Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης

12/10/2021

21/10/2020

Oι ολοκληρωμένοι "ψυχοθεραπευτές" (και δεν αναφέρομαι μόνο σε επαγγελματίες αλλά σε σοφούς Δασκάλους γενικότερα) όπως και οι καλύτεροι "μαθητές" τους - στους οποίους μεταλαμπαδεύονται μεθοδικά κι "εξατομικευμένα" η δοκιμασμένη Γνώση και Εμπειρία ή τουλάχιστον τα (ερευνητικά, βιωματικά και νοηματοδοτικά) εργαλεία των πρώτων προς αυτά - είναι Άνθρωποι που αγαπούν (και στοχεύουν σε) Ολόκληρους Ανθρώπους κι όχι μόνο ("ιερές" ή αδιαμφισβήτητες) τεχνικές, ιδέες ή θεωρίες. Συνειδητοποιημένα ευάλωτοι κι ατελείς, φιλοσοφικά ψαγμένοι υπηρέτες της Αλήθειας, της Ευδαιμονίας και της Εξέλιξης του κάθε Προσώπου και υπό συνεχή φιλοσοφική και ψυχολογική εκπαίδευση.

Αναμένεται βέβαια (επειδή το "δουλεύουν" κι έχουν δοκιμαστεί) να είναι πολύ καλύτερα εκπαιδευμένοι στο να διευκρινίζουν, ν' αποδέχονται και ν' αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά και νοηματοφόρα, ρεαλιστικά και περίσκεπτα, φιλοσοφημένα και γαλήνια, τα προβλήματα της Ύπαρξης:
Τις Συγκρούσεις και τις Ματαιώσεις, τα Άγχη και τα Άλγη, τις Μοναξιές και τις Συγχύσεις, τις Μαστούρες και τις Αυταπαρνήσεις, τις Δουλείες και τις Απώλειες...
Μα και την πρόκλησή της: Να Γνωρίσεις, να Διεκδικήσεις, να Αγαπήσεις, να Βιώσεις και να Εκπληρώσεις το Είναι Σου Προσωπικά και Συλλογικά, Συνειδητά και Ισορροπημένα, Δημιουργικά κι Εξελιγμένα, Ρεαλιστικά και Υπερβατικά...

Φυσικά αυτό ούτε αναιρεί, ούτε αποτρέπει, ούτε τους αναισθητοποιεί ή ανοσοποιεί στα δεδομένα "πλήγματα" της Ζωής, του Παρελθόντος, της αέναης Αλλαγής ή των Άλλων... Αλλά μαθαίνουν πως να τα βιώνουν ισορροπημένα και "δημιουργικά" να τα επεξεργάζονται και να τα μετουσιώνουν σε γαλήνια ή εκστατική Γνώση, Δράση και Υπέρβαση...

Συναρπαστική η Ψαγμένη Ζωή!
Για λίγους κι εκλεκτούς Συνταξιδιώτες...

Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης
23.σεπ.2019

Φωτο: Vilhjlmur Ingi Vilhjlmsson (Ισλανδία)

26/05/2020

Ο Κακοήθης Ναρκισσιστής
Μια "τρομακτική" περίληψη...

Προειδοποίηση ζωής (για κάθε καλοκάγαθο άτομο με φιλοδοξίες αυτονομίας και αξιοπρέπειας): Από τα πιο ύπουλα επικίνδυνα κι αδιόρθωτα τοξικά πρόσωπα (σαν την Ηρωίνη) που θα συναντήσεις είναι ο Ναρκισσιστής.

Γοητευτικός, ευφυής, χειριστικός ("ηθοποιός"), απαιτεί από μικρός (λόγω "στέρησης" ή "υπερπροσφοράς" αξίας) προνομιακή μεταχείριση. Αρχικά μαγεύει και σε παγιδεύει στον (επιφανειακά) όμορφο κόσμο του για να τον στολίζεις, να τον υπακούς και να τον επιβεβαιώνεις ποικιλοτρόπως κι ασταμάτητα.

Αν δεν συμμορφωθείς ο Ναρκισσιστής τυπικά οργίζεται κι ανελέητα τιμωρεί ή/και καταθλίβεται. Δεν έχεις δικαίωμα να τον αμφισβητήσεις ή (αλίμονό σου) να τον απαξιώσεις.

Υπάρχεις μόνο για να ικανοποιείς τις Ανάγκες του και να γεμίζεις το Κενό της χρόνιας ενδοψυχικής Ανεπάρκειάς του... Δεν νοιάζεται ποτέ ουσιαστικά για τις δικές σου. Είσαι ένα αντικαταστήσιμο "εργαλείο"-όργανο επιβεβαίωσης της μοναδικής αξίας του. Υπάρχεις για να του δίνεις αξία και θα τιμωρηθείς αμείλικτα αν (από τη παραμικρότερη απόκλισή σου ή αυτοπροσδιορισμό, θεωρήσει ότι) τον περιφρονείς ή αυτονομείσαι...

Σε πολλούς επιτυχημένους άντρες και γυναίκες υπάρχουν "ναρκισσιστικά" χαρακτηριστικά (υγιής δυναμική αυτοεκτίμηση) χωρίς να είναι παθολογικοί ναρκισσιστές. Λεπτή η διαχωριστική γραμμή, αλλά το να "παίζεις βρώμικα" και να πληγώνεις αγαπημένα πρόσωπα είναι η ειδοποιός διαφορά.

Ο Ναρκισσισμός ως παθολογία ανήκει στις διαταραχές προσωπικότητας κι υπάρχουν κριτήρια για τη διάγνωσή του: η αλαζονεία, έλλειψη ενσυναίσθησης κι αδιαφορία για τις ανάγκες του άλλου, η χειριστικότητα και επιπόλαια γοητεία, η φιλοδοξία, μεγαλομανία και τελειομανία, η αίσθηση προνομιακής υπεροχής, η κατακριτικότητα, πάντα η ανάγκη επιβεβαίωσής/κυριαρχίας του και τα συνεπακόλουθα (κλασσικά) συμπτώματα οργής ή κατάθλιψης (αν αποτύχει), η μη ανάληψη ευθύνης και κριτική/κατηγόρια άλλων είναι τα κυριότερα. Στη καθημερινή ζωή είναι οι "δύσκολοι" άνθρωποι που προσπαθούν πάντα να σ' απαξιώσουν, να "βγουν από πάνω". Στατιστικά πολλοί περισσότεροι άντρες (80+%) είναι και διαγιγνώσκονται ως νάρκισσοι αλλά υπάρχει και στις γυναίκες.

