Avni Kumari

27/02/2026

06/02/2026

05/02/2026

05/02/2026

"ए भिकारडे! उचल तुझं हे मढं अन चालती हो इथून! म्या काय धर्मशाळा उघडली नाय तुला फुकटात पोसायला. आजच्या आज हे घर खाली झालं पाहिजे, नाहीतर एकेक सामान रस्त्यावर फेकून देन, समजलं का?"

​विजांच्या कडकडाटात रावसाहेब पाटलांचा तोणपा आवाज त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतींना हादरवून गेला.
​
​श्रावण महिना असूनही आकाशात भाद्रपदासारखे काळेकुट्ट ढग जमले होते. दुपारपासूनच पावसाने जी झोडपायला सुरुवात केली होती, ती थांबायचं नाव घेत नव्हती. अशा भयाण वेळी, गावाच्या वेशीवर असलेल्या त्या पडक्या वाड्यात एक वेगळंच वादळ उठलं होतं.

​लक्ष्मी, एक तरुण विधवा, आपल्या पाच वर्षाच्या लेकराला, पिंटूला, छातीशी कवटाळून दारात उभी होती. तिचे डोळे पावसाच्या पाण्यापेक्षा जास्त वेगाने वाहत होते. समोर रावसाहेब पाटील, गावातील एक मातब्बर आणि श्रीमंत असामी, उभा होता. त्यांचा चेहरा रागाने लालबुंद झाला होता.

​"पाटील दादा, पाया पडते तुमच्या! या अशा घोर पावसात, अंधारात मी कुठे जाऊ या तान्ह्या लेकराला घेऊन? निदान आजची रात्र तरी राहू द्या ओ. उद्या सकाळ होताच मी निघून जाईन..." लक्ष्मीने पदर पसरला.

​पण पाटलांवर त्याचा काहीच परिणाम झाला नाही. "नाटकं नको करू मला! गेले दोन महिने झाले भाडं दिलं न्हायस. फुकट राहायला हे काय तुझ्या बापाचं घर हाय व्हय? निघ मन्तोय ना!"

​पाटलांनी थेट घरात घुसून लक्ष्मीची जी काही फुटकी-तुटकी भांडी होती, ती अंगणातल्या चिखलात फेकायला सुरुवात केली. पिंटू जोरात रडू लागला. लक्ष्मी धावत जाऊन त्याचं तोंड दाबून धरत होती.
​आरडाओरडा ऐकून आजूबाजूचे लोक जमा झाले. भर पावसात छत्र्या घेऊन उभे असलेले गावकरी हे दृश्य बघून हळहळले.

​"अरे, माणसाच्या रूपातनं जनावर हायेस रं तू पाटला! विधवेला अन त्या लहान जीवाला अशा पावसांत घराबाहेर काढताना नरकात पण जागा मिळणार न्हाय तुला!" शेजारच्या रखमाबाई संतापाने ओरडल्या.

​एका तरुणाने पुढे होऊन म्हटलं, "रावसाहेब, थोडी तर माणुसकी ठेवा. पैसे नाहीत म्हणून कुणाला असं रस्त्यावर आणायचं का?"

​पाटलांनी कुणाचंच ऐकलं नाही. त्यांनी लक्ष्मीच्या दंडाला धरून तिला ओढत घराबाहेर काढलं आणि त्या जुन्या, जीर्ण झालेल्या लाकडी दरवाजाला मोठं कुलूप ठोकलं.

​"पुन्हा या घराकडे ढुंकून पण बघायचं न्हाय!" अशी तंबी देऊन पाटील आपल्या जीपमध्ये बसून निघून गेले.

​लक्ष्मी तिथेच चिखलात बसून हंबरडा फोडून रडत होती. तिचा संसार रस्त्यावर पडला होता. गावकरी पाटलांना शिव्याशाप देत होते. "मेल्याला किडे पडतील... पैशाचा माज हाय दुसरं काय... देव बघतोय सगळं."

​लोक आपापल्या परीने लक्ष्मीला धीर देत होते, पण रात्र खूप भयानक होती. शेवटी रखमाबाईंनी तिला आपल्या ओसरीवर आसरा दिला. रात्रभर विजांचा तांडव सुरू होता. लक्ष्मीला डोळ्यासमोर फक्त अंधार दिसत होता. "आता माझं आणि माझ्या लेकराचं काय होणार?" या विचाराने ती रात्रभर थरथरत होती.
​
​पहाटेचे तीन वाजले असतील. पावसाचा जोर थोडा कमी झाला होता. अचानक रखमाबाईंच्या घरासमोर एक गाडी येऊन थांबली. गाडीतून खुद्द रावसाहेब पाटील उतरले. त्यांच्यासोबत त्यांची पत्नी आणि नोकर होता.

​लक्ष्मी खडबडून जागी झाली. पाटील आता काय करायला आलेत?

​पाटलांची पत्नी पुढे आली. तिने लक्ष्मीला आधार देऊन उठवलं. "बाळा, चल आमच्यासोबत."

