Pharmacy of Hiwa hospital - دەرمانخانەی نەخۆشخانەی هیوا

13/09/2021

19/09/2020

-------------------(بەناوی خوای گەورە)----------------

-کاریگەریە لاوەکیەدرەنگ وەختەکانی چارەسەری شێرپەنجەی مناڵان چین ؟ کامانەن ؟ چۆن ڕێگری دەکەین لە ڕودان و کەمکردنەوەی کاریگەریەکان ؟

-لە ئەنجامی وەرگرتنی چارەسەر لەلایەن ئەو مناڵانەی کە توشی شێرپەنجە بوون دوو جۆر کاریگەری لاوەکی دەرئەکەوێت :

٭جۆری یەکەم(کاریگەری لاوەکی کورتخایەن) : ئەو جۆرە کاریگەریە لاوەکیانەیە کە لە کاتی وەرگرتنی چارەسەر دەرئەکەوێت و دواتر کاریگەریەکان نامێنێت، لە نوسینی پێشتردا ئاماژە بە بەشێک لەو کاریگەریە لاوەکیانە دراوە.

٭جۆری دووەم (کاریگەری لاوەکی درەنگ وەخت یاخود درێژخایەن): ئەو جۆرە کاریگەریە لاوەکیانەیە کە دەگونجێت لەکاتی وەرگرتنی چارەسەردا دەربکەوێت و دوای تەواوکرن و وەرگرتنی چارەسەرەکەش بەردەوام دەبێت لە قۆناغە جیاوازەکانی تەمەنی مناڵەکەدا، یاخود چەندساڵێک دوای وەرگرتنی چارەسەر ئەو کاریگەریانە دەردەکەوێت.

-کاریگەریە لاوەکیە درەنگ وەختەکان بە گوێرەی جۆری چارەسەرو جۆری شێرپەنجە دەگۆڕێت.

-پێویستە دوای وەرگرتن و تەواوکردنی چارەسەر بەردەوام چاودێری تەندروستی مناڵەکە بکرێت و سەردانی پزیشکی پسپۆڕ بکرێت بۆ ئەنجامدانی پشکنین بەمەبەستی دڵنیا بوون لە بارودۆخی تەندروستی لەبەر ئەوەی زۆرینەی کاریگەریە لاوەکیەکان بە ئاسانی چارەسەر دەکرێت ئەگەر زوو دەستنیشان بکرێت.

٭هۆکاری کاریگەریە لاوەکیە درەنگ وەختەکان چین ؟

-هەرجۆرێک لە چارەسەری شێرپەنجە دەکرێت ببێتە هۆکاری کاریگەری لاوەکی درەنگ وەخت، مەترسی دەرکەوتنی کاریەری لاوەکی درەنگ وەخت لەسەر مناڵاکە بەندە لەسەر چەند هۆکارێک لەوانە :

-بوونی نەخۆشی تر پێش دەستنیشان کردنی بەشێرپەنجە.
-جۆری شێرپەنجەکەو شوێنەکەی لە جەستەدا.
-ئەو شوێنەی جەستە کە چارەسەر دەکرێت.
-تەمەنی مناڵەکە ئەوکاتەی چارەسەر وەردەگرێت.
-بارودۆخی تەندروستی بەشێوەیەکی گشتی.
-هۆکاری بۆماوەی و مێژوی نەخۆشیەکە.
-جۆرو بڕی چارەسەرەکە.

٭جۆرەکانی کاریگەری لاوەکی درێژخایەن لەسەر مناڵی توشبوو بە شێرپەنجە ئەمانەی لای خوارەوەن:

1.کێشەی سۆزداری (عاتفی)[Emotional problem]:

کێشەی سۆزداری یەکێکە لە کاریگەریە لاوەکیە درەنگ وەختەکان کە دەبێتە هۆی (قەلەقی،خەمۆکی، ترس لە گەڕانەوەی نەخۆشیەکە بۆی). پێویستە لەکاتی تێبینی کردنی ئەو نیشانانە سەردانی پزیشکی پسپۆڕی دەرونی بکرێت.

