Health For All

26/02/2026

"डॉक्टर हैमाबती सेन"

आज आनंदीबाई जोशींची पुण्यतिथी आहे. डॉक्टर होण्यासाठी त्यांना अडचणींचे किती डोंगर पार करावे लागले ते सर्वश्रुत आहेच. समकालीन कादंबिनी गांगुली आणि रखमाबाई राऊतांचा संघर्षही ठाऊक आहे.
पण हे सारे अगदीच मामूली वाटावे अशी त्याच काळातील अजून एक लोकविलक्षण कहाणी आहे डॉक्टर हैमाबती (मराठीत हेमावती असावे)यांची.
ही सारी गोष्ट त्यांनी स्वतःच लिहून ठेवली आहे. तिचा नुसता सारांश वेचला तरी जो अन्याय, अपमान, वेदना सहन करत हैमाबतीने हार न मानता संघर्ष करत वाटचाल केली ती असाधारण आहे हे पटतेच. पण 19व्या शतकातील उत्तरार्धात (बालविवाहामुळे), बालविधवांच्या वाट्यास जे भोग येत ते वाचून वाटते " उस जमाने में इस मुल्क में लडकी का जन्म लेना ही पाप था!"

तो शुरू से शुरू करती हूँ..

१८६६ साली बंगालमधील खुलना येथे (जे आता बांगलादेशात आहे) एका कायस्थ जमीनदार कुटुंबात तिचा जन्म झाला. पहिलीच खेप होती, आईला हवा होता "खानदान का चिराग" पण झाली मुलगी, आई निराश झाली. पण वडिल मात्र तिचे लाड करत. लहानपणी तिला मुलासारखे वाढवले गेले. वडील "चुनीबाबू" म्हणायचे.
भेदभावाची झळ सुरुवातीला बसली नाही. पण जेव्हा
घरातील मुलांसाठी शिक्षक ठेवले गेले तेव्हा तिला शिकण्यास मनाई झाली, का तर म्हणे “मुलींनी शिकणे पाप आहे, पतीसाठी अशुभ आहे.”
हेम दाराआड उभी राहून ऐकत राहिली. आणि लवकरच घरातील बायकांना रामायण वाचून दाखवत चकीत केले होते. तसेच परीक्षेत मुलांपेक्षा चुणचुणीत उत्तरे दिली होती.
लवकरच हेमच्या या शिक्षणालाही तिलांजली मिळाली.
1872 च्या दुष्काळात जमीनदारीचे उत्पन्न खालावले होते.
विवाहाचे किमान वय कायद्याने दहा झाले होते, तरीही केवळ
नवव्या वर्षी तिचा विवाह तिच्यापेक्षा जवळजवळ पाचपट वयाच्या, दोन मुली असलेल्या, दोनदा विधुर झालेल्या दंडाधिकाऱ्याशी लावला गेला. हैमाबतीच्या संमतीचा प्रश्नच नव्हता. जातीतीलच नवरा मिळणे हा एकच निकष लावला होता. पदर यायच्या आत कन्येचा विवाह लावण्यात येत असे. हा इतका विजोड विवाह का म्हणून लावला गेला असेल?
त्या मध्यमवयीन पतीने या छोट्या मुलीवर जे जबरदस्तीचे प्रयत्न केले ते लिहिण्याच्या मर्यादेतच बसत नाही. यातून तिची सुटका झाली ती पुढच्याच वर्षी त्याचा लिव्हर एब्सेस होऊन मृत्यू झाला तेव्हा. दहा वर्षांची बालवधू हेम आता बालविधवा झाली.
बंगाल मधे विधवेला दिवंगत पतीच्या मालमत्तेवर हक्क मिळे पण दिराने तिला वारसा नाकारला. सासर-माहेर दरम्यान ती हेलकावे खात राहिली. वडिलांच्या मृत्यूनंतर भावाची मायाही आटली. हैमावतीला सर्वाधिक वेदना देणारी गोष्ट म्हणजे घरातील स्त्रियांचीही वागणूक सहानुभूतीची नसे.
