22/01/2026
*ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਹਾਰ–ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ:-*
*ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਦਾ ਸਮਾਂ (ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ)*
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ ਨੂੰ 6 ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,
ਹੇਮੰਤ ਰਿਤੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀ ਰਿਤੂ ਹੈ।
*ਸਮਾਂ:-*
ਮਾਘ - ਫਾਲਗੁਣ ਮਾਸ
ਲਗਭਗ ਸਮਾਂ:-
ਮੱਧ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਮੱਧ ਮਾਰਚ ਤੱਕ।
*ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ:-*
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢ,
ਖੁਸ਼ਕ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ,
ਸੂਰਜ ਦਾ ਤਾਪ ਘੱਟ,
ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਠੰਡਾ, ਬਰਫ਼ ਵਾਲਾ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਡਾ ਵਾਤਾਵਰਣ।
*ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ:-*
ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ,
ਕਫ਼ ਦੋਸ਼ ਸੰਚਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਜਠਰਾਗਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਜੇ ਠੀਕ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
*ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਆਹਾਰ (ਖਾਣ-ਪੀਣ)*
*ਖਾਣ ਯੋਗ ਆਹਾਰ:-*
ਇਸ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ ਰਸ, ਗਰਮ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਤੈਲੀਆ (ਸਨਿਘਧ) ਭੋਜਨ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
*ਅਨਾਜ:-*
ਗੇਹੂੰ,
ਪੁਰਾਣੇ ਚਾਵਲ,
ਜੌਂ,
ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀ,
*ਦੁੱਧ ਵਰਗ:-*
ਗਰਮ ਕੋਸਾ ਦੁੱਧ,
ਦੇਸੀ ਘਿਉ,
ਮੱਖਣ,
ਦਹੀਂ (ਸਵੇਰੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਨ ਵਿੱਚ)
*ਦਾਲਾਂ / ਪ੍ਰੋਟੀਨ:-*
ਉੜਦ ਦੀ ਦਾਲ,
ਮੂੰਗ ਦਾਲ (ਸੂਪ),
ਮਾਸਾਹਾਰੀਆਂ ਲਈ - ਮਾਂਸ ਰਸ,
ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਫਲ
ਤਿਲ (ਲੱਡੂ, ਚਿੱਕੀ),
ਮੂੰਗਫਲੀ,
ਖਜੂਰ, ਕਿਸ਼ਮਿਸ਼,
ਬਦਾਮ, ਅਖਰੋਟ (ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ)।
*ਮਸਾਲੇ:-*
ਸੌਂਠ,
ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ,
ਪਿੱਪਲੀ,
ਅਜਵਾਇਨ, ਹਿੰਗ,
ਗੁੜ,
ਸ਼ਹਿਦ (ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ),
ਅਰਜਨ ਛਾਲ ਦੀ ਚਾਹ,
(ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ)
*ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਆਹਾਰ*
ਠੰਢਾ, ਫ੍ਰਿਜ਼ ਦਾ ਭੋਜਨ,
ਬਾਸੀ ਖਾਣਾ,
ਬਹੁਤ ਸੁੱਕਾ ਭੋਜਨ,
ਕੱਚੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ,
ਬਹੁਤ ਕੌੜਾ, ਕਸੈਲਾ ਰਸ
ਬਰਫ਼ ਵਰਗਾ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ।
*ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ (ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ)*
ਕਰਨ ਯੋਗ:-
ਅਭਿਅੰਗ- ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ,
ਗੁੰਨਗੁਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ,
ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣਾ,
ਨਿਯਮਤ ਵਿਆਯਾਮ,
ਧੂਪ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ,
ਜੇਕਰ ਧੁੱਪ ਨਾ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਅੱਗ ਸੇਕਣਾ,
ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਣਾ,
ਪੂਰੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਲੈਣਾ।
*ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ:-*
ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ,
ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਾ,
ਬਹੁਤ ਉਪਵਾਸ,
ਅਤਿਅਧਿਕ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ।
*ਦਿਨਚਰਿਆ ਦਾ ਸਰਲ ਉਦਾਹਰਨ:-*
ਸਵੇਰੇ:- ਗੁੰਨਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ,
ਨਾਸ਼ਤਾ:- ਘਿਉ ਵਾਲਾ ਦਲੀਆ / ਗਰਮ ਕੋਸਾ ਦੁੱਧ,
ਸਵੇਰ ਦਾ ਭੋਜਨ:- ਰੋਟੀ, ਦਾਲ਼-ਸਬਜ਼ੀ,
ਦੁਪਿਹਰ ਵੇਲੇ:- ਗਾਂ ਦੇ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਲੱਡੂ, ਪਿੰਨੀ, ਪੰਜੀਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਘਰ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੋਈ ਮੌਸਮੀ ਫ਼ਲ ਵੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,
ਸ਼ਾਮ:- ਸੂਪ ਜਾਂ ਹਰਬਲ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਚਾਹ,
ਰਾਤ:- ਹਲਕਾ ਪਰ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ।
*ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਦੇ ਲਾਭ (ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਨਾਲ)*
ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ,
ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ,
ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ,
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਿਤੂ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਵਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਉੱਚ ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਜਾਂ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਵੀ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈ, ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖ਼ਾ, ਉਪਚਾਰ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਡਾਇਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੋਗ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੀ।।
ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ
ਨਿਰਮਲ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਕਲੀਨਿਕ
ਪਿੰਡ ਕਾਉਣੀ (ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ)