2.شێرپەنجەی دووەمی [Second Cancer]:

-ژمارەیەک لەو نەخۆشانەی لە شێرپەنجە چاکبونەتەوە مەترسی دەرکەوتنی جۆرێکی تر لە شێرپەنجەیان هەیە کە لە جۆری یەکەم جیاوازە و بە شێرپەنجە دووەمی ناو دەبرێت.

-باوترین جۆرەکانی شێرپەنجەی دووەمی بریتین لە شێرپەنجەی (پێست،مەمک،غوددە)کان، چارەسەر بە تیشک و هەندێک جۆر لە دەرمانی کیمیایی پەیوەندیەکی بەهێزیان هەیە بە شێرپەنجەی دووەمییەوە.

- باوترین ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی شێرپەنجەی دووەمی ئەمانەی لای خوارەوەن:

- Cyclophosphamide
- Ifosfamide
- Etoposide
- Daunorubicin
- Doxorubicin

3.کاریگەری لەسەر وەچەخستنەوەو دروست بوونی کێشە لە گەشەی ئەندامی ڕەگەزیی نێرینەومێینە [Reproductive and sexual development problems]:

-هەردوو ڕەگەزی کوڕو کچ بۆ هەندێک جۆر لە چارەسەری شێرپەنجە مەترسیەکی گەورەیان لەسەرە بۆ دەرکەوتنی کاریگەرییە لاوەکی درەنگ وەخت.

-نەزۆکی یەکێکە لەمەترسیەکانی کاریگەری لاوەکی درەنگ وەخت ، بۆ کوڕ دەبێتە هۆی ئەوەی نەتوانێت وەچە بخاتەوەو ببێتە خاوەنی مناڵ، لە کوڕدا ئەم جۆرانە لە چارەسەر دەبێتە هۆی نەزۆکی :

-چارەسەر بە تیشک بۆ ناوچەکانی (بەشی خوارەوەی گەدە، حەوز،گونەکان).
-چارەسەری کیمیایی ئەو گروپی دەرمانەی پێیان دەوترێت (Alkylating agents) نمونە وەک دەرمانی (Cyclophosphamide , Ifosfamide).

-هەروەها چارەسەرەکان دەگونجێت کاریگەریان هەبێت لەسەر هۆڕمۆنی نێرینە (Testosterone)، کەمی ئەم هۆڕمۆنە کاریگەری دەبێت لەسەر دەرکەوتنی سیفاتی دوەمی و لاوازی جنسی لە کوڕاندا.

-نەزۆکی کچان بەهۆی کاریگەری لاوەکی درەنگ وەخت کە دەبێتە هۆی ئەوەی نەتوانێت دووگیان بێت یاخود نەتوانێت پارێزگاری لە دووگیانیەکەی بکات، وە هەروەها دەبێتە هۆی ناڕێکی لە سوڕی مانگانەدا.

-هەمان ئەو چارەسەرانەی بۆ کوڕ باسمان کرد دەبێتە هۆی نەزۆکی لە کچانیشدا وەک چارەسەر بە تیشک و دەرمانی کیمیایی.

-هەروەها کاریگەری لاوەکی چارەسەرەکان دەبێتە هۆی کەمبوونی هۆڕمۆنی مێینە (Estradiol)، کە ئەمەش کاریگەری دەبێت لەسەر دەرکەوتنی سیفاتی دووەمی و لاوازی جنسی لە کچاندا.

4.کاریگەری لەسەر گەشە، پێگەیشتن و هۆڕمۆنەکان [Growth, development, and hormone problems] :

-چارەسەری شێرپەنجە دەگونجێت کاریگەری لەسەر ئەو ڕژێنانە هەبێت کە هۆڕمۆنەکان دروست دەکەن. ئەم ڕژێنانە بەشێکن لە سیستەمی دەردانی ڕژێنی ناوەکی وە هەروەها دەبنە هۆی دەست گرتن بەسەر بەشێک لە فەرمانەکانی جەستەماندا وەک (گەشە،میتابۆڵیزم،پێگەیشتن).