आता हेम विशीत आली होती.
शेवटी ती काशीला गेली.बनारसला विधवांसाठी आश्रम होते. पण प्रत्यक्षात वेदनांनी भरलेले, असहाय्य विधवा घरीदारी कुठेच सुरक्षित नव्हत्या. बरेचदा कुंपणच शेत खात असे. वाचता-लिहिता येत असल्यामुळे तिला शिक्षकाची नोकरी मिळाली. तेव्हाच तिच्या मनात ठाम विचार रुजला की शिक्षण हे उपजिविकेचे साधन बनू शकते.
विशी गाठेपर्यंत तिने विधवांच्या असुरक्षिततेचे भयावह वास्तव पाहिले होते.
जितके चांगले शिक्षण तितका जास्त पैसा, आणि सामाजिक मान.
ती परत बंगालमध्ये आली आणि ब्राम्हसमाजाची सुधारक चळवळीची सदस्य झाली. स्त्रीशिक्षण आणि विधवा पुनर्विवाह यांना प्रोत्साहन देणारी ही चळवळ त्या काळात क्रांतिकारी होती.
तिने कुंजबिहारी या ब्राह्मो कार्यकर्त्याशी विवाह केला. यात सुरक्षितता आणि सामाजिक संरक्षण हा विचार अधिक महत्त्वाचा होता.
आता तिच्या आयुष्याने नवे वळण घेतले .. वैद्यकीय शिक्षणाचे.
कलकत्ता मेडिकल कॉलेज मधे पाश्चात्य वैद्यकशास्त्र शिकवले जात होते; परंतु ते इंग्लिश भाषेत शिकवले जाई. शिवाय त्या कॉलेजची प्रवेश परीक्षा अवघड असायची. परंतु आता स्थानिक भारतीय विदेशी उपचार पद्धतीची मागणी करु लागले होते. तुलनेने डॉक्टरांची संख्या कमी होती. ही तफावत भरून काढण्यात कॅम्पबेल कॉलेजने पाश्र्चात्य वैद्यकीय शिक्षण बंगाली भाषेत देण्यास सुरूवात केली होती. ही प्रवेश परीक्षा ही फारशी अवघड नसे. हैमावतीने प्रवेश परीक्षा सहज पार पाडली व १८९१ साली वैद्यकीय विद्यार्थी झाली.
स्त्रियांनी पडदा पाळायच्या त्या काळात समाजाने हे सहजी स्विकारले असते तरच नवल होते.
कॉलेजला जाणाऱ्या बग्गीवर चिखलफेक होई.
पण हेम मागे हटली नाही. अभ्यासही सोपा नव्हताच. मृतदेहाच्या विच्छेदना वेळी ते दृश्य पाहणेही कठीण मग कापाकापी दूरचीच गोष्ट. पण शिक्षक समजूतीने घेत काम करवून घेत. अंगभूत हुशारी इथे हैमाबतीच्या कामी आली. घरकाम, गर्भपाताचे दुःख, नंतरचे बाळंतपण, आर्थिक अडचणी आणि अभ्यास यांचा समतोल तिने साधला.
१८९४ साली ती वर्गात प्रथम आली.
तिला सुवर्णपदक जाहीर झाले.
परंतु पुरुष विद्यार्थ्यांनी याविरुद्ध आंदोलन केले. “स्त्रियांचे इतके कौतुक व सन्मान कशासाठी?” असे समाजानेही विचारले. हेमने वास्तव स्वीकारले. तिने सुवर्णपदकाऐवजी रौप्यपदक पत्करून त्या बदल्यात कलकत्ता मेडिकल कॉलेज मधील शिक्षणासाठी आर्थिक मदत मिळवली. ती व्यवहारी होती. सुवर्णपदक पोटभर जेवण देणार नव्हते.

