15/01/2026
*“तो टी-शर्ट घालणं टाळत होता… कारण कुणालाच माहीत नव्हतं.”*
१५ वर्षांचा अमोल आई-वडिलांसोबत माझ्या क्लिनिकमध्ये आला.
तक्रार होती — गेल्या चार महिन्यांपासून छातीत येणारी सूज, दुखणं आणि हळूहळू वाढणारा आकार.
पण तपासणीदरम्यान लक्षात आले की ही केवळ शारीरिक समस्या नव्हती.
ती त्याच्या मनावर खोल परिणाम करणारी वेदना होती.
छातीतील बदलांमुळे अमोल स्वतःच्या शरीरावर नाराज झाला होता.
वर्गमित्रांच्या टोमण्यांनी तो दुखावला गेला होता.
हळूहळू त्याने मित्रांसोबत खेळणं बंद केलं.
तो उत्तम जलतरणपटू होता, पण इतरांसमोर कपडे बदलताना लाज वाटू लागली आणि म्हणूनच
टी-शर्ट घालणंही त्याने टाळायला सुरुवात केली.
कुटुंबीय डॉक्टरांनी प्राथमिक तपासणी करून, हॉर्मोन्सचे आजार तपासणाऱ्या तज्ज्ञाकडे — म्हणजेच एंडोक्रायनॉलॉजिस्टकडे — दाखवण्याचा सल्ला दिला.
मी अमोलचा सविस्तर वैद्यकीय इतिहास, जीवनशैली, आहार आणि शारीरिक तपासणी केली.
तो थोडासा लठ्ठ (overweight) होता — जे पालकांच्या लक्षात आले नव्हते.
जंक फूड, तेलकट आणि चुकीचा आहार हा त्याच्या रोजच्या सवयींचा भाग होता.
पालकांनी त्याला अगदी लाडाने वाढवले होते.
पालकांनी आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली.
अमोल वर्गात आधी थोडा बुटका होता, पण अलीकडे अचानक उंची झपाट्याने वाढली होती आणि वयात येणारे बदल स्पष्ट दिसत होते.
मी त्याची वजन उंची व लैंगिक तपासणी केली आणि काही आवश्यक हॉर्मोन तपासण्या सांगितल्या.
दुसऱ्या दिवशी रिपोर्ट आले…
सर्व हॉर्मोन्स पूर्णपणे नॉर्मल होते.
निदान स्पष्ट झाले —
Pubertal Gynecomastia, म्हणजेच वयात येताना सेक्स हॉर्मोन्सचा बॅलन्स बिघडल्याने मुलांमध्ये मुलींसारखी स्तनांची वाढ होणे.
लैंगिक हॉर्मोन्समध्ये होणाऱ्या वेगवान बदलांमुळे काही मुलांमध्ये छातीत स्तनाच्या ग्रंथी तात्पुरत्या वाढतात.
ही प्रक्रिया नैसर्गिक असते.
पण त्यावर वजन वाढ, चुकीचा आहार आणि चरबीचे प्रमाण जास्त असल्यास ही समस्या अधिक ठळकपणे दिसते.
मी पालकांना शांतपणे समजावले —
ही गंभीर आजाराची लक्षणे नाहीत, पण वेळेत उपचार आवश्यक आहेत.
उपचारांचा पाया होता —
योग्य आहार, जीवनशैलीत बदल, नियमित व्यायाम
आणि हॉर्मोन्स संतुलित ठेवण्यासाठी काही औषधे.
काही महिन्यांतच फरक दिसू लागला.
दुखणं कमी झालं.
गाठ मऊ झाली.
वजन कमी होत गेल्यावर छातीतील स्तनासारखी सूज जवळजवळ नाहीशी झाली.
पण सगळ्यात मोठा बदल होता —
अमोलचा हरवलेला आत्मविश्वास परत आला.
याचे श्रेय एका गोष्टीला जाते —
👉 पालक वेळेत हॉर्मोन तज्ज्ञाकडे आले.
दुर्दैवाने अनेक वेळा “थांबा आणि बघू” या सल्ल्यामुळे उपचाराचा सोन्याचा काळ — पहिले ६ महिने — निघून जातात,
आणि शेवटी शस्त्रक्रियेची गरज निर्माण होते.
महत्त्वाचे म्हणजे, प्रत्येक वेळी छातीतील स्तनांची वाढ होणे हे साधे नसते.
कधी कधी थायरॉईडचे आजार, लैंगिक हॉर्मोन्सची कमतरता किंवा काही आनुवंशिक विकार यामुळेही
Gynecomastia — म्हणजेच स्तनांची नकोशी वाढ — होऊ शकते,
जी हॉर्मोन तज्ज्ञाकडून तपासली जाणे अत्यावश्यक असते.
तसेच आजच्या काळात लठ्ठपणा वाढल्यामुळे Lipomastia अधिक प्रमाणात दिसते.
यामध्ये स्तनाच्या ग्रंथी वाढत नाहीत, तर त्या भागात फक्त चरबीचे प्रमाण वाढते.
यावर औषधांपेक्षा वजन नियंत्रण आणि आहार सुधारणा हाच खरा उपाय असतो.
Take-home message
मुलांमध्ये छातीत स्तनासारखी सूज दिसल्यास दुर्लक्ष करू नका.
लवकरात लवकर हॉर्मोन तज्ज्ञाचा सल्ला घ्या.
योग्य तपासणी, योग्य निदान आणि वेळेत उपचार केल्यास
शस्त्रक्रिया टाळता येते आणि मुलाचे आयुष्य बदलू शकते.
डॉ. आशुतोष सोनवणे
हॉर्मोन तज्ज्ञ
नाशिक ©️