-جۆرەکانی چارەسەری شێرپەنجە کە کاریگەریان نەرێنیان هەیە لەسەر سیستەمی دەردانی ڕژێنی ناوەکی وەک :

-چارەسەر بە تیشک بۆ نزیک لە (سەر،چاو.گوێ) کاریگەری دەبێت لەسەر ڕژێنێک کە پێی دەوترێت (Pituitary gland) لەئەنجامدا دەبێتە هۆی دروست بوونی گرفت لە باڵا ، قەڵەو بوون.
-چارەسەر بە تیشک بۆ (ماسولکە،ئێسک، شانە نەرمەکان) دەبێتە هۆی کەمبونەوە یاخود ناڕێکی لە گەشەی ئەندامەکانی لەش .
-چارەسەر بە دەرمانی ستیرۆید وەک (Prednisone, Dexamethasone) یاخود دەرمانی (Methotrexate) ڕاستەوخۆ کاریگەریان دەبێت لەسەر دروست بوونی ئێسک و کەمبونی ڕێژەی چڕی کانزاکانی ئێسک ، لە ئەنجامدا داخوران و فشەڵ بوونی ئێسک(Osteoporosis) ڕودەدات. فشەڵ بوونی ئێسک نەخۆشیەکە دەبێتە هۆی لاوازبوونی ئێسکەکان و مەترسی شکانی ئێسکەکان. بۆ ڕێگری و چارەسەری لەو حاڵەتە پێویستمان بە بەکارهێنانی (خۆراکی تەواوکاری ، خواردنی گونجاو ) هەروەها ئەنجامدانی وەرزش هەیە.

5.گرفت لە فێربوون و یادەوەری [Learning and memory problems]:

-چارەسەر بە تیشک بۆ مێشک هەروەها چارەسەر بە دەرمانی کیمیایی بەنمونە بڕێکی زۆر لە دەرمانی (Methotrexate) دەبێتە هۆی دروستبوونی گرفت لە فێربوون و یاەوەری.

6.گرفت بۆ دڵ [Heart problems]:

-گروپێکی دەرمانمان هەیە کە پێیان دەوترێت (Anthracyclin) دەگونجێت ببنە هۆی گرفت بۆ دڵ وەک (ناڕێکی لە لێدانی دڵ، لاوازبونی ماسولکەکانی دڵ، پەککەوتنی دڵ) نمونەی ئەو دەرمانانەش وەک (Daunorubicin,Doxorubicin,Idarubcin, Mitoxantron).

-هەروەها چارەسەربە تیشک بۆ هەندێک بەشی لاشە وەک (سنگ ،بەشی سەرەوەی گەدە ) دەگونجێت لە دواتردا گرفت بۆ دڵ دروست بکات.

7.دروست بوونی گرفت بۆ سییەکان و هەناسەدان [Lung and breathing problems]:

-ئەم جۆرانە لە چارەسەری شێرپەنجە دەبنە هۆی دروستبوونی گرفت بۆ سییەکان و هەناسەدان:

-چارەسەر بە تیشک بۆ سنگ.
-نەشتەرگەری بۆ سنگ.
-ئەنجامدانی پرۆسەی چاندنی مۆخی سوری ئێسک.
-چارەسەر بە هەندێک جۆر لە دەرمانی کیمیایی وەک (Bleomycin,Busulfan,Carmustine,Lomustine)

-کاریگەری لاوەکی چارەسەری شێرپەنجە لەسەر سییەکان زیاترە لەسەر ئەو مناڵانەی تەمەنیان کەمترە.

-پێویستە چاودێری چالاکی سییەکان بکرێت لەڕێگەی پشکنینێکەوە کە پێی دەوترێت پشکنینی چالاکی سییەکان (Pulmonary function test) لەژێر چاودێری و ڕێنمایی پزیشکی پسپۆڕ.

8.دروست بوونی گرفت بۆ ددان [Dental problem]:

-ئەم جۆرانە لە چارەسەری شێرپەنجە دەبنە هۆی دروست بوونی گرفت بۆ ددان:

-چارەسەر بە تیشک بۆ بەشەکانی (دەم، مل ،سەر).
-چارەسەر بە دەرمانی کیمیایی پێش هاتنی ددانی هەمیشەی.

٭پێویست پێش وەرگرتنی چارەسەر و دوای وەرگرتنی چارەسەر سەردانی پزیشکی پسپۆڕی ددانی مناڵان بکرێت بەمەبەستی ڕێگری و چارەسەرکردنی گرفتەکانی ددان.