​लक्ष्मी गोंधळली. "कुठे? आणि का? काल तर यांनी मला..."

​रावसाहेब पाटील शांत होते. त्यांचा कालचा रुद्रावतार कुठल्याकुठे गायब झाला होता. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक खोल थकवा आणि काळजी दिसत होती.

​"प्रश्न विचारू नकोस, गाडीत बस. पिंटूला पण घे." पाटलांचा आवाज जड झाला होता.

​काही कळायच्या आत लक्ष्मी आणि पिंटू पाटलांच्या आलिशान बंगल्यात पोहोचले. पाटलांच्या पत्नीने त्यांना कोरडे कपडे दिले, खायला गरम दूध दिलं. लक्ष्मीला हे स्वप्नच वाटत होतं. जो माणूस काल राक्षसासारखा वागत होता, तो आज देवदूत कसा झाला?

​जेव्हा लक्ष्मी थोडी शांत झाली, तेव्हा रावसाहेब तिच्यासमोर येऊन बसले. त्यांनी एक दीर्घ सुस्कारा सोडला.

​"लक्ष्मी, मला माफ कर. काल तुझ्याशी खूप वाईट वागलो मी. अख्ख्या गावाने मला शिव्या घातल्या, मी त्या ऐकून घेतल्या. पण माझ्याकडे दुसरा पर्याय नव्हता."

​लक्ष्मीने प्रश्नार्थक नजरेने पाहिलं.

​पाटलांनी पुढे सांगितलं, "काल दुपारीच शहरातून एक इंजिनिअर आला होता. त्याने त्या जुन्या वाड्याची पाहणी केली होती. त्याने मला स्पष्ट सांगितलं होतं की, 'रावसाहेब, या पावसाळ्यात हे घर कधीही कोसळू शकतं. पाया पूर्णपणे खचला आहे. आतमध्ये कुणालाही राहू देऊ नका, जीव धोक्यात आहे.'"

​लक्ष्मीच्या काळजात धस्स झालं.

​पाटील पुढे बोलत होते, "मी तुला संध्याकाळी येऊन प्रेमाने सांगितलं असतं की, 'घर पडणार आहे, तू बाहेर निघ', तर तू ऐकलं नसतंस. तू म्हणाली असतीस, 'भाडं कमी आहे म्हणून तुम्ही मला काढताय, मी कुठे जाऊ?' तुझा तो हट्ट मला माहिती होता. तुला पैशाची अडचण होती, म्हणून तू जीव धोक्यात घालून तिथेच राहिली असतीस."

​पाटलांचे डोळे पाणावले. "म्हणून... म्हणून मला 'निष्ठुर' बनावं लागलं. मला 'राक्षस' व्हावं लागलं. तू स्वतःहून बाहेर पडणार नाहीस, हे माहिती होतं, म्हणून मला तुला जबरदस्तीने, ओढत बाहेर काढावं लागलं. तुझा राग, लोकांच्या शिव्या, माझी बदनामी... हे सगळं मला पत्करावं लागलं, फक्त आणि फक्त तुझे आणि त्या लेकराचे प्राण वाचवण्यासाठी."

​तेवढ्यात पाटलांचा फोन वाजला. त्यांनी फोन उचलला आणि पलीकडचं बोलणं ऐकून त्यांचा चेहरा पांढराफटक पडला. त्यांनी फोन खाली ठेवला आणि लक्ष्मीकडे पाहिलं.

​"लक्ष्मी... आत्ताच चौकीदाराचा फोन आला होता. अर्ध्या तासापूर्वी... ते जुनं घर कोसळलं. पूर्णपणे जमीनदोस्त झालं. छप्पर, भिंती... सगळं काही ढिगाऱ्याखाली गेलं."

​हे ऐकताच लक्ष्मीच्या अंगावर काटा उभा राहिला. तिने शेजारी झोपलेल्या आपल्या पिंटूकडे पाहिलं. जर पाटलांनी काल तिला 'निष्ठुर' होऊन बाहेर काढलं नसतं, तर आज ती आणि तिचं लेकरू त्या ढिगाऱ्याखाली...

​तिला रडू कोसळलं. ती धावत जाऊन पाटलांच्या पाया पडली. "दादा, तुम्ही माणूस न्हाय, देव हाय ओ माझ्यासाठी! तुम्ही माझी बदनामी केली, पण माझा जीव वाचवलात. मी जन्मभर तुमची ऋणी राहीन."

​रावसाहेबांनी तिला उठवलं. बाहेर पाऊस थांबला होता, पण लक्ष्मीच्या डोळ्यातले कृतज्ञतेचे अश्रू थांबत नव्हते. त्या रात्री एका 'निष्ठुर' घरमालकाने स्वतःच्या माणुसकीचा बळी देऊन दोन जीव वाचवले होते.

​कधीकधी एखाद्याचा जीव वाचवण्यासाठी किंवा मोठ्या नुकसानापासून वाचवण्यासाठी आपल्याला कठोर व्हावं लागतं. दिसतं तसं नसतं, म्हणून तर जग फसतं.