Vishwadev Ayurved Chikitsalay, Pune

17/10/2025

वसुबारस हा दिवाळी सणाचा पहिला दिवस असतो. या दिवशी गाईचे आणि तिच्या वासराचे पूजन केले जाते. “वसु” म्हणजे गाय, आणि “बारस” म्हणजे बारावा दिवस — अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील द्वादशी तिथीला हा सण साजरा केला जातो.

🌿 धार्मिक महत्त्व:

गाय ही आई समान मानली जाते कारण ती मनुष्याला दूध रूपाने पोषण देते.

या दिवशी गाई-वासराला अंघोळ घालून, हळद-कुंकू लावून, फुले, तूप, गूळ, आणि गवताने पूजा केली जाते.

शेतकरी आणि गाई पाळणारे लोक विशेषत: या दिवशी गौरव पूजा करतात.

असा समज आहे की या दिवशी गाईची पूजा केल्यास कुटुंबात सुख-समृद्धी, आरोग्य आणि धनलाभ होतो.

💫 आयुर्वेदिक दृष्टीकोनातून:

गाईचे दूध, तूप, दही, मूत्र आणि गोमय — ही पंचगव्ये शरीरशुद्धी व रोगप्रतिबंधासाठी उपयुक्त मानली गेली आहेत.

वसुबारसच्या दिवशी या पंचगव्यांचा स्मरण करून शरीर-मन पवित्र ठेवण्याचा संदेश दिला जातो.

01/10/2025

नवरात्रीचा नववा दिवस : सिद्धिदात्री देवी व आयुर्वेदीय दृष्टिकोन

नवरात्रीच्या नवव्या दिवशी सिद्धिदात्री देवीची पूजा केली जाते. या दिवशी साधकाला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात, तसेच मानसिक आणि शारीरिक संतुलन प्राप्त होण्याचे महत्व सांगितले आहे.

🌿 आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून विचार

हा दिवस सात्त्विक आहार व मनाची शुद्धी यावर भर देतो.

शरीरातील त्रिदोषांचे (वात, पित्त, कफ) संतुलन साधण्यासाठी हा दिवस योग्य मानला जातो.

या दिवशी पचनाला हलका, ताजेतवाने आणि पौष्टिक आहार घ्यावा. उदा. मूगाची खिचडी, फळे, शाकाहारी उकडलेली भाजी, तूप.

मन:शांतीसाठी ध्यान व प्राणायाम उपयुक्त ठरतात.

💠 औषधी दृष्टीने

ब्राह्मी, शंखपुष्पी, अश्वगंधा यांसारखी औषधी बुद्धी, स्मरणशक्ती व मानसिक स्थैर्य वाढवतात.

तुळस व आल्याचा काढा रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतो.

गायत्री मंत्र जप व दीपप्रज्वलन मनातील ताण कमी करून मन स्थिर करते.

🌸 संदेश
सिद्धिदात्री देवी साधकाला शारीरिक स्वास्थ्यासोबत मानसिक व आध्यात्मिक सिद्धी देते. आयुर्वेद सांगतो की शरीर आणि मनाचे संतुलन साधले तरच खरी “सिद्धी” प्राप्त होते.

29/09/2025

नवरात्रीचा आठवा दिवस व आयुर्वेदिक दृष्टीकोन

नवरात्रीच्या आठव्या दिवशी महागौरी देवीची पूजा केली जाते. महागौरी ही शुद्धता, शांतता आणि आरोग्याचे प्रतीक मानली जाते.

🌸 आयुर्वेदिक दृष्टीकोनातून महत्त्व

हा दिवस शरीरातील वातदोष संतुलित करण्यासाठी उपयुक्त मानला जातो.

शरद ऋतु असल्यामुळे शरीरात पित्ताचा प्रकोप वाढतो, म्हणून थंड, सौम्य व पौष्टिक आहार घ्यावा.

महागौरी ही आरोग्य, सौंदर्य व तेज यांचे प्रतीक असल्यामुळे या दिवशी शरीरशुद्धी, त्वचाशुद्धी व मनशुद्धीवर भर द्यावा.

🌿 आहार व दिनचर्या

या दिवशी नारळपाणी, तूप, दूध, तांदळाची पेज, साबुदाणा यांसारखे थंड गुणाचे पदार्थ सेवन करणे हितावह.

ताज्या फळांचा रस, डाळिंब, द्राक्षे यांचा वापर करावा.

पचायला जड व तिखट–आंबट पदार्थ टाळावेत.

🧘 आरोग्य साधना

ध्यान, प्राणायाम व मौन यामुळे मनशांती लाभते.

त्वचेची व केसांची निगा राखण्यासाठी औषधी तेलाने अभ्यंग करणे उपयुक्त.

नारळ व चंदन यांचे उपयोग सौंदर्य व शांततेसाठी केले जातात.

✨ संदेश
महागौरी देवीप्रमाणे आपले जीवन पवित्र, साधे व संतुलित ठेवणे हेच आरोग्याचे गमक आहे.

28/09/2025

🌸 नवरात्रीचा सातवा दिवस – देवी कालरात्रि व आयुर्वेदिक दृष्टिकोन 🌸

नवरात्रीच्या सातव्या दिवशी माता कालरात्रि यांची पूजा केली जाते. ही देवी अज्ञान, भीती, नकारात्मकता आणि रोग यांचा नाश करणारी मानली जाते. तिच्या पूजनाने साधकाला अंतःशक्ती, धैर्य आणि शारीरिक-मानसिक स्वास्थ्य प्राप्त होते.

🌿 आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून

1. ऋतु व शरीरातील बदल –
नवरात्री बहुतेकदा शरद ऋतूमध्ये येते. या काळात पित्त दोष प्रबल होतो. सातव्या दिवशी शरीरात उष्णता, डोकेदुखी, डोळ्यांत जळजळ, चिडचिडेपणा वाढण्याची शक्यता असते.

2. आहार मार्गदर्शन –

गोड, कडू व तिक्त रसयुक्त पदार्थ घ्यावेत.

तांदळाची पेज, ज्वारी/नाचणीचे पदार्थ उपयुक्त.

दुधात तुपाचा थेंब व वेलची टाकून सेवन करणे पित्त शमनासाठी चांगले.

खोबरे, खजूर, मनुका यांचा समावेश करावा.

3. दिनचर्या –

थोडा वेळ ध्यान व प्राणायाम करावा.

उष्ण पेय, तळलेले व आंबट पदार्थ टाळावेत.

डोळ्यांसाठी गुलाबपाणी किंवा त्रिफळा जल उपयुक्त.

4. औषधी दृष्टीने –

शतावरी, यष्टिमधु, अमृता (गुळवेल) यांचा वापर पित्त शमनासाठी लाभदायक.

हळदीचे दूध रात्री झोपण्यापूर्वी घ्यावे.

🙏 आध्यात्मिक व आयुर्वेदिक संबंध

कालरात्रि अंध:कार आणि दोषांचा नाश करते, तसेच आयुर्वेद सांगतो की या काळात शरीरातील उष्णता व विकारांचा नाश करून संतुलन साधणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या दिवशी उपवास, सात्विक आहार आणि शीतल औषधींचा उपयोग शरीर-मन शुद्ध करण्यासाठी करावा.

27/09/2025

🌸 नवरात्रीचा सहावा दिवस – कात्यायनी देवी व आयुर्वेदीय दृष्टिकोन 🌸

सहाव्या दिवशी माता कात्यायनीची उपासना केली जाते. ही देवी शक्ती, धैर्य व आरोग्याचे प्रतीक मानली जाते.

🌿 आयुर्वेदीय दृष्टिकोनातून

या काळात पित्त दोष अधिक प्रमाणात वाढण्याची शक्यता असते. उष्णता, डोकेदुखी, अजीर्ण किंवा राग, चिडचिड वाढू शकते.

देवी कात्यायनी हिची ऊर्जा मन आणि शरीर संतुलित ठेवण्याचे कार्य करते.

🌱 आहार मार्गदर्शन

थंड व स्निग्ध पदार्थ ग्रहण करावेत.

तांदूळ, मूगडाळ, दूध, तूप, नारळपाणी, द्राक्षे, डाळिंब, बेलफळ यांचा आहारात समावेश करावा.

मसालेदार, तळलेले, आम्ल व तिखट पदार्थ टाळावेत.

🌿 दिनचर्या व आयुर्वेदीय उपचार

शीतल प्राणायाम, ध्यान, जप यामुळे मन स्थिर राहते.

पित्त शमनासाठी धन्वंतरि तेलाने अभ्यंग, शिरोधारा, तक्रधारा हे उपचार लाभदायक ठरतात.

तुळस, ब्राह्मी, शंखपुष्पी, अमलकी यांसारखी औषधी वनस्पती या काळात मन शांत व एकाग्र ठेवण्यास मदत करतात.

✨ सहाव्या दिवशी कात्यायनी देवीची उपासना करून शरीरातील पित्त संतुलित करणे, मन स्थिर ठेवणे व आरोग्य वृद्धिंगत करणे हे आयुर्वेदीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे .

26/09/2025

🌺 नवरात्रीचा पाचवा दिवस – स्कंदमाता देवी आणि आयुर्वेदिक दृष्टिकोन 🌺

नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी स्कंदमाता देवीची पूजा केली जाते. त्या भगवान कार्तिकेय (स्कंद) यांच्या माता आहेत. देवी स्कंदमाता करुणामयी, सौम्य व ज्ञानप्रदायिनी मानल्या जातात.

✨ आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून महत्त्व :

1. मन व बुद्धीचे शुद्धीकरण –
या दिवशी ध्यान, जप व सात्त्विक आहार घेतल्यास मन-प्रसन्नता व बुद्धीची धारणा वाढते.

2. पचनशक्ती आणि ऊर्जा –
शरद ऋतूत पित्तदोष वाढलेला असतो. पाचव्या दिवशी हलका, ताजेतवाने व पित्तशामक आहार घेतल्यास जठराग्नी संतुलित राहतो.

3. आहार मार्गदर्शन –

मूगाची खिचडी, दूध, तूप, नारळाचे पाणी उपयुक्त.

डाळिंब, द्राक्ष, चिक्कू, सीताफळ यांसारखी गोडसर फळे घ्यावीत.

तळकट, मसालेदार, आंबट पदार्थ टाळावेत.

4. औषधी व दिनचर्या –

ब्रह्मी व शंखपुष्पी यांचा उपयोग केल्यास स्मरणशक्ती व मानसिक शांती वाढते.

गंधर्वहस्तादी काढा किंवा लिंबूपाणी घेऊन पित्तशांती साधता येते.

ध्यान, प्राणायाम, सूर्यनमस्कार करून शरीरातील प्राणशक्ती वृद्धिंगत करता येते.

5. आयुर्वेदिक संदेश –
पाचव्या दिवशी देवीची आराधना केल्याने शरीरातील पित्तदोष संतुलित होतो, मनाला शांती मिळते व रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.

🌸 या दिवशी करुणा, संतुलन व शांतता या गुणांचा अंगीकार करणे हेच स्कंदमातेचे खरे पूजन मानले जाते.

25/09/2025

🌸 नवरात्र – चौथा दिवस : कुष्मांडा देवी आणि आयुर्वेदिक दृष्टीकोन 🌸

नवरात्रीच्या चतुर्थ दिवशी कुष्मांडा देवीची पूजा केली जाते. तिच्या स्मितातून सृष्टीची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते. म्हणूनच तिला “कुष्मांडा” (कु = लहान, उष्मा = ऊर्जा/उष्णता, अंड = ब्रह्मांड) असे नाव आहे. ती सृष्टीची आदिशक्ती, आरोग्य व ऊर्जा देणारी माता मानली जाते.

🔆 आयुर्वेदिक दृष्टीकोन

कुष्मांडा देवी ही अग्नी (पचनशक्ती) व ओज (जीवनशक्ती) यांचे प्रतीक आहे.

१. त्रिदोषांशी नाते

देवी संतुलित पित्त (अग्नी व रूपांतरण) दर्शवते.

ती वात, पित्त, कफ या तिन्ही दोषांचे संतुलन साधते.

२. आरोग्य व उपचार

पचनशक्ती सुधारते → जठराग्नी सशक्त करते व आम (अपचनामुळे तयार झालेले विषद्रव्य) नष्ट करते.

ओज वाढवते → शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करते.

मनःशांती देते → तणाव, भीती व नैराश्य कमी करून मनसदोष शांत करते.

३. औषधी व आहार

आयुर्वेदात कुष्मांड म्हणजेच कोहळा (पांढरा भोपळा / Ash gourd).

तो सात्त्विक उपवासात उपयुक्त आहे.

फायदे :

थंड, हलका व सहज पचणारा

पित्तशामक

आम्लपित्त, अजीर्ण कमी करणारा

मन शांत करणारा

हृदय व श्वसन संस्थेस पोषक

४. चौथ्या दिवशी उपयुक्त आयुर्वेदिक कृती

उपवासात फळे, दूध, कोहळ्याचे पदार्थ सेवन करणे.

तुळस, जिरे पाणी किंवा आलेचा काढा घेणे.

ध्यान व प्राणायाम करून सकारात्मक ऊर्जा वाढवणे.

---

✨ थोडक्यात :
कुष्मांडा देवी ही पचनशक्ती, ओज व संतुलन यांचे प्रतीक आहे. कोहळ्याप्रमाणेच ती शरीराला शीतलता, मनाला शांतता व जीवनाला ऊर्जा देते.

24/09/2025

नवरात्रीचा तिसरा दिवस माता चंद्रघंटा देवीस समर्पित असतो 🌸🙏

माता चंद्रघंटा देवी विषयी

या दिवशी देवीचा चंद्राकृती अर्धचंद्र (घंटेसारखा आकार) कपाळावर असतो म्हणून त्यांना चंद्रघंटा असे म्हणतात.

त्या सिंहावर आरूढ असून दहा हातात विविध शस्त्रास्त्रे धारण केलेली असतात.

त्या शौर्य, पराक्रम, शांती व संतुलन यांचे प्रतीक आहेत.

🌙 देवीचे स्वरूप आणि आयुर्वेदाशी नाते

चंद्र = मन, शीतलता, शांतता, सात्त्विकता

घंटा = नाद, जागरूकता, ऊर्जेचे स्पंदन (नादोपचार)

म्हणजेच चंद्रघंटा देवी मनाला शांती व शरीराला संतुलन देणारी ऊर्जा दर्शवतात.

🩺 आयुर्वेदिक दृष्टीने

1. दोष संतुलन

चंद्रघंटा पूजनाने पित्त दोष शमतो (राग, ताण, डोकेदुखी, अॅसिडिटी कमी होणे).

मनातली भीती व चिंता कमी होऊन वात संतुलन घडते.

2. मन-शरीर स्वास्थ्य

घंटानाद व जप मनशुद्धी करतात, ज्यामुळे हृदय व मेंदू शांतीत राहतात.

श्वास नियंत्रित होऊन प्राणवायूचे वहन सुधारते.

3. प्रतिकारशक्ती व ऊर्जा वाढवणे

देवीची साधना रजस व तमस गुण कमी करून सात्त्विकता वाढवते, ज्यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती बळकट होते.

23/09/2025

२️⃣ ब्रह्मचारिणी (दुसरा दिवस – वसकुंटा देवी)

अर्थ: संयम, तप व ब्रह्मचर्य.

आयुर्वेदिक महत्त्व:

पित्तशमन करण्यास उपयुक्त दिवस.

उपवास, फळाहार व मूग यांसारखे सौम्य आहार शरीर-मन स्वच्छ ठेवतात.

संयमामुळे ओजस व धारणशक्ती वाढते.

23/09/2025

🌺 नवरात्रातील ९ देवी आणि आयुर्वेदिक दृष्टिकोन

१️⃣ शैलपुत्री (प्रथम दिवस)

अर्थ: पर्वतराजाची कन्या, स्थैर्य व शक्तीचे प्रतीक.

आयुर्वेदिक महत्त्व:

स्थैर्य व बल वाढवणे.

या दिवशी धान्य व मूळे (मुळे, कंद) सेवन करणे उपयुक्त.

हे कफदोष संतुलित ठेवतात आणि शरीराला स्थिरता देतात.

17/09/2025