρθρου του Γιώργου Λεχουρίτη, Συστημικού Θεραπευτή- Στελέχους Πρόληψης
«Η Κοινωνία η Ομάδα, η Οικογένεια σε μετάβαση και η Διαλεκτική Συστημική Προσέγγιση»
(...)
Στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες, η αντίληψη της αλληλεξάρτησης στο πλαίσιο της οικογένειας και της κοινωνίας αλλάζει μορφή, κάτω από το βάρος των ραγδαίων αλλαγών και της βασικής επιδίωξης του ατόμου να επιβιώσει ψυχοκοινωνικά. Το βασικό δίλημμα που διατυπώνεται στις νέες συνθήκες αφορά την «ατομική πορεία», σε αντιδιαστολή με την «συλλογικότητα». Οι απαντήσεις δεν δίνονται εύκολα , ενώ όσο η τάση της εποχής μάς ωθεί στο πρώτο, τόσο τα ζωντανά βιώματα του παρελθόντος μας δένουν με το δεύτερο.
Από την άλλη γονική συμμαχία είναι ο βαθμός και η ποιότητα συγχρονισμού των συζύγων σχετικά με τον γονικό τους ρόλο (Minuchin, 1974). Αφορά την ικανότητα τους να μοιράζονται τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις που έχουν να κάνουν με την ανατροφή και την φροντίδα του παιδιού. Συνεπώς το πολιτισμικό πλαίσιο εντός του οποίου ζει και αναπτύσσεται o άνθρωπος και οι ομάδες του, μπορεί να επηρεάζει διακριτικά αλλά σε βάθος την προσωπικότητα του προσώπου, αφού καθορίζει το ρόλο του μέσα στην κοινωνία, τους αποδεκτούς τρόπους έκφρασης των συναισθημάτων, τις διαπροσωπικές μας σχέσεις, τη στάση μας απέναντι στη ζωή και το θάνατο κ.α. Έτσι η αμεσότερη και πληρέστερη διάγνωση των ανθρώπινων δυσλειτουργιών έγκειται στην εξέταση τους μέσα στο συνολικό τους πλαίσιο(Βασιλείου & Βασιλείου,1983).
Στο βιβλίο της Χάρις Κατάκη, «Οι τρεις ταυτότητες της ελληνικής οικογένειας», πολλά ερωτηματικά απαντήθηκαν γύρω από το «μυστήριο» της ελληνικής οικογένειας και της συνύπαρξης των τριών διαφορετικών μορφών της. Πόσες διαφορετικές αξίες και συστήματα συνυπάρχουν γύρω από την έννοια της ελληνικής οικογένειας. Παππούδες και γιαγιάδες γεννημένοι στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, γονείς και θείοι που έζησαν ως «γενιά του Πολυτεχνείου» ή «Παιδιά των Λουλουδιών», τα παιδιά τους γεννημένα τη δεκαετία του 80, αλλά και αργότερα.
Ο Γιώργος Βασιλείου εστιάζει την προσοχή μας στο Ελληνικό, ιστορικό, πολιτιστικό πλαίσιο και αναφέρει με νόημα: Αυτό που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την κατάσταση στον ελλαδικό χώρο είναι το γεγονός ότι έχει περιπέσει από την κατάσταση μιας «νόθας αστικοποίησης» σε μια διεργασία «εκσυγχρονισμού» (modernization process) που ή είναι άσχετη με τις υπάρχουσες ανάγκες ή είναι και διαμετρικά αντίθετη. Δανεισμένα μοντέλα που εφαρμόζονται ατροποποίητα, για να καλύψουν ανάγκες που δεν είναι για να υπηρετήσουν τον άνθρωπο αλλά για να συνεχίζουν τις ανταγωνιστικές εκμεταλλευτικές σχέσεις, έχουν δημιουργήσει την παραμορφωμένη, παράπλευρη, αντίθετη με τις αληθινές ανάγκες του ανθρώπου «ανάπτυξη» που βλέπουμε, μια παρανάπτυξη (ίσως υπανάπτυξη?).