पुढे तिला हुगळी जिल्हा रुग्णालयात वैद्यकीय अधिकारी पद मिळाले. मासिक वेतन ४० रुपये व राहण्यासाठी आवारातच क्वार्टरची सोय. शिवाय खाजगी व्यवसाय करायची परवानगी. पडदा राखणार्‍या श्रीमंत स्त्रिया होम व्हिजिटसाठी प्राधान्य देत. कमाईही चांगली होई.
इथे तिने खूप काम केले. तिच्यासारखीच परिस्थिती ओढवलेल्या बालविधवांना आधार दिला. प्रसंगी प्रायव्हेट प्रॅक्टिस मधली कमाई नवर्‍यापासून लपवत या मुलींना आर्थिक मदत केली.
पण पदासोबत वरिष्ठांकडून सन्मान मात्र मिळाला नाही. वरिष्ठ अधिकाऱ्याने छळ केला, लैंगिक अत्याचाराचे प्रयत्न केले. गर्भपातामुळे मृत झालेल्या स्त्रीचा मृत्यू “अतिरिक्त मासिक पाळी” म्हणून दाखवला गेला तेव्हा त्या भ्रष्टाचारात तिला नाईलाजास्तव सामील व्हावे लागले.
१९१० पर्यंत ती हुगळी येथे कार्यरत होती. पुढेही वैद्यकीय सेवा चालू ठेवली. दरम्यान
पति मरण पावला होता, पदरात पाच मुले होती. त्या मुलांना शिक्षण दिले. एक मुलगा डॉक्टर झाला. त्याच्या बरोबर हैमाबतीने नंतर प्रॅक्टिस शेअर केली.
पण आयुष्याने पुन्हा परीक्षा घेतली. मुलीचा संसार अयशस्वी ठरला, माघारी आलेल्या लेकीसाठी हेम पुन्हा आधारवड बनली.

१९२० च्या आसपास तिने आपल्या आठवणी लिहायला सुरुवात केली. ओळी आखलेल्या साध्या शाळकरी वहीत आणि बंगाली भाषेत.
तिच्या आयुष्याचा निखळ, प्रामाणिक, पारदर्शक दस्तऐवज.
जे जसे घडले ते आणि तसेच्या तसे, फक्त सत्य आणि सत्यच.
1933 साली ब्रेस्ट कॅन्सरने निधन होईपर्यंत ती लिहितच होती.
हे लेखन तब्बल सात दशकांपर्यंत अप्रकाशित राहिले.
नंतर तिच्या नातीने त्या वह्या इतिहासकार तपन रायचौधरी यांना दाखवल्या. त्यांनी जितकी शक्य होईल तितकी त्या लिखाणातील खरेपणाची पडताळणी केली. त्या काळातील हाॅस्पीटलच्या नोंदी तपासल्या. हयात व्यक्तींकडून खातरजमा केली. आणि मगच
त्या लिखाणाचे संपादन करून बंगाली आणि इंग्रजी भाषांतर करून 2000साली तेही प्रकाशित केले.

"Because l am a Woman: Memoirs of Dr Haimabati Sen"

हेमाबतीने गरिबी, शारीरिक व मानसिक छळ, अन्याय सहन केला, पण हार मानली नाही. ती अशी एक ज्वाला होती जिने विझायला नकार दिला.
तिने शिक्षणाला शस्त्र बनवले.
तिने स्वतःला असहायतेच्या पिंजऱ्यातून मुक्त केले. स्वावलंबी केले.
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तिने लिहिले.
तिच्या लेखणीमुळे 1870 ते 1930 असा साठ वर्षाचा इतिहास जिवंत झाला.

Dr Pradnya Rotithor ✒️
26/2/26

26/02/2026

Happy follow-versary to my awesome followers. Thanks for all your support! Suhas Kalvankar

24/02/2026

पुण्यातील हवेचं प्रदूषण वारेमाप वाढतंय.

23/02/2026

पुण्याचं दिल्ली होतंय... प्रदूषणाचं प्रमाण अतिरेकी वाढतंय.

21/02/2026

Big shout out to my newest top fans! Vanash Ewdnobh

21/02/2026

The situation in the Government Hospitals...Watch this video completely and share, opine.

15/02/2026

19 Students from Chandrapur, Hospitalised After Taking Excessive Dose Of Iron Tablets in School.
Chandrapur:
Nineteen students from a Zilla Parishad school in Maharashtra's Chandrapur district fell ill and had to be hospitalised after apparently consuming an excessive dose of anti-anaemia tablets without supervision, officials said on Friday.

A probe has been ordered after the incident was reported from Bhamdeli village in Bhadravati tehsil, they said.

According to officials, students are given iron tablets every Monday. However, some students from the ZP school reportedly consumed more such tablets on Tuesday when the teachers were not around.
A total of 19 students complained of nausea, dizziness and felt “extremely unwell” on Wednesday night. The school administration then called for ambulances and got them admitted to the Chandrapur District Hospital, said Ashok Katare, district health officer of Zilla Parishad.

According to the doctors, 16 students are in stable condition. Three are under observation, they said.

ZP Chief Executive Officer Pulkit Singh has ordered a high-level probe into the matter, said officials.

09/02/2026

डॉ देवीशेट्टी म्हणतात, "श्रीमंत लोकांनी गरीब पण होतकरू मुलांना वैद्यकीय शिक्षण घेण्यात सढळ हातांनी मदत करावी."
या काळात शक्य आहे? पण घडलं तर फारच उत्तम. तुम्हाला काय वाटतं?

Bengaluru: \"Medical education in India has become an elitist affair,\" remarked founder and chairman of Narayana Health, Dr Devi Shetty Saturday, highl.

06/02/2026

How much beetroot should one eat a day?

Yes, eating beetroot every day can be a healthy habit, as long as it's consumed in moderation. Beetroot is rich in essential nutrients, including folate, potassium, iron, and vitamin C.

Its high nitrate content is known to support better blood flow, reduce blood pressure, and enhance stamina, which is why many athletes and fitness enthusiasts incorporate it into their routine.

Beetroot also aids digestion due to its fibre content and supports liver detox and skin health thanks to its antioxidant properties. Whether eaten raw, juiced, or cooked, it adds a nutritious boost to everyday meals.

That said, balance is key. Overconsumption can sometimes lead to beeturia—a harmless condition where urine or stool turns pinkish-red. Also, for those prone to kidney stones, it’s worth noting that beetroot contains oxalates, so moderate intake is advised.

If you're following a clean, plant-based lifestyle and looking to support your wellness goals, beetroot can pair well with other functional nutrition choices. For example, combining beetroot in a smoothie with a serving of Origin Nutrition’s plant-based protein makes for a powerful combo. It gives you the antioxidants and fibre from beetroot along with 25g of clean protein—great for recovery, energy, and digestion.

So yes, adding beetroot to your daily diet can be beneficial—just enjoy it in balance and as part of a varied, nutrient-rich routine.

06/02/2026

Normal Values of the Important Parameters.

05/02/2026

Ensure Your Tap Water Is Safe

The easiest way to determine if your tap water is safe to drink is to check your local water report; your annual CCR outlines detected contaminants and whether they meet regulatory standards.

However, our experts provide additional tips to help ensure and maintain healthy tap water at home:

Test your water, especially if you use a private well or live in an older home that may have lead pipes.

Use a water filter: Choose one that’s certified by the National Sanitation Foundation.
Maintain your plumbing: Replace old lead pipes and repair leaks promptly.

Clean aerators on taps at least once a month.
Flush your taps: “If water has been stagnant for over 8 hours, letting it run for 30 seconds to 2 minutes before use can reduce lead and copper exposure.

" Follow water advisories: In emergencies or during water boil advisories, carefully follow official instructions. After advisories are lifted, run your faucets on full blast for more than five minutes to flush the lines.

Periodic maintenance is also important. You can occasionally increase the hot water temperature above 150°F at the point of use or use appropriate chlorination techniques to decontaminate your system when fewer people are home.

While tap water contaminants are usually not detectable by sight, smell, or taste, if your tap water ever shows a noticeable colour, odour, or flavour, it indicates that further investigation and testing are necessary.

04/02/2026

30 INTERESTING FACTS ABOUT THE HEART
As you go through your day, you probably don’t spend much time thinking about your heart and all that it’s doing. But let’s take a few moments to appreciate this life-sustaining organ in your chest.
Your heart starts beating well before you’re born and continues its rhythmic work until the day you die. That’s just the start (and end) of its amazing story, though.
Here are a few more heart-related facts.
1) Your heart beats about 100,000 times per day. During the average person’s lifetime, their heart beats more than 2.6 billion times. (Your pulse is a way you can feel your heart beating.)
2) The beating sound from your heart — lub-dub, lub-dub, lub-dub — is from the clap of valve leaflets opening and closing.
3) A typical human heart valve is about the size of a half dollar.
4) Each minute, your heart pumps nearly 1.5 gallons (5.7 liters) of blood. That’s a pump flow rate that could fill an Olympic-sized swimming pool in less than a year. (Talk about a gold medal effort!)
5) Your adult-sized heart is about the size of two hands clasped together. A child’s heart is about the size of a single fist.
6) Location is everything in life, right? That’s true for your heart, too. It’s located in the front of your chest, slightly behind and to the left of your breastbone. Your ribs offer extra protection for the vital organ.
7) To make room for your heart, your left lung is slightly smaller than your right lung.
8) Your heart weighs somewhere between 7 ounces and 15 ounces (200 grams to 425 grams), or less than a pound. The average male’s heart weighs 2 ounces (57 grams) more than the average female’s heart.
9) For comparison’s sake, a blue whale — the world’s largest animal — has a heart weighing more than 1,000 pounds. A person could easily crawl through the aorta in that sized heart.
10) The smallest animal heart can be found in fairyflies. You’d need a microscope to see the ticker in this tiny insect.
11) Your heart works as a coordinated machine. The right side of your heart pumps “used” blood from your body into your lungs, where it refills with oxygen. The left side of your heart then pumps re-oxygenated blood back into your body.
12) Almost every cell in your body gets blood from your heart. The outliers can be found in the corneas of your eyes.
13) Your heart pumps blood through about 60,000 miles (96,000 kilometers) of blood vessels. To put that in perspective, this blood tubing system could circle the Earth at the equator TWICE.
14) A female’s average heartbeat is faster than a male’s by almost eight beats a minute. The reason? Because their hearts are usually smaller in size, females need their hearts to beat more to pump the same amount of blood.
15) A typical heart pumps approximately 4 tablespoons of blood with each beat.
16) Your heart has its own electrical supply and will continue to beat even when separated from your body. This specialized network of cells is known as the heart’s electrical conduction system.
17) Heart disease is the greatest single threat to your health and the leading cause of death globally. The good news? You can help manage your heart health through dietary choices, regular exercise and stress management.
18) It’s true that some heart problems can be inherited. It’s also true that you can minimize their impact by managing blood pressure and cholesterol through a heart-healthy lifestyle. (See #15.)
19) Runners have a 45% lower risk of heart disease or stroke.
20) Cardiac health is an age-old issue, as evidence of heart disease has been found in 3,000-year-old mummies.
21) Research shows that Monday — the start of the traditional work week — is the most common day of the week to experience a heart attack. It’s a phenomenon known as the “Blue Monday” effect.
22) The holiday season is also heart attack season. More cardiac deaths occur on December 25 than any other day of the year. The second and third-deadliest days are December 26 and January 1.
23) A joke a day may help keep the heart doctor away, as laughing can improve heart health by lowering stress and relaxing blood vessels. Happiness can lower your risk of heart disease, too.
24) Why does the heart symbolize love? Probably because of the pitter-patter you feel in your chest when Cupid’s arrow strikes. (But in truth, your brain controls love — but that would make for a lousy Valentine’s Day symbol.)
25) Despite your heart not being part of making a love connection, it can still be broken when relationships take a bad turn. An emotionally driven condition known as “broken heart syndrome” can temporarily weaken your heart muscle.
26) Heart cancer is very rare because heart cells stop dividing in adulthood, making them more resistant to the sort of mutations that can lead to cancer.
27) Modesty prompted the invention of the stethoscope, that iconic medical tool that healthcare providers use to listen to your heart. Before it existed, doctors had to press an ear directly to the chest of their patient.
28) The world’s first “stopped-heart” surgery took place at Cleveland Clinic in 1956. Today, this type of surgery — which uses a machine to pump blood throughout the body while the heart is stopped during an operation — is commonplace.
29) A cardiac surgeon at Cleveland Clinic pioneered coronary artery bypass surgery in the late 1960s. The surgery restores blood flow to areas of the heart using blood vessels transplanted from other parts of the body.
30) Each year, more than 2 million people around the world have open-heart surgery to address various heart conditions.
(Courtesy )