31/07/2025
*PCOS/PCOD*
हा आजार समजण्याची पहिली पायरी म्हणजे *मासिक पाळी उशिरा येणे* इथून झाली.Poly म्हणजे भरपूर आणि Cyst म्हणजे फुगा तर आपल्या O***y (अंडाशय) मध्ये खूप साऱ्या पाण्यानी भरलेल्या गाठी/फुगे होणे म्हणजे PCOS.
आधी हा आजार केवळ एका सिस्टीम/शरीरातील एकाच अवयवापर्यंत (O***y-अंडाशय) मर्यादित होता,केवळ जनानेंद्रियांचा आजार म्हणून ओळखल्या जायचा,पण आता तो ह्या जनानेंद्रियांची सिस्टीम सोडून इतर पण सिस्टिम्स वर परिणाम करतो म्हणून *सिन्ड्रोम* (PCOS)म्हंटल्या जातं,
आपल्या सध्याच्या जीवनशैलीतील *ताण* हा तात्पुरता राहावा ह्यासाठी शरीर,मन प्रयत्न करत असतं पण हल्ली ताण हा *कायमचा* राहतो कारण शरीरात adaptation येतं त्या adaptation लाच Pcos असं म्हणू शकतो
याचे प्रमाण एके काळी २ ते ५ टक्के असे होते,आज ते प्रमाण *३०* टक्क्यांवर गेले आहे.हे निश्चितच भयावह असे आहे.प्रत्येक ३ री मुलगी ही ह्या आजाराने ग्रासित आहे असं म्हंटलं तरी चालेल.
ह्या आजाराची उत्पत्ती ही लोकसंख्येच्या भस्मासुरातून झाली असे म्हंटले तरी चालेल,लोकसंख्येच्या भस्मासुरातून *जगण्याची स्पर्धा* तयार झाली,त्यांतून cut-throat,म्हणजे कापा,चिरा,आणि पुढे जा असा नकळत युक्तिवाद तयार झाला,आणि त्यांतून *संघर्ष,ताण,जीवघेणी स्पर्धा* सुरू झाली. ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे (Physiological Reaction).
ताण हा दोन प्रकारे हाताळल्या जाऊ शकतो एक म्हणजे fight mechanism आणि दुसरा म्हणजे flight mechanism.पुढे आपण ते पाहू.
ताण हा दोन गोष्टींतून येतो एक म्हणजे अपेक्षा आणि दुसरा म्हणजे Practical Situation (मानवी जीवनातील सद्यस्थिती) ह्यामध्ये निश्चितच सगळ्यांमध्ये तफावत असते,असलीच पाहिजे,त्यामधील ह्या फरकामुळे जीवनात एक अगतिकता (Helplessness) तयार होते.अगतिकता म्हणजेच ताण होय.ही अगतिकता एकदा निर्माण झाली की बरेच जण त्यांतून रडणे,जोरात ओरडणे,राग करणे ह्यांमधून व्यक्त होण्याचा प्रयत्न करतांना दिसतात.पण काही जण ते आतल्या आंत सहन करतात त्याला way out किंवा बाहेर काढत नाहीत,तात्पुरता *ताण* बाहेर काढायची काळजी निसर्ग करतो,पण हाच *ताण* जर जास्त काळ राहिला आणि *कायमस्वरूपी* राहिला तर मानवी शरीर त्याला Adaptation *समरूपता* आणण्याची व्यवस्था करते ,It is called as Permanent Adaptation,कायमस्वरूपी ताणाचे कायमस्वरूपी शरीरातील बदल/adaptation म्हणजेच PCOS होय.
फार पूर्वी पुरुषांचा काळ हा Hunting & Gatherings म्हणजे *फिरा,गोळा करा,आणि एकत्र आणा* असा जायचा.त्या फिरण्याने आणि इतर कष्टकरी कामांमुळे माणसाचे/पुरुषाचे शरीर हे Robust म्हणजे *मांसल* राहिले,आणि ह्याउलट स्त्रिया ह्या अवलंबून,अशक्त राहिल्या. कामाचे भाग झाले,पुरुष जास्त सशक्त,पिळदार शरीरयष्टी चे राहिले आणि स्त्रिया ह्या नाजूक राहिल्या. आणि साहिजकच सत्ता ही Physically And Mentally Strong अशा पुरुषांकडे राहिली.त्यामुळे पुरुष माणसे ही स्वभावाने थोडी रांगट, वागण्यात बिनधास्तपणा,बेधडकपणा,शरीर थोडे मजबूत,(robust) झाले, Androgens नावाचे हार्मोन्स हे पुरुषांत प्रामुख्याने मोठ्या प्रमाणात तयार झाले,आढळले.अंगावर केस, आदी गोष्टी पुरुषांत आल्या,स्वतःच्या पायांवर उभे राहणे हे पुरुषांना जमले.पण स्त्रिया ह्या ह्यांमध्ये मागे राहिल्या (त्या काळात)
हा इतिहास सांगणे मला इथे आवश्यक असे वाटते,
तर आपण अपेक्षा आणि आपल्या आयुष्यातील प्रात्यक्षिक अवस्था (Practical Situation) ह्यांमध्ये तफावत असल्याने त्या दोन्ही गोष्टींत एक *युद्ध* सुरू होते; कारण अपेक्षा कधी संपत नाहीत,त्या न संपणाऱ्या असतात,
कुठे थांबायला हवे आणि कुठे प्रतिकार करावा हे ज्याला जमले नाही, व ह्या अज्ञानातून च हा *ताण* जन्माला आला व हा *PCOS* हा आजार जन्माला आला,
मग स्त्रियांना जेंव्हा उमगले त्या देखील पुरुषांच्या तोडीने काम करायला लागल्या,आज किंबहुना त्या पुरुषांच्या तुलनेने अधिक *सबळ*,ताकदीने लढतांना आढळतात.हे करत असतानाच स्त्रियांना *ताणाला* सामोरे जावे लागले,
जर अपेक्षा आणि वस्तुस्थिती ह्यामध्ये तफावत आली की *ताण* येतो
ताण आलेला घालवण्यासाठी मी सुरवातीला सांगितल्याप्रमाणे २ Mechanism आढळतात १) fight (लढा) २)flight(आलेल्या ताणापासून पळून जा)अपेक्षा सोडून द्या,
आपण बऱ्याच अंशी मध्यमवर्गीय पालक आपल्या पाल्ल्यांना fight(लढा) देण्याचा सल्ला देत असतो,fight मध्ये आपल्याला आपले वेळापत्रक बदलावे लागते, अथवा काम/ऊर्जा/शक्ती वाढवावी लागते,
ह्या लढ्यासाठी अधिक कार्य,ऊर्जा लागत असते, ती ऊर्जा आणायला अधिक कार्य करावं लागतं,
आपल्या ऊर्जेचे स्रोत हे आपल्या यकृत (Liver),आतड्यामध्ये (Intestines)मध्ये असते,तिथे ती ऊर्जा साठवलेली असते,ती गरज पडल्यास आपण सगळे ती वापरतो,
पण *ताणामध्ये*,*तनावामध्ये*संघर्षामध्ये* आपल्याला गरजेची असलेली जास्त ऊर्जा वापरण्यासाठी ही यकृतामधील अथवा आंतड्यामधील साठलेली ऊर्जा पुरेशी नसते ,आपल्या रक्तामध्ये देखील ऊर्जा,ग्लुकोज पाहिजे असते,त्यावेळी आपल्याला रक्तात ऊर्जा,एनर्जी पुरवायला एक हमाल आपल्याला मदत करत असतो तो म्हणजे (insulin) इन्सुलिन,आपल्या गावाकडे एक म्हण आहे ती म्हणजे (दुःखाला भूक जास्त लागते) ह्या extra(अतिरिक्त) ताणाला जी शुगर,जी ऊर्जा,लागते ती आपल्याला पुरवण्याचे काम इन्सुलिन करत असते,हे *इन्सुलिन* आपले स्वादुपिंड तयार करत असते,ह्या ताणाचा परिणाम म्हणून आपले इन्सुलिन *अतिरिक्त शुगर* तयार करत आपल्याला पुरवते,त्याचा परिणाम म्हणून रक्तातील शुगर वाढते, खरे पाहिले तर ताणाला क्षमविण्यासाठी आपल्याला रक्तातील शुगर वाढवणे फायद्याचे नसते आपल्याला खरी शुगर तर आपल्या मेंदूला,आपल्या मसल्स (मांसपेशी) साठी पाहिजे असते.
परंतु ह्याचा अपाय असा होतो की आपल्या शरीरातील रक्तातील साखर वाढते, व गरज नसतांना आपल्याला इतर विकार होण्याची शक्यता बळावते,
आपल्या शरीरात स्निग्ध पदार्थ (fat store),प्रथिने (protein Store)असते, Insulin is a *lipoprotective* Harmone म्हणून तर ते fat/स्निग्ध स्टोअर करते/साचवते.
आपल्या अतिरिक्त ताणाचा परिणाम म्हणून इन्सुलिन त्याचे कार्य करत राहते व शुगर वाढवते पण गरज नसलेल्या रक्तात वाढवते, आणि परिणामी एक वेळ अशी येते की आपण त्या stress ताणामध्ये खात जातो व आपली सगळी सिस्टिम बिघडते,
कालांतराने इन्सुलिन resistance तयार होतो व इन्सुलिन आपले काम नीट करत नाही,एकीकडे ताण वाढतोय एकीकडे इन्सुलिन वाढते,आणि आपण जास्त खातो,आणि आपली व्यायाम करण्याची इच्छाशक्ती कमी होते व आपले/स्त्रियांचे शरीर हे अजूनच पिळदार/Muscular/रोबस्ट बनते,
गरोदरपणात काय घडते ते पाहू या :
आपल्या मेंदूमध्ये Pituitary नावाची ग्रंथी असते तिचा एक भाग १)FSH(Folicle Stimulating Harmone) २) LH (Luteinizing Harmone) तयार करत असतो,हे इन्सुलिन वरील दोन्ही हार्मोन्स पैकी FSH चे प्रमाण कमी करते व LH चे प्रमाण वाढवते,त्यामुळे स्त्री बीज तयार करणारे FSH हे कमी झाल्याने स्त्रीबीज तयार होत नाहीत,FSH हार्मोन ची पातळी कमी झाल्याने स्त्रीबीज लवकर तयार होत नाही व पाळी उशिरा उशिरा यायला लागते, आणि LH चे प्रमाण वाढल्याने, त्याचा थेट परिणाम ovaries वर होऊन अँड्रॉजन्स ची पातळी-adrogens levels वाढते व स्त्रियांमध्ये पुरुषांसारखे केसांची वाढ व्हायला सुरुवात होते. स्त्रियांमध्ये १)केसांचे प्रमाण वाढते,२)पुरुषांसारखे केस यायला सुरुवात होते ३)शरीर पुरुषांसारखे robust मजबूत बनते,४)केसांची लाईन (Hair line )मागे जाते,५)अंगावर,चेहऱ्यावर,ओठांवर केस दिसू लागतात,
ह्या प्रतिकूल परिस्थितीत आपला निसर्ग आपली/अशा स्त्रियांची इतकी तर नक्कीच काळजी घेतो की अशा वेळी (गरोदरपणा) देत नाही, it is called as *mother nature*
म्हणजे अतिरिक्त ताण न देण्याची काळजी दस्तरखुद्द निसर्ग घेतो,
हा सगळा घोळ *insulin* नावाचा हार्मोन जो की अतिरिक्त ताणामुळे आपले स्वादुपिंड त्याला ऑर्डर करते की तुला जायला पाहिजे *ताण* वाढला आहे,
ह्यावेळी आपली fasting insulin level fasting BSL level ह्या वाढलेल्या आढळतात...
ह्या सगळ्या गोष्टी *इन्सुलिन* च्या मुळे होतात..
व *ताणामुळे* होतात हा माझ्या लेखाचा मुख्य भाग आहे हे वाचकांनी लक्षात घ्यावे.
आता ह्या आजारांवरील उपायांकडे नजर मारू या:
१)ताण टाळावा
२)वजन कमी करावे.
३)८ तासांची शांत झोप घ्यावी. जेणे करून १) Serotonin २) endorphins ३) dopamine ४) Oxytocin हे Happy Harmones आपल्या शरीरातील वाढावे, व आपली sleep cycle ही चांगली असावी,त्यामध्ये जास्त बदलाव असू नये,
४) शारीरिक व्यायाम :
१) दीड तास Physical Exercise ,५ किमी चालणे,जिम लावावीच असं काही नाही, २) अर्धा तास हा मेडिटेशन,प्राणायाम,योगा, आणि इतर व्यायामासाठी द्यावा,
५)आपल्या कामात आनंद शोधावा,
६) सत्ता,संपत्ती,संतती,प्रतिष्ठा,आरोग्य,मानमर्यादा,आपले इतरांशी संबंध ह्यामध्ये जास्त गुरफटून जाऊ नये,
७)आनंद,समाधान,इच्छा, आकांशा,ह्यांना वेळीच मुरड घालावी..
आपण जर असं वेळीच केलं नाही तर
आपल्याला पुढे ह्या insulin व ताणामुळे बऱ्याच metobolic सिन्ड्रोम्स ला सामोरे जावे लागते उदा;
१) लठ्ठपणा २)डायबिटीज ३)उच्च रक्तदाब ४)स्ट्रोक ५)ताण-इतर आजार,मानसिक आजार ६)कोलेस्टेरॉल वाढणे ७)हार्ट अटॅक ८)कॅन्सर ९)अपघात
हे सगळे आघात हे केवळ इन्सुलिन, व ताण करते ,
त्याचा तात्पुरता परिणाम आपल्याला आपल्या स्त्रियांच्या ovaries वर दिसतो म्हणून आधी ह्याला PCOD म्हणायचे पण आता त्याचा परिणाम बऱ्याच इतर systems आपल्या शरीरातील इतर अवयांवर देखील दिसतो म्हणून (PCOS) Polycystic Ovarian Syndrome असं म्हंटल्या जातं,
त्यामुळं stress/ताणाला करा राम राम 🙏🏻
आणि निरोगी आरोग्यशैलीला घ्या सोबत ☝🏼✔️ असे मी म्हणेन..
लेखक : *डॉ.अविनाश किशनराव गोरे*
