23/02/2026
भारतात *तरुणांमध्ये* (मुख्यतः १५-४० वयोगटातील) मधुमेह (प्रामुख्याने टाइप २ डायबिटीज) चे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे. हे प्रमाण इतके गंभीर आहे की, काही अभ्यासांनुसार तरुण भारतीयांमध्ये ही समस्या आधीच मोठ्या प्रमाणात दिसत आहे, आणि २०२४-२०२५ च्या अहवालांनुसार भारतात ९० दशलक्षाहून अधिक प्रौढ मधुमेहग्रस्त आहेत, त्यापैकी मोठा वाटा तरुणांचा आहे.प्रमुख कारणे (मुख्यतः तरुणांमध्ये वाढ होण्याची):१. बदलती जीवनशैली आणि शारीरिक निष्क्रियता (Sedentary Lifestyle) ऑफिस/घरात बसून काम करणे, स्मार्टफोन, व्हिडिओ गेम्स, नेटफ्लिक्स इत्यादींमुळे हालचाल खूप कमी झाली आहे.
व्यायामाचा अभाव (Physical Inactivity) हे सर्वात मोठे कारण आहे. अभ्यास दाखवतात की तरुणांमध्ये हा एक प्रमुख योगदानकर्ता आहे.
२. अस्वास्थ्यकर आहार आणि जंक फूड फास्ट फूड, प्रोसेस्ड फूड, साखरयुक्त पेये (कोल्ड ड्रिंक्स, एनर्जी ड्रिंक्स), इन्स्टंट नूडल्स, पॅकेज्ड स्नॅक्स इत्यादींचे प्रमाण वाढले आहे.
हे उच्च कॅलरी, उच्च ग्लायसेमिक इंडेक्स असलेले पदार्थ इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढवतात आणि लठ्ठपणा (Obesity) आणतात.
३. लठ्ठपणा आणि पोटातील चरबी (Obesity & Abdominal Fat) तरुणांमध्ये लठ्ठपणा (विशेषतः विसरल/पोटातील चरबी) हे मधुमेहाचे सर्वात मोठे ट्रिगर आहे.
भारतीयांमध्ये "Thin-Fat Phenotype" (कमी वजन पण जास्त चरबी) असल्याने कमी वयातच धोका वाढतो.
४. अनुवांशिक/जेनेटिक घटक (Genetic Predisposition) भारतीय वंशातील लोकांना नैसर्गिकरित्या इन्सुलिन रेझिस्टन्स जास्त असते.
कुटुंबात (पालक/भावंड) मधुमेह असल्यास तरुण वयातच येण्याची शक्यता खूप वाढते.
५. तणाव, झोपेची कमतरता आणि इतर घटक नोकरी/अभ्यासाचा ताण, अनियमित झोप, स्मोकिंग/अल्कोहोल यांचाही परिणाम होतो.
शहरीकरण, प्रदूषण आणि आर्थिक सुधारणांमुळे जीवनशैलीत झपाट्याने बदल झाले आहेत.
हे प्रमाण का इतके वेगाने वाढत आहे?२० वर्षांपूर्वी हे मुख्यतः ४०-५०+ वयात दिसत असे, पण आता २०-३० वयातील तरुणांमध्येही सामान्य झाले आहे.
ICMR आणि इतर अभ्यासांनुसार, भारतात तरुणांमध्ये टाइप २ मधुमेहाचे प्रमाण १७% पर्यंत पोहोचले आहे (काही भागांत).
हे "Epidemiological Transition" (शहरीकरण + आहार बदल) मुळे आहे.
*प्रतिबंध कसा करावा?*
दररोज किमान ३०-४५ मिनिटे व्यायाम/चालणे/योगा करा.
संतुलित आहार: घरचे जेवण, फायबरयुक्त पदार्थ, कमी साखर/तळलेले पदार्थ.
वजन नियंत्रणात ठेवा (BMI २३ पेक्षा कमी ठेवण्याचा प्रयत्न).
नियमित ब्लड शुगर तपासणी (विशेषतः कुटुंबात इतिहास असल्यास २५ व्या वर्षीपासून).
तणाव कमी करा, पुरेशी झोप घ्या.
हे कारणे बदलण्यायोग्य आहेत, म्हणून योग्य जीवनशैली अंगीकारल्यास हे टाळता येऊ शकते. जर तुम्हाला किंवा जवळच्या व्यक्तीला लक्षणे (जास्त तहान, थकवा, वजन कमी होणे इ.) दिसत असतील तर डॉक्टरांना भेटा!