Ο ναρκισσιστής συχνά σαν "εκτελεστικό στέλεχος" (πολιτικός, δικηγόρος, στρατηγός, διευθυντής, χρηματιστής, μαφιόζος, δικτάτορας, κλπ) είναι ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό εργαλείο σε "πολέμους". Πέραν του να νικά εχθρούς όμως, ο παθολογικός ναρκισσιστής [τείνει στο "σαδισμό"] είναι δυστυχώς ηθικά καταδικασμένος να πληγώνει "διακριτικά" ή ανελέητα τα "αγαπημένα" του πρόσωπα (και να εκλογικεύει ότι το προκάλεσαν, το άξιζαν ή...τα βοηθά).

Εντυπωσιακοί, γοητευτικοί, δυναμικοί στην αρχή μέχρι να τους γνωρίσεις εις βάθος. Κοινωνικά επιθυμούν την διάκριση κι έχουν τις δεξιότητες να την αποκτούν. Όταν συν/δεθείς μαζί τους όμως είσαι "μέτρο" της Αξίας τους και "μη τολμήσεις" να κάνεις κάτι (να διαφωνήσεις, να τους αμφισβητήσεις, να συγκρουστείς μαζί τους) που αυτοί θεωρούν θα τους μειώσει. Όταν τους "λατρεύεις" και δεν συγκρούεσαι μαζί τους (δεν κρατά πολύ αυτό) είναι συχνά απολαυστικοί (αν δεν σε προσβάλλουν γι αυτή την "υποτακτικότητά" σου). Στη σύγκρουση όμως φαίνεται ο χαρακτήρας τους, όχι στην λατρεία ή υποταγή σου.

Η σύγκρουση είναι αναπόφευκτο μέρος της ζωής (π.χ. στην εφηβεία, την δημοκρατία, την επιστήμη), της διαφοροποίησης και του αυτοπροσδιορισμού μας, της συνειδητοποίησης των ορίων μας και της ανάγκης μας για εξέλιξη. Σε κάθε κοινωνική σχέση μαθαίνουμε από τις συγκρούσεις μας (των αναγκών κι αξιών του καθενός, δηλαδή) και τη διαχείρισή τους. Είναι θεμελιώδης έννοια στη ψυχολογία (βλ. Φρόιντ), στη πολιτική (βλ. Μαρξ) και τη Φυσική Εξέλιξη (βλ. Δαρβίνος).

Οι άντρες ναρκισσιστές συνήθως προτιμούν συντρόφους "τρόπαια" (όμορφες, καλλιεργημένες, δοτικές, σχετικά υποχωρητικές, με χαμηλή αυτοεκτίμηση) που γυαλίζουν το προσωπείο του και φυσικά αργά ή γρήγορα (θα) θυσιάζουν την λογική, αξιοπρέπεια και προσωπικότητά τους για την εκπλήρωση του Αφέντη. Οι ναρκισσίστριες εκτιμούν μόνο άλλους ναρκισσιστές ως συντρόφους (δύσκολη η ισορροπία...). Ή μένουν μόνες.

Η οποιαδήποτε άπειρη σε σχέσεις και ερωτευμένη/γοητευμένη γυναίκα μπορεί να παγιδευτεί σε σχέση με πετυχημένο ναρκισσιστή, κυρίως αν βιαστεί σε γάμο χωρίς να τον γνωρίζει καλά. Θα υποφέρουν περισσότερο οι εξαρτημένες μητέρες, όσες δεν αποδίδουν σωστά τις ευθύνες, ενστερνίζονται τα πιστεύω/κατηγορίες του Ναρκισσιστή και υιοθετούν το ότι "φταίνε". Τα προβλήματα χτίζονται ύπουλα και δεξιοτεχνικά και συχνά κατηγορείται το θύμα.

Ένα μείγμα δεξιοτεχνικής κατηγόριας του θύματος από τον νάρκισσο, αυτοαμφισβήτησης του θύματος, αρχικής αγάπης και σεβασμού για τον ναρκισσιστή τυπικότατα την κρατάνε στη σχέση υποχωρητικά-υποτακτικά για να τον διορθώσει (τον νάρκισσο ή τον εαυτό της). Μέχρι, μετά από πολλαπλά επεισόδια ή χρόνια ψυχολογικής βίας, κάποιος να της "ανοίξει τα μάτια" να συνειδητοποιήσει ότι συζεί με ένα αναίσθητο στις ανάγκες της "κοινωνικά καλοδιακοσμημένο" μα διαστροφικό ον που απλά την κυριαρχεί και την καταπίνει. Η αυτοεκτίμηση δεν είναι εγγενής ή σταθερή ποιότητα και επηρεάζεται φοβερά (αρνητικά ή θετικά) σε νέα, άπειρα κι αδιαμόρφωτα άτομα, από πιο "έμπειρα", "ισχυρά" ή χειριστικά (γονείς, δασκάλους, συντρόφους, αφεντικά, ηγέτες, "φίλους", "θεραπευτές", κ.ά.). Αλίμονο αν αυτά είναι κακοήθη.

Απαιτείται εμπειρία σε σχέσεις, υγιής αυτοεκτίμηση (συχνά τα θύματα την στερούνται στην πατρική οικογένειά τους) και ικανότητα να διεκδικείς την αξιοπρέπειά σου για να μην εξαπατηθείς από τον ναρκισσιστή. Προφανώς ψυχολογικά και οικονομικά "αυτόνομα" άτομα πιο εύκολα φεύγουν (γενικά από κάθε είδους κακοποίηση).

Οι κακοήθεις παγιωμένοι ναρκισσιστές σπάνια κι ελάχιστα αλλάζουν ακόμη και αν (και μόνο αν) τους επιβληθεί "από πάνω" (από ισχυρότερους της πυραμίδας, π.χ. νόμος/δικαστές, αφεντικά) χρόνια ψυχοθεραπεία. Για τους νεότερους κι ακόμη δεκτικούς στην "ανθρωπιά", ο στόχος της θεραπείας είναι να μάθουν να "ενσυναισθάνονται", να κατανοούν και να σέβονται τις ανάγκες του άλλου. Για τους πιο "μεγάλους" (ηλικιακά, σε status) ή ακραίους (σε ψυχοπαθολογία) όμως είναι τόσο ματαιόπονο όσο το να εκπαιδεύεις το Χίτλερ να δεχτεί ότι οι Εβραίοι είναι άνθρωποι... Η θεραπεία τους είναι δύσκολη και ματαιωτική επειδή ΔΕΝ έχουν το κίνητρο ν' αλλάξουν ("οι άλλοι πάντα φταίνε") κι απαξιώνουν τους πάντες, μαζί τους και κάθε άπειρο, ατελή, αδύναμο, ή "λιγότερο του επιπέδου τους" θεραπευτή. (Η θεραπεία του ναρκισσισμού είναι για πολύ έμπειρους και σοφούς ψυχοθεραπευτές.) Δυστυχώς οι γύρω τους δεν έχουν περίσσιο χρόνο να περιμένουν υποτακτικά ("μαζοχιστικά"), για 10+ χρόνια απόπειρας θεραπείας ή αλλαγής της προσωπικότητας του νάρκισσου, θυσιάζοντας ενέργεια/ζωή/εαυτό/ευτυχία/παιδιά για αμφίβολα αποτελέσματα...

Η καλύτερη (η μόνη άμεσα αποτελεσματική) στρατηγική με τον κακοήθη Ναρκισσιστή: μένεις σε απόλυτα ασφαλή απόσταση ή (αν δυνατόν) μηδαμινή επαφή με αυτόν. Και αν είσαι άτυχη να κάνεις παιδιά μαζί του δεν ξεφεύγεις σχεδόν ποτέ απόλυτα απο τις (δικαστικές, οικονομικές, συγκρουσιακές, βίαιες) επαφές μαζί του. Και αναπόφευκτα ως γονιός πολλαπλασιάζονται τα θύματά του, οι "ναρκισσιστικές προεκτάσεις" του όπως θεωρεί τα παιδιά του, απαιτώντας με τη ζωή τους να τον "δοξάσουν"...

Όταν νιώθεις ότι απαξιώνεσαι, εξαφανίζεσαι, καταπίνεσαι, βασανίζεσαι ως επιθυμία, προσωπικότητα, αυτονομία, οντότητα σε μια σχέση, άρχιζε να υποψιάζεσαι ότι σχετίζεσαι με ή εξουσιάζεσαι από Ναρκισσιστή.
Ζήτα βοήθεια και φύγε για να Επιβιώσεις (ψυχολογικά, αν όχι κυριολεκτικά).
Αν και δεν ταυτίζεται ο φαλλοκράτης με τον ναρκισσιστή, σχετίζονται: Ο φαλλοκράτης είναι μια "εξειδικευμένη" στον μισογυνισμό περίπτωση ναρκισσιστή.

Τα αίτια του ναρκισσισμού είναι περίπλοκα (π.χ. ως παιδί αισθάνεται ότι οι γονείς του τιμούν, επιθυμούν και χτίζουν ένα ψευδή, επιτυχημένο, τέλειο "δήθεν" εαυτό του παρά τις ατελείς μα πραγματικές του ανάγκες/δεξιότητες/Είναι) μα κλασσικά γεννούν μια αίσθηση ενδοψυχικής Ανεπάρκειας και παθολογική (υπεραναπληρωματική) ανάγκη Επιβεβαίωσης της Αξίας του. Είναι πολύπλοκες οι "ενδοψυχικές" διαδικασίες κι όσοι ενδιαφέρονται ας μελετήσουν την σχετική ψυχαναλυτική βιβλιογραφία*
(* Εξαιρετικό το "Ψυχαναλυτική Διάγνωση" της Nancy McWilliams)

Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης
25.μαΐου.2020

30/04/2020

Ο Δεκάλογος (συν τον Ένα)
των Υπαρξιακών Ψυχολογικών φόβων μας

Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης
Κλινικός ψυχολόγος

Στη ψυχοθεραπεία πάντα, άμεσα ή έμμεσα, εξερευνούμε τους συνειδητούς ή (συχνότερα) υποσυνείδητους υπαρξιακούς ψυχολογικούς φόβους του Προσώπου. Για τα ψυχολογικά μη "ενδοσκοπημένα" πρόσωπα, συχνά οι φόβοι παραμένουν υποσυνείδητοι, καμουφλαρισμένοι, ανεπεξέργαστοι μα, για όλους μας, υποδηλώνονται από τις συναισθηματικές (π.χ. άγχος, πανικός, ντροπή, θλίψη, οργή) και συμπεριφορικές (π.χ. μανία, πάγωμα, αποφυγή, απομόνωση, μαστούρα, παθη- ή επιθε-τικότητα) τους "συμπτωματικές" - και σε κάθε περίπτωση δυσανάλογες, δυσλειτουργικές ή δυσφορικές - εκδηλώσεις.

Άλλοι, πιο συνειδητοποιημένοι αλλά ψυχολογικά "απαίδευτοι", συχνά γνωρίζουν κάποια μόνο (επειδή είναι πολυεπίπεδο και πολύπλοκο το θέμα...) από τα αίτια, δηλαδή τις συνθήκες γένεσης (συχνά στη παιδική ηλικία των "τεράτων"), διατήρησης ή κλιμάκωσης, των φόβων τους, αλλά αδυνατούν να τους ξεπεράσουν χωρίς τη βοήθεια κάποιου έμπειρου και φιλοσοφημένου ψυχολογικού "δασκάλου" ή "θεραπευτή"...
Σε κάθε περίπτωση όμως, θεωρούμε ότι η γνώση του εαυτού μας και η αναίρεση/διόρθωση δυσλειτουργικών ή δυσφορικών (φοβικών όπως εδώ, αλλά κ.ά.) αντιλήψεων και των συνεπαγόμενων πρακτικών τους είναι δύναμη εξέλιξης κι ειδαιμονίας!

Θα σας παραθέσω τους συχνότερους υπαρξιακούς φόβους μας, με μια συνοπτική ανάλυση-περιγραφή, όπως τους εννοώ και τους έχω συναντήσει (σε διάφορες "μεταμφιέσεις") στη ψυχοθεραπευτική δουλειά μου. (Σημειώστε ότι αρκετοί αλληλοκαλύπτονται, όλοι μπορούν να διασπαστούν σε πολλούς μικρότερους και σε καμία περίπτωση δεν υπονοώ ότι εξαντλείται η λίστα εδώ...).

Παρεπιπτώντος, σε συνθήκες ακραίας φυσικής, κοινωνικής, οικονομικής κλπ απειλής, εγκλεισμού, καταναγκασμού κι αλλοίωσης της ζωής μας (όπως στην εποχή μας λόγω covid19), οι περισσότεροι από τους παραπάνω φόβους μπορούν λίγο-πολύ να ισχύουν ταυτόχρονα.

Διαβάστε και αναστοχαστείτε...

1. Συγχώνευση/Απορρόφηση:
η ενσωμάτωση ή υποταγή και ουσιαστικά η σταδιακή διάλυση και "εξαφάνιση"
του ιδιαίτερου, μοναδικού εαυτού, ταυτότητας, "προσώπου", αυτονομίας, αυτοπροσδιορισμού κλπ από κάποιο "μεγαλύτερο/ισχυρότερο" άλλο, πρόσωπο, πλήθος, ομάδα, μηχανή, οργάνωση ή σύστημα...

2. Απόλυτη Εγκατάλειψη/Μοναξιά:
η αίσθηση απόρριψης, χαμού, ερήμωση, εξορίας, αποπροσανατολισμού, ανημποριάς κι ανικανότητας να ανταπεξέλθεις μόνος χωρίς κάποιον σημαντικό άλλο (πρόσωπο ή κοινωνική ομάδα) να σ' αγαπά, να σε συμπληρώνει (αν όχι "προσδι/ορίζει") ή να σε φροντίζει.