٭پێویستە دوای تەواوبوونی چارەسەرەکان هەموو (شەش) مانگ جارێک سەردانی پزیشکی پسپۆڕی ددانی مناڵان بکرێت.

9.دروست بوونی گرفت بۆ سیستەمی هەرس [Digestive system problems]:

-ئەم جۆرانە لە چارەسەر دەبنە هۆی گرفت بۆ مەعیدەو ڕیخۆڵە :

-ئەنجامدانی نەشتەرگەری بۆ ورگ و ناوچەی حەوز.
-چارەسەر بە تیشک بۆ (مل ، ورگ ،حەوز، سنگ).

٭پێویستە لەسەر ئەوکەسەی چارەسەری شێرپەنجەی وەرگرتوەو چاک بۆتەوە سەردانی پزیشک بکات ئەگەر خواردنی بەئاسانی بۆ قوت نەدرا یاخود بەردەوام ئەم گرفتانەی لای خوارەوەی هەبوو :

-دڵە کزە.
-ئازاری مەعیدە.
-سکچوون.
-قەبزی.
-دڵ تێکەڵهاتن و ڕشانەوە.

10.دروست بوونی گرفتی بیستن[Hearing problems]:

-ئەم چارەسەرانە دەبنە هۆی دروست بوونی گرفتی بیستن:

-چارەسەر بە تیشک بۆ (سەر و مل).
-چارەسەر بە هەندێک جۆر لە دەرمانی کیمیایی وەک (Cisplatin,Carboplatin).

-هەموو مناڵێک کە ئەم جۆرە چارەسەرانەی وەرگرتوە پێویستە بۆ جارێکیش بێت سەردانی پزیشکی پسپۆڕی بواری بیستن بکات کە پێی دەوترێت (Audiologist) بە مەبەستی ئەنجامدانی پشکنین و دڵنیابوون لە تەندروستی.

-هەموو مناڵێکی چاکبووی شێرپەنجە لەکاتی هەستکردن بە گرفت لە بیستندا پێویستە بە زوترین کات سەردانی پزیشکی پسپۆڕی بواری بیستن بکات.

11.دروست بوونی گرفت لە چاو و لە بینیندا[Vision and eye problems]:

-ئەم جۆرانە لە چارەسەر دەبنە هۆی دروست بوونی گرفت بۆ چاو و بۆ بینین:

-چارەسەر بە دەرمانی ستیرۆیدەکان وەک ( Dexamethasone , Prednisone).
-چاندنی مۆخی سوری ئێسک.
-چارەسەر بە بڕێکی زۆر لە تیشک بۆ (سەر، چاو).

٭ ئەو گرفتانەش لە ئەنجامی ئەم چارەسەرانەدا دروست دەبن ئەمانەن:

-ئاوی سپی چاو و ناڕونی لە بینیندا.
-ووشک بونەوەی چاو.
-دروست بونی گرفتی تر کە کاردەکاتە سەر بینین.

٭پێویستە دوای وەرگرتنی ئەو چارەسەرەنەی کە ئاماژەی پێدراوە یاخود بوونی گرفت لە چاودا مناڵەکە سەردانی پزیشکی پسپۆڕی چاو بکات کە بە (Ophthalmologist) ناودەبرێت.

٭بە هیوای سەلامەتی و تەندروست باشی بۆ نە خۆشەکان و گشت ئازیزانتان.

پزیشکی پسپۆڕی دەرمانساز
دکتۆر خۆشی حمید حمزە

14/09/2020

[بەناوی خوای گەورە]

-چۆنیەتی چارەسەرکردنی نەخۆشی شێرپەنجە لە مناڵاندا.

-بێگومان شێوازی چارەسەری شێرپەنجە لە مناڵاندا بەندە لەسەر (جۆری شێرپەنجە، قۆناغی شێرپەنجە) ، لەبەر ئەوەی ئەو دوو هۆکارە زۆر سەرەکین بۆ بڕیاردان لە جۆری چارەسەرییەکان.

-خۆشبەختانە ئێستا لە ووڵاتە پێشکەوتوەکان چارەسەری نەخۆشی مناڵان زۆر بەرەوپێشچونی بەