12/11/2025
“आनन्दः अस्ति स्वीकृतिः” — आरोग्याचा पाया
स्वीकृती (Acceptance) म्हणजे वास्तवाशी संघर्ष न करता त्याला समजून घेणे आणि त्यात स्थिर राहणे.
जेव्हा आपण परिस्थिती, शरीर, आजार, नातेसंबंध — यांना स्वीकारत नाही, तेव्हा मन तणावग्रस्त (Stress mode) राहते.
हा ताण शरीरातील सर्व यंत्रणा बिघडवतो.
▫️ताण आणि हार्मोन्स (Cortisol & Adrenaline)
जेव्हा मन सतत नकार, चिंता, अपराधीपणा किंवा असंतोषात राहते, तेव्हा
👉🏻Hypothalamus-Pituitary-Adrenal (HPA) Axis सक्रिय होते
👉 Cortisol आणि Adrenaline सतत स्रवतात
याचे दीर्घकालीन परिणाम खालीलप्रमाणे —
▫️मधुमेह (Diabetes Mellitus)
- सततच्या मानसिक ताणामुळे शरीर “Fight or Flight” मोडमध्ये राहते.
- Cortisol हे Insulin resistance वाढवते (Cell Metabolism Journal, 2018).
- त्यामुळे रक्तातील साखर नियंत्रित होत नाही.
- मनातील असंतोष, राग, न स्वीकारणे हे प्रत्यक्ष ग्लुकोज मेटाबोलिझम बिघडवतात.
- चरक संहितेत म्हटले आहे -
‘चिरकालं चिंतया दीर्घसूत्र्येण चापि’
(दीर्घकाळ चिंतेमुळे प्रमेह वाढतो)
▫️त्वचेचे विकार (Skin Disorders)
- Stress आणि नकारात्मक भावना वाढल्यावर शरीरात Inflammatory cytokines (IL-6, TNF-α) वाढतात.
- त्यामुळे Psoriasis, Eczema, Acne सारखे विकार बळावतात.
- Stanford University (2017) च्या संशोधनानुसार, ध्यान, acceptance-based therapy किंवा gratitude practice करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये inflammatory markers ३०% पर्यंत कमी आढळले.
▫️पचन विकार (Digestive Disorders)
- मन सतत ताणाखाली असेल तर Vagus nerve निष्क्रिय होते, आणि “rest and digest” मोड बंद होतो.
- पचनसंस्था नीट कार्य करत नाही — अपचन, अजीर्ण, IBS ( ग्रहणी) वाढते.
- Johns Hopkins Medicine सांगते की gut-brain axis हा थेट emotional stress ने प्रभावित होतो.
- Meditation आणि Acceptance practices ने IBS मध्ये ५०% सुधारणा आढळली (Gastroenterology, 2020).
-डॉ. जितेश पाठक
प्राणदा आयुर्वेद
082750 07220