Η κατάσταση αυτή οδηγεί σε αποδιοργανωμένη πολυπλοκότητα, σε γενικευμένες δηλαδή δυσλειτουργικές καταστάσεις. Ακόμα και το Σύστημα που είχε το ρυθμιστικό ρόλο μιας συμπεριφοράς που ήταν συνεργατική, τουλάχιστον μέσα στα στενά του όρια, δηλαδή ο «ο κύκλος των δικών», αρχίζει να ατονεί λειτουργικά και μορφολογικά. Έτσι, το άτομο βρίσκεται, σε πολλές περιστάσεις, να λειτουργεί ψυχοκοινωνικά έξω από τα πλαίσια και αυτής ακόμα της ομάδας. Άρα, μέσα στον ελλαδικό χώρο, αρχίζουμε να έχουμε (α) στόχους και δεοντολογία ομαδικούς (του ingroup) και (β) στόχους και δεοντολογία ατομικούς, που δε βρίσκονται σε συναλλαγή.
Αλλά, όπως έχουμε δει, όταν καταργηθεί η συναλλαγή του ανθρώπου με την ομάδα (και στην περίπτωσή μας τον «κύκλο των δικών»), αποκλείεται η αδιατάρακτη ανέλιξη της διαφοροποίησής του. Αν συμβεί αυτό, δεν μπορεί να υπάρξει φυσικά η σπειροειδής ανέλιξη στην αυξανόμενα οργανωμένη συμπλοκότητα, που θα δώσει λειτουργικότητα σε όλη την κλίμακα, άτομα, οικογένειες, ομάδες –μικρές και μεγάλες- και κοινωνία.
Η κατάσταση αυτή δημιουργεί αυξανόμενη δυσλειτουργία στις μικρές και μεγαλύτερες ομάδες όπου ζει και εργάζεται το άτομο και, φυσικά, στο κοινωνικό του σύνολο. Όπως περιγράφει αναλυτικά στο βιβλίο της, η Χ. Κατάκη, η ελληνική οικογένεια ξεκινά από την παραδοσιακή οικογένεια, η οποία ζούσε συνήθως στην επαρχία και τα άτομα που την αποτελούσαν είχαν ως κοινό στόχο την επιβίωση. Αυτό δημιούργησε μια πιο συλλογική και αλληλεξαρτώμενη μορφή οικογένειας, η οποία ενωμένη πάλευε καθημερινά για τις βασικές της ανάγκες.
Οι υποχρεώσεις είχαν τελείως διαφορετική χροιά και η θυσία των ατομικών αναγκών στόχευε στην ικανοποίηση των αναγκών της ομάδας. Ο παππούς και η γιαγιά, δύσκολα θα καταλάβουν πως γίνεται να μη βάζεις μπροστά και πάνω από όλα την οικογένεια, πως μπορείς να σκέφτεσαι τις προσωπικές σου ανάγκες και όχι των δικών σου, πως μπορείς να μην θες να κάνεις οικογένεια. Στη συνέχεια αρκετοί άνθρωποι «μεταφέρονται» στον αστικό ιστό. Η αστική οικογένεια, ονομάζεται και πυρηνική οικογένεια και έχει μοναδικό της στόχο τη γέννηση και ανατροφή του παιδιού. Τα πάντα περιστρέφονται γύρω από το παιδί και έτσι δημιουργείται μια παιδοκεντρική μορφή οικογένειας. Αυτό ίσως απαντά στο ερώτημα του γιατί αρκετές φορές εκφράζουμε μια αίσθηση καταπίεσης, η οποία μπορεί να σχετίζεται με τη θέση που είχαμε ως παιδιά στην οικογένεια.