3. Εξάρτηση:
η ανημποριά, ανικανότητα, αποδιοργάνωση, ανισορροπία, παράλυση, βάσανα, άγχος, δυστυχία (έως και θάνατο) που υπονοείται και βιώνεις (ως "στερητικά") χωρίς τη στέρεα βάση ενός αυτόνομου, αποτελεσματικού, πειθαρχημένου, ισορροπημένου Εαυτού ή κάποιου (ανα/πληρωματικού) σημαντικού ή παντοδύναμου άλλου/"αφέντη" (γονέα, ξενιστή, εραστή, δασκάλου, προστάτη, ουσίας, ιδέας, Θεού, κλπ).

4. Εγκλωβισμός:
η στέρηση της λευτεριάς (ή επιλογών) και η καταναγκαστική (συχνά "ασφυκτική" ) παραμονή σε φυσικούς ή/και κυρίως ψυχολογικούς χώρους, δηλαδή σε σχέσεις, ρόλους, έργα, δουλείες, ιδέες, ζωή χωρίς τη δυνατότητα εξόδου, επικοινωνίας, αλλαγής, εξέλιξης ή δημιουργικότητας...

5. Απαξίωση/Αδυναμία/"Πτώση" :
η φυσική και κοινωνική λ.χ. ηλικιακή, διανοητική, πολιτική, εργασιακή, οικονομική, σεξερωτική, δημιουργική, κ.ά. αποδυνάμωση, αναξιοπρέπεια, ατίμωση, δουλεία, γελοιοποίηση, απόρριψη, απομόνωση, στείρωση, ζωοποίηση, κ.ά., έως και η απόλυτη "εκμηδένιση" (δηλαδή τον "θάνατο") που υπονοεί...

6. Μηχανοποίηση/Απανθρωποίηση:
η σταδιακή ή ολική εξάλειψη/αναισθησία των συναισθημάτων (θετικών ή αρνητικών, προς εαυτό, άλλους, ζωντανά, πλανήτη), η εξάλειψη της Αγάπης-Ηδονής-Οδύνης και, γενικά, της ενσυναισθηματικής φυσικής ζωικής "ηθικής" βάσης αυτών (ακόμη και ως υπόνοια ή κατηγορία) που καθιστά κάποιον (αντί για Ανθρώπινο Πρόσωπο) ανάλγητο, ανελέητο, ασυγκίνητο, αδιάφορο, απάνθρωπο "τέρας-μηχανή"...

7. Ακρωτηριασμός/Βιασμός/Μόλυνση :
ο βίαιος, τραυματικός (απο)χωρισμός από σημαντικά, αγαπημένα, υγιή και ζωογόνα κομμάτια, πρόσωπα, ιδέες, συνέχειες ή (αντίστροφα) η βίαιη ανεπιθύμητη εισβολή από κάτι τοξικό, αηδιαστικό ή "ξένο" του φυσικού, ψυχολογικού ή ηθικού εαυτού σου, επιφέροντας οδύνη, αηδία, ντροπή, ανισσοροπία, δυσλειτουργία, σύγχυση, οργή, αλλοίωση, ασχήμια και παραμόρφωση του Είναι σου...

8. "Τρέλα":
η απώλεια της Λογικής ή Ηθικής σου, η απώλεια της Ουσίας, των Μέτρων και των Ορίων σου που σε προσδιορίζουν ως εαυτό, κορμί, χαρακτήρα, άνθρωπο, ως κοινωνική, ζωογόνα ή καλοκάγαθη παρουσία και ψυχολογικη/νοηματική συνέχεια και, αντίστροφα, σε μεταμορφώνουν διαστροφικά σε κάποιο άλλο "είδος" παράλογου, "ανώμαλου", δυσλειτουργικού, ασυνεπή, "κακού", "ζωώδους" ή τερατώδους όντος...

9. Άγνωστο:
ουσιαστικά η αμφιβολία, αδυναμία ή ανικανότητα προσαρμογής, λειτουργίας, επιβίωσης ή ευτυχίας του προσώπου σε νέες/άγνωστες συνθήκες ζωής (νέες σχέσεις, ρόλους, μέρη, εργασίες, καθήκοντα, κλπ). Ένα ιστορικό απαξίωσης, περιορισμών, εγκατάληψης κι εξάρτησης από αυταρχικούς άλλους συχνά παγιδεύει το άτομο σε φαύλους κύκλους στέρησης, ανικανότητας, αυτο-υποτίμησης, υπαρξιακών αμφιβολιών και άγχους αυτονομίας και μιας συνεχιζόμενης εξάρτησης από το "οικείο" (ακόμη κι αν δυσλειτουργικό ή κακοποιητικό).

10. Πόνος:
Ο φόβος, κυριολεκτικά ή ψυχολογικά, της ανάμνησης, αναζωοπύρωσης, κλιμάκωσης και επαναβίωσης ακραία οδυνηρών (συνήθως βίαιων) εμπειριών, τραυμάτων ή απωλειών, ο φόβος ότι δεν μπορείς να τα αντέξεις ή αντιμετωπίσεις, ότι θα σε αποδιοργανώσουν, παραλύσουν, βασανίσουν ή τρελάνουν ως κορμί, μυαλό, κοινωνική παρουσία...

Και φυσικά "ο Πατέρας κάθε φόβου"...
11. Θάνατος/Ανυπαρξία:
Διαπερνά κι υπονοείται σε πολλούς (ίσως όλους τους) άλλους φόβους, άγχη και φοβίες. Ο από τη φύση του "απόλυτος" υπαρξιακός φόβος, συχνά ενδημικός των "αφιλοσόφητων υλιστών/ηδονιστών", των "δημιουργικά στείρων", των "ερωτικά εγκαταλελλημένων", των ηθικά ή θρησκευτικά ενοχικών ή αυτοαμφισβητούμενων (που τρομοκρατούνται από μια πιθανή Τιμωρία), και, γενικά, των ποικιλότροπα "ασυμπλήρωτων" κι "ανεκπλήρωτων" ζωών, οποιουδήποτε, δηλαδή, που πιστεύει ότι ΔΕΝ ολοκλήρωσε (ή χειρότερα κατέστρεψε) κάποιο σημαντικό ή απαραίτητο έργο/σχέση/καθήκον/κομμάτι της ζωής του και φοβάται ότι πλέον ο Χρόνος δεν αρκεί να το ολοκληρώσει ή επανορθώσει... (Και ο φόβος του θανάτου "αγαπημένων" π.χ. παιδιών ή εραστών, θλιβερά αντανακλά αυτό το ενοχικό ανεκπλήρωτο, το φόβο μοναξιάς, αλλά και της Απόλυτης Ασυνέχειας της Ζωής "μας"...)

Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης
30.απρ.2020

υγ
Παραδοσιακά όλοι οι ψυχαναλυτές και οι υπαρξιακοί ψυχολόγοι (λ.χ. Yalom) έχουν ασχοληθεί διεξοδικά με υποσυνείδητους ή/και υπαρξιακούς φόβους. Με την 35χρονη "φιλοσοφημένη" εμπειρία μου θεωρώ ότι κάθε είδους ψυχοθεραπευτής (υπάρχουν 400+ ψυχοθεραπείες...), αν ακολουθεί μια Ολοκληρωμένη (δηλ. του όλου Προσώπου κι όχι απλά "συμπτωματοκεντρική") θεωρητική/θεραπευτική προσέγγιση, δεν δικαιολογείται να παραμελεί τέτοια βαθύτατης και διάχυτης σημασίας ζητήματα, ασχέτως πως είναι εκπαιδευμένος να τα "θεραπεύει" λ.χ. εκλεκτικά, ψυχοδυναμικά, γνωστικά, συμπεριφορικά, φιλοσοφικά, διαπροσωπικά, υποστηρικτικά, δημιουργικά, καλλιτεχνικά, υπνωτικά, θεολογικά, κλπ κλπ (πάντως όχι φαρμακευτικά).

31/03/2020

"Ο ασκητής και το λιοντάρι"... Κλασσικά ψυχολογικά-φιλοσοφικά διδάγματα αντιμετώπισης των δυσκολιών και αξιοποίησης της ζωής μας. Για κάθε κρίση... Ελπίζω να το βρείτε χρήσιμο...
Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης

Φιλοσοφημένα κλασσικά διδάγματα για την αξιοποίηση της ζωής μας ασχέτως δυσκολιών

31/03/2020

Αγαπητοί φίλοι:

Βιώνουμε μια άνευ προηγουμένου (για τη γενιά μας) παγκόσμια ιατρική κρίση (πανδημία), που δοκιμάζει τα όρια και τις αντοχές μας, σε κάθε προσωπικό, κοινωνικό και (σύντομα) οικονομικό επίπεδο.

Ας το πω κι εγώ: Όσες περισσότερες ιατρικές προληπτικές οδηγίες και τα θεσπισμένα μέτρα ατομικής και δημόσιας υγιεινής, αυτοπεριορισμού και διαχείρισης κρίσης ΕΦΑΡΜΟΖΟΥΜΕ, απ' όσο περισσότερους και με όσο μεγαλύτερη ΣΥΝΕΠΕΙΑ, τόσο λιγοστεύουν οι πιθανότητες αλληλομόλυνσης/διασποράς του ιού και θα εξέλθουμε συντομότερα (προς τέλη Μαΐου στο βέλτιστο σενάριο) από τον φαύλο κύκλο μιας ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.

Ρεαλιστικά, εμπρός μας έχουμε τουλάχιστον 1-2 μήνες που τα πράγματα θα χειροτερεύουν προτού βελτιωθούν, επειδή κυκλοφορούν μεταξύ μας πολλά ακόμη αδιάγνωστα άτομα φορείς (2-14+ μέρες επωάζεται ο ιός, ζει σε επιφάνειες για μέρες, μεταδίδεται εύκολα). Με βάση την εμπειρία άλλων κρατών και πρόσφατες επιδημιολογικές μελέτες υπολογίζεται ότι χιλιάδες Έλληνες ήδη (ή θα) έχουν μολυνθεί και οι αναφορές κρουσμάτων (και θανάτων) θα πολλαπλασιάζονται καθημερινά. Το ότι ΔΕΝ γίνονται πολλά COVID 19 τεστς (λόγω ελλείψεων αντιδραστήριων ή απεύχομαι "στρατηγικής"...) απλά προσωρινά κρύβει τα πραγματικά κρούσματα/αύξηση των μολύνσεων και θα αποκαλυφθούν αργότερα μαζικά (όπως στη κουτοπόνηρη Τουρκία που τώρα τρέχει και δεν φτάνει).

Οπότε ας προετοιμαζόμαστε ΠΡΑΚΤΙΚΑ (ένα σωρό ιατρικές και διαδικαστικές/υπηρεσιακές συμβουλές κυκλοφορούν από ειδικούς, απλά ας τις ΕΦΑΡΜΟΖΟΥΜΕ) και ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΑ ώστε να ανταπεξέλθουμε τους επόμενους (ΟΧΙ μέρες αλλά) μήνες "ημι-καραντίνας" σχετικά στωικά κι ανώδυνα. Λέω "ημι-καραντίνας" γιατί ακόμη πολλοί (νέοι, πολιτικοί, θρησκόληπτοι) είμαστε ΧΑΛΑΡΟΙ, ΑΔΙΑΦΟΡΟΙ, σε μερική ΑΡΝΗΣΗ (δηλ. μη συνειδητοποιημένοι της θανατηφόρας βαρύτητας του προβλήματος), με "ΜΑΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ" ανοσίας/αθανασίας (λχ εκφρασμένη σε καρμικά/μεσαιωνικά/μυθολογικά/θεολογικά "δόγματα/πιστεύω") και συνεπώς παραβατικοί της λογικής και των μέτρων, ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΑΝΕΥΘΥΝΟΙ και ΗΘΙΚΑ ΣΥΝΥΠΕΥΘΥΝΟΙ...

[Παρενθετικά: Χριστιανοί, άθεοι και αλλόπιστοι, ως κορμιά, είμαστε ΕΞΙΣΟΥ ευάλωτοι σε αλληλομόλυνση και θάνατο. Οι καρκίνοι/πανούκλες/γρίπες του Ευρωπαϊκού παρελθόντος και τα εκατοντάδες εκατομμύρια (θρησκευτικά ΑΔΙΑΚΡΙΤΩΝ...) θυμάτων τους το αποδεικνύουν. Καμιά επιστημονική έρευνα δεν έχει αποδείξει "θαυματουργές" ιαματικές/προληπτικές/ανοσοποιητικές ιδιότητες "ευλογημένων από ορδόξους ιερείς" ημίγλυκων κρασιών ή τη προστασία/ανοσία σε "ιερούς/αγίους" τόπους/εκκλησίες. (Ειρωνικά, 56 χριστιανοί επέστρεψαν με τον ιο από τους "αγίους τόπους" κι ένας πέθανε ήδη...). Οπότε τουλάχιστον από επιστημονικά/λογικά στόματα να μην κυκλοφορούν τέτοιοι μύθοι. Βλάπτουν και έμμεσα δυνητικά "ΣΚΟΤΩΝΟΥΝ" (κυρίως ευάλωτους ηλικιωμένους).
Ασχέτως τι πιστεύουν οι καλοκάγαθοι κι αφελείς πιστοί - και σίγουρα βοηθά ψυχολογικά η (Χριστιανική και μη) "πίστη" μας στο Καλό και στην Αγάπη, σε δύσκολες στιγμές - οι κοσμικοί/διαφωτισμένοι (όχι δογματολάτρες ή θεοκράτες) "ηγέτες" πρέπει να προστατεύουν το σύνολο από φανατικούς κι (ίσως ασυνείδητα, έμμεσα) επικίνδυνους ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΑ ανεύθυνους που συνωστίζονται και πιθανώς διασπείρουν τον ιό σε άλλους για οποιονδήποτε λόγο (πχ ψυχοπαθολογικό, αντικοινωνικό, τρομοκρατικό, αλλά και ιδεο/θεο/λογικό, όταν πχ κάποιοι ενδιαφέρονται περισσότερο για "μεταφυσικές" "αιώνιες" "ψυχές" κι απαξιώνουν τη φυσική ζωή).
Αν/όταν τα "συμβολικά" δόγματα/τελετουργίες κάποιων γίνονται "αντικοινωνικά" επειδή ενισχύουν επικίνδυνες ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ αποκλείονται από τη Διαφωτισμένη εγκόσμια κοινωνία με κανόνες προστασίας της δημόσιας ασφάλειας, με ΝΟΜΙΚΗ, ΠΟΙΝΙΚΗ και ΗΘΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ καθενός (πολίτη και πολιτικού/ θρησκευτικού ηγέτη) που τα ανέχεται κι έμμεσα τα ενισχύει.]

Ο καθένας μας είναι υπόλογος για τις πράξεις του κι αυτές πλέον εκθετικά επιρρεάζουν τη ΖΩΗ πολλών άλλων. Κι επιστρέφουν αναδραστικά σε εμάς.

Η κλιμακούμενη αίσθηση ΑΠΕΙΛΗΣ, ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ, ΑΠΟΜΟΝΩΣΗΣ, ΑΝΗΜΠΟΡΙΑΣ, ΑΠΩΛΕΙΑΣ, ΑΣΥΝΕΧΕΙΑΣ, ΑΝΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ και ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ όσον αφορά την υγεία/επιβίωση (δική μας και αγαπημένων), τη δουλειά/οικονομικά μας, τις διαπροσωπικές μας σχέσεις και ψυχαγωγία μας, γενικότερα της καθημερινότητάς μας όπως τη γνωρίζαμε κι εμπιστευόμασταν έχει προκαλέσει ΑΥΞΗΜΕΝΟ ΣΤΡΕΣ και ΑΛΛΗΛΟΕΞΑΡΤΗΣΗ σε όλους μας.

Θα τονίσω κάποιες ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ στρατηγικές που θεωρώ σημαντικές.

Ας σκεφτόμαστε πάντα ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΑ, ΧΡΗΣΙΜΑ κι ΑΙΣΙΟΔΟΞΑ. Όχι στενάχωρα, απελπισμένα ή μίζερα. Ας μην επαναλαμβάνουμε τις ίδιες ανούσιες, άχρηστες ή καταστροφολογικές σκέψεις οι οποίες επιρρεάζουν αρνητικά και τα συναισθήματά μας και τις δράσεις μας. Ίσως μας αγχώσουν, νευριάσουν, καταθλίψουν, παραλύσουν. Ίσως μας οδηγήσουν σε, ή αυξήσουν την όποια προδιάθεσή μας για, δυσλειτουργίες ή παθολογικές συμπεριφορές (λχ μεθύσια, ουσίες/χαπακώματα, ψυχοκαταναγκασμούς, ανάρμοστο/unsafe σεξ, προσβολές, ξεσπάσματα, βία).

Δεν αδιαφορούμε, ΔΟΥΛΕΥΟΥΜΕ /ΛΥΝΟΥΜΕ ΠΕΡΙΣΚΕΠΤΑ και ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΕΝΑ (βήμα-βήμα) το κάθε πρόβλημα και μόνο ΟΣΟ ΠΕΡΝΑ ΑΠΟ ΤΟ ΧΕΡΙ ΜΑΣ. Όπως της αυτοπροστασίας και υγειηνής σε εργασία/σπίτι, αυτοπεριορισμού, οικιακής τροφοδοσίας/ψώνια, φροντίδας αγαπημένων, (τηλε)επικοινωνίας, απαραίτητης (μόνο) συγκοινωνίας, πληρωμή/διακανονισμό λογαριασμών, ενδο-οικιακής ψυχαγωγίας μας, άσκησης, κλπ. Αν δεν λύνεται (άμεσα ή ποτέ, από εμάς) ΔΕΝ το ΣΚΕΦΤΟΜΑΣΤΕ. (πως;) ΕΣΤΙΑΖΟΜΑΣΤΕ κάπου αλλού. Σε άλλες σκέψεις ή δραστηριότητες. ΕΞΑΣΚΗΘΕΙΤΕ!

Παραμένουμε ΗΡΕΜΟΙ. Οι τακτικές (4-10+ φορές/μέρα) ΔΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ [βαθιές κι αργές, σαν να μυρίζετε ένα λουλούδι με κλειστά μάτια] ΑΝΑΠΝΟΕΣ είναι μια εξαιρετική και "φορητή" μέθοδος χωρίς παρενέργειες, τόσο για να γαληνέψετε, να ρίξετε τη πίεση, να μεταφερθείτε κάπου αλλού, αλλά και να σταματήσετε την οποιοδήποτε αρνητική/αγχωτική ροή τής σκέψης σας.

Άσκηση, περπάτημα, μπάνιο, διάβασμα/γράψιμο, ύπνος, (επιλεγμένες) αγκαλιές/χάδια, σεξ/οργασμοί, απαλή μουσική, αγνάντεμα, προσευχή, διαλογισμός, γιόγκα, λίγο αλκοόλ [ΌΧΙ για επιρρεπείς], ζωγραφική/χειροτεχνίες, είναι κάποιοι άλλοι κοινοί κι αποτελεσματικοί τρόποι χαλάρωσης. Ότι διαθέτει ο καθένας.

Να ΕΝΗΜΕΡΩΝΕΣΤΕ καθημερινά, αλλά μην κολλάτε στη ΤV ή στο fb. Mην ασχολείστε ΕΜΜΟΝΙΚΑ με πράγματα που δεν ελέγχετε οι ίδιοι: στατιστικές, θύματα, θανάτους, τον ιό, πολιτική αντιμετώπισης, ανεργία, το μακρυνό μέλλον. Δυστυχώς media/fb έχουν πλημμυρίσει με τα τραγικά και τα φαιδρά (ψυχολογική κι απαραίτητη άμυνα είναι το χιούμορ) της πανδημίας, οπότε δεν γλυτώνουμε κάποια υπερέκθεση. Στο χέρι μας όμως να την μειώσουμε με λιγότερα ή πιο επιλεκτικά ανακυκλωμένα αστεία/άρθρα (ας διαβάσουμε/γράψουμε και κάτι άλλο) και μειωμένη έκθεση στο fb/TV/internet. ΒΑΛΤΕ ΧΡΟΝΙΚΑ ΟΡΙΑ .

Πολλά άρθρα/ιδέες κυκλοφορούν για όλες τις πιθανές (μοναχικές, οικογενειακές, συντροφικές, με παιδιά) ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ που μπορούμε να κάνουμε. Να τις κάνετε. Δεν είναι θεωρίες. Βάλτε ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ καθημερινό για να περπατήσετε/γυμναστείτε, διαβάσετε/γράψετε, ακούσετε μουσική, παίξετε επιτραπέζια, κάνετε safe σεξ (ατομικό ή διαπροσωπικό, παρακαλώ... όχι ομαδικό στη κρίση), επικοινωνήσετε, μάθετε νέες δεξιότητες, κλπ. Αν και πλέον εξαρτώμαστε σε πολλά από αποφάσεις πολιτικών και ειδικών ΔΕΝ είμαστε μόνοι, ανόητοι, στείροι ή ανήμποροι. Απαιτείται περίσκεψη και αισιοδοξία, αυτοπεριορισμός μα και αλληλοβοήθεια, ένα νέο πρακτικό, προσαρμοσμένο στις συνθήκες, φιλοσοφημένο και ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΑΤΟΜΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΥΤΟΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΜΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ (τα μέσα κοινωνικής τηλε-δικτύωσης βοηθούν!) ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ώστε να μην χάσουμε αχρείαστα τα ακόμη διαθέσιμα όμορφα της ζωής μας.

Βιώνουμε ΠΕΡΙΣΤΑΣΕΙΣ ΠΟΛΕΜΟΥ που όμως μπορούν και πρέπει να μας εξυψώσουν ψυχολογικά, ηθικά, εθνικά, αγωνιστικά για να ανταπεξέλθουμε. Ας κάνουμε, όλοι μαζί, ΕΝΩΜΕΝΟΙ δύο μήνες (για αρχή...) έξυπνη και ψυχολογημένη ΥΠΟΜΟΝΗ και ΜΕ ΚΑΘΕ ΔΥΝΑΤΟ ΙΑΤΡΙΚΟ, ΠΟΛΙΤΙΚΟ και ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ στον ΛΑΟ. Κράτος και οικονομικά δυνατοί (βιομήχανοι, εφοπλιστές, ιδιωτικά νοσοκομεία/όμιλοι, εργοδότες, πλούσιοι) ας σπείρουν ΕΜΠΡΑΚΤΑ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ. Σε συνθήκες (εξαιτίας "ανωτέρας βίας") οικονομικής αδράνειας/παράλυσης για το 90% κάπως πρέπει να πληρώνονται ή αναστέλλονται οι (κυρίως ιδιωτικοί) λογαριασμοί...

Ως ελεύθεροι Έλληνες θα διαφωνούμε σε πολλά (πολιτικά, θεολογικά, οικονομικά) μα οι συνθήκες, οι εχθροί (με Κορόνα, Μνημόνιο ή Φέσι), δεν επιτρέπουν "εμφύλιο" πόλεμο Ελλήνων σε κανένα μέτωπο.
Ας ΑΛΛΗΛΟΫΠΟΣΤΗΡΙΖΟΜΑΣΤΕ με κάθε μέσο και τρόπο.

Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης
19.μαρ.2020

17/07/2019

«Ο Δαίμων της Μεσημβρίας.
Μια ανατομία της κατάθλιψης»
(Εκδ. Αλεξάνδρεια, 2004)

Από το βραβευμένο βιβλίο του Andrew Solomon σας παραθέτω κάποια αποσπάσματα πιστεύοντας (ελπίζοντας) ότι θα τα εκτιμήσετε.
Χρήσιμο ανάγνωσμα για κάθε άτομο που "παλεύει" ή "δουλεύει" θεραπευτικά με τον «δαίμονα της κατάθλιψης» (όπως και ο καταθλιπτικός αλλά "ολοζώντανος" συγγραφέας).

Μετά από 5-χρονη επιστημονική-συγγραφική έρευνα και συνεντεύξεις με εκατοντάδες ασθενείς και ειδικούς, ο Solomon περιγράφει το βασανιστικό πρόβλημα της κατάθλιψης, αμερόληπτα, πολύπλευρα και πολυπαραγοντικά (διαγνωστικά, στατιστικά, χημικά, φαρμακολογικά, ερευνητικά, ψυχοθεραπευτικά, κοινωνικο-πολιτικά, ιστορικά, εξελικτικά, κλπ), αλλά η ομορφιά του βιβλίου βασίζεται τόσο στη λογοτεχνική ευφράδεια, χιούμορ και φιλοσοφική διάθεση του συγγραφέα όσο και στην ανθρώπινη έκφραση και οδυνηρή πολυπλοκότητα των βιωμάτων-συναισθημάτων-απωλειών αληθινών καταθλιπτικών (σαν τον ίδιο), τις ιστορίες και τη σοφία του αγώνα τους! Ένα ρεαλιστικό "καλειδοσκοπικό" βιβλίο, ταυτόχρονα προσωπικό και κοινωνικό, οδυνηρό και αισιόδοξο, βασικό και υπέροχο! Ευχαριστώ!
[Δρ. Μάνος Ζαχαριουδάκης]

***

* Η κατάθλιψη είναι το ψεγάδι της αγάπης. Για να έχουμε την ικανότητα ν’ αγαπάμε, πρέπει να μπορούμε ν’ απελπιζόμαστε γι αυτό που χάνουμε και η κατάθλιψη είναι ο μηχανισμός αυτής της απελπισίας. Όταν έρχεται, υποβαθμίζει τον εαυτό και τελικά εξαφανίζει την ικανότητά μας να δίνουμε ή να δεχόμαστε αγάπη. Είναι η μοναχικότητα μέσα μας που γίνεται έκδηλη, που εξωτερικεύεται και καταστρέφει όχι μόνο τους δεσμούς μας με τους άλλους αλλά και την ικανότητα να νιώθουμε εν ειρήνη με τον εαυτό μας όταν είμαστε μόνοι (…) Όταν οι άνθρωποι είναι σε καλή διάθεση, κάποιοι αγαπούν τον εαυτό τους και κάποιοι αγαπούν άλλους, κάποιοι αγαπούν τη δουλειά τους και κάποιοι αγαπούν το Θεό: οποιοδήποτε από αυτά τα πάθη μπορεί να προσφέρει τη ζωτική αίσθηση του σκοπού που είναι το αντίθετο της κατάθλιψης. Η αγάπη μας απαρνιέται πότε-πότε, κι εμείς απαρνιόμαστε την αγάπη. Στην κατάθλιψη, η έλλειψη νοήματος του όποιου εγχειρήματος και της όποιας συγκίνησης, η έλλειψη νοήματος της ίδιας της ζωής, γίνεται αυταπόδεικτη. Το μόνο αίσθημα που μένει είναι η ασημαντότητα. (σελ. 17)

* «Καλωσόρισε τούτο το πόνο», έγραψε κάποτε ο Οβίδιος, «γιατί θα διδαχθείς απ΄ αυτόν». Είναι πιθανό (…) να μπορέσουμε κάποτε, μέσω χημικών χειρισμών, να εντοπίσουμε, να ελέγξουμε και να εξουδετερώσουμε το μηχανισμό οδύνης του εγκεφάλου. Ελπίζω να μην το κάνουμε ποτέ. Αν τον εξαλείψουμε, αυτό θα ισοδυναμεί με ισοπέδωση της εμπειρίας, με κατάργηση μιας πολυπλοκότητας εξαιρετικά πολυτιμότερης από τα επιμέρους τμήματά της που μπορεί να υποφέρουν. (…) Ο πόνος όμως δεν ταυτίζεται με την οξεία κατάθλιψη. Ένας άνθρωπος μπορεί να αγαπήσει και να αγαπηθεί ενώ υποφέρει από μεγάλο πόνο και είναι ζωντανός βιώνοντάς τον. Εκείνο που προσπάθησα να εξαφανίσω από τη ζωή μου δεν ήταν ο πόνος, αλλά η αίσθηση ζωντανού-νεκρού που χαρακτηρίζει τη κατάθλιψη. Και το βιβλίο αυτό το έγραψα για να γίνει όπλο ενάντια σ’ αυτήν τη νέκρωση. (σελ. 42)

* Το παρελθόν, η πραγματικότητα του χρόνου που δεν περνάει, είναι για μένα κάτι απίστευτα δύσκολο. (…) χτυπάω σε τοίχους της περασμένης ευτυχίας συνεχώς και για μένα οι μνήμες της περασμένης χαράς είναι πολύ πιο σκληρές από τις μνήμες του περασμένου πόνου (…) Η μνήμη των ωραίων στιγμών με ανθρώπους που δεν ζουν πια ή που δεν είναι οι άνθρωποι που ήταν: εκεί βρίσκεται για μένα ο οξύτερος πόνος του σήμερα. Μη με κάνετε να θυμηθώ, λέω στα απομεινάρια περασμένων απολαύσεων. (…) Εκτός από το μετατραυματικό στρες υπάρχει και το στρες της μετα-ευτυχίας. Το χειρότερο της κατάθλιψης βρίσκεται σε μια στιγμή του παρόντος που δεν μπορεί να αποδράσει από το παρελθόν το οποίο εξιδανικεύεται ή διεκτραγωδείται. (σελ. 107)

* «Η ψυχιατρική (…) έπαψε να είναι ανεγκέφαλη και έγινε άκαρδη» – οι επαγγελματίες που κάποτε παραμελούσαν τον βιολογικό νου δίνοντας έμφαση στη συναισθηματική συγκρότηση, τώρα παραμελούν τη συναισθηματική συγκρότηση του ανθρώπου δίνοντας έμφαση στη χημεία του εγκεφάλου. (σελ. 110)

* Για την ώρα πρέπει να αποδεχτούμε ότι η μοίρα έχει κάνει κάποιους από μας πολύ τρωτούς στην κατάθλιψη και (…) κάποιοι έχουν εγκέφαλο που ανταποκρίνεται στις θεραπείες και κάποιοι έχουν εγκέφαλο που αντιστέκεται. (σελ. 145)

* Γνωρίζω επίσης το συναίσθημα της επιθυμίας να σκοτώσεις την κατάθλιψη και να μη μπορείς να το κάνεις χωρίς να σκοτώσεις το πρόσωπο που πάσχει. (…) Το να τρέφεις την ίδια σου τη δυστυχία μπορεί να γίνει τρομερά αφόρητο, κι αυτό το βάσανο της ανημπόριας, αυτή η αδυναμία να απομακρυνθείς, μπορεί να σε φέρει στο σημείο όπου η εξόντωση του πόνου να έχει μεγαλύτερη σημασία από την επιβίωση. (σελ.292)

* Πιστεύω ότι όλοι από τη φύση μας έχουμε κάτι που λέγεται θέληση. Απορρίπτω την ιδέα του χημικού προκαθορισμού, απορρίπτω την ηθική υπεκφυγή που δημιουργεί. (…) Θα μας άρεσε ίσως να μπορούσαμε να χαράξουμε με σαφήνεια τα όρια του εαυτού. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν υπάρχει καθαρός εαυτός σαν φλέβα χρυσού κάτω από το χάος της χημείας και της εμπειρίας. Ο καθένας από μας είναι ένα άθροισμα επιλογών και περιστάσεων. Ο εαυτός υπάρχει στο στενό εκείνο μέρος όπου συναντιούνται ο κόσμος και οι επιλογές μας. (σελ. 472)

* Ο «ανεξέταστος βίος» δεν είναι εφικτός για τον καταθλιπτικό. Αυτή είναι, ίσως, η μεγαλύτερη ανακάλυψη για μένα: όχι ότι η κατάθλιψη είναι ακαταμάχητη, αλλά ότι οι άνθρωποι που πάσχουν από αυτήν μπορεί να γίνουν ακαταμάχητοι εξαιτίας της. (σελ. 479)

* Το αντίθετο της κατάθλιψης δεν είναι η ευτυχία αλλά η ζωτικότητα και η ζωή μου, καθώς τα γράφω αυτά, έχει ζωτικότητα, ακόμα κι αν είμαι θλιμμένος. (…) Σχεδόν κάθε μέρα νιώθω στιγμιαίες αστραπές απελπισίας και αναρωτιέμαι κάθε φορά μήπως πάω να «γλιστρήσω». (…) φαντάζομαι πόσο εύκολα μπορώ να κόψω τις φλέβες μου (…) φαντάζομαι ότι θα κοιμηθώ και δεν θα ξαναξυπνήσω. Μισώ αυτά τα συναισθήματα, αλλά ξέρω ότι με έχουν κάνει να ερευνήσω βαθύτερα τη ζωή μου, να βρω λόγους για να ζήσω. Κάθε μέρα, επιλέγω, άλλοτε ανέμελα και άλλοτε ενάντια στη διάθεση της στιγμής, να μείνω ζωντανός. Δεν είναι αυτό μια σπάνια χαρά; (σελ.484)