Οι γονείς θυσιάζονται για τα παιδιά, το ζευγάρι χάνεται για να εκπληρωθεί ο στόχος του να γίνει το παιδί τους «χρήσιμος άνθρωπος στην κοινωνία». Αν το καλοσκεφτούμε δεν είναι και τόσο παράλογη αυτή η μετάβαση, μιας και οι ανάγκες επιβίωσης που είχε η παραδοσιακή οικογένεια, έχουν λυθεί και τώρα αυτό που απασχολεί είναι οι ψυχολογικές ανάγκες (υποστήριξη, παραδοχή, ανθρώπινη παρουσία). Ο πατέρας προσπαθεί να ικανοποιήσει τις υλικές ανάγκες της οικογένειας, οπότε λείπει από το σπίτι αρκετά, γεγονός το οποίο ούτε η γυναίκα του, αλλά ούτε και τα παιδιά του καταλαβαίνουν, μιας και έχουν ανάγκη την παρουσία του. Η γυναίκα αισθάνεται μόνη και αποξενωμένη, εφόσον χρειάζεται να μένει στο σπίτι μεγαλώνοντας τα παιδιά και κάνοντας δουλειές.
Ωστόσο τα παιδιά, έχουν φορτωθεί το τίμημα της «επιτυχίας» (π.χ να επιτύχουν στο σχολείο) για να ικανοποιηθεί όλη η οικογένεια. Αν επιτύχουν και φύγουν από το σπίτι για σπουδές, προδίδουν την οικογένεια, ενώ αν αποτύχουν, βιώνουν αυτή την αποτυχία ως προσωπική. Τέλος, υπάρχει και μια τρίτη γενιά, οι πιο νέοι, οι οποίοι θεωρούν πολύ σημαντική τη σχέση του ζευγαριού. Πιστεύουν πως αν αυτή η σχέση δεν έχει γερά θεμέλια, δεν έχει νόημα, η δημιουργία οικογένειας. Ίσως αυτή είναι η μορφή της μελλοντικής οικογένειας – το ζευγάρι. Αυτοί οι νέοι προερχόμενοι από παιδοκεντρικές οικογένειες, αρνούνται να δημιουργήσουν παρόμοιες, μιας και έχουν βιώσει τις αρνητικές συνέπειες της. Ο διάλογος, η επικοινωνία, η ειλικρίνεια και η συναισθηματική συμμετοχή είναι μερικά από τα ζητούμενα της σχέσης, βασικά εργαλεία για τη δημιουργία μιας υγιούς οικογένειας.
Έχοντας όλα αυτά κάπου στην άκρη του μυαλού μας, μπορούμε να αισθανθούμε πόσο διαφορετικοί είμαστε. Ίσως έτσι αποδεχτούμε όσα λέγονται και μας ακούγονται «περίεργα» και «εξοργιστικά». Ίσως έτσι καταλάβουμε όλα αυτά τα διαφορετικά συστήματα, τις διαφορετικές αξίες και τις διαφορετικές οπτικές που έχει ο καθένας. Ίσως κατανοήσουμε βαθύτερα τις πολύ γρήγορες αλλαγές που έχει υποστεί η ελληνική οικογένεια και η ευρύτερη κοινωνία, σε σχετικά μικρό χρονικό διάστημα.
(...)
Βιβλιογραφία αποσπάσματος:
Κατάκη, Χ. (1984). Οι τρεις ταυτότητες της Ελληνικής οικογένειας. Δ΄ έκδοση. Αθήνα: Κέδρος.
Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Cambridge MA: Harvard University Press.Έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά: Minuchin S. (2000). Οικογένειες και Οικογενειακή Θεραπεία (Επιμέλεια Φ. Αναγνωστόπουλος). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Vassiliou, G. & V., «Anthropos as a System». Mediterranean Journal of Social Psychiatry, Vol. III, No 1, 1980. Δημοσιεύτηκε στα ελληνικά: Βασιλείου Γ., «Ο Άνθρωπος ως Σύστημα: Μία παρουσίαση για τον Παιδοψυχίατρο», στο: Τσιάντης, Μ., Μανωλόπουλος, Σ. (Επιμ.), Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής, Τόμος Α’, Καστανιώτης, Αθήνα, 1987.
Το άρθρο συνέβαλε στον διάλογο για το 2ο Συνέδριο για το Υπαρξιακό πρόβλημα της χώρας στην τροχιά του 20ου αιώνα.
Βρείτε ολόκληρο το άρθρο εδώ:
Η Οικογένεια σε μεταβατικό στάδιο: Κατά τον 20ο αιώνα έχουν συντελεστεί μεγάλες κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές, που επηρεάζουν ήδη τον συλλογικό και ατομικό β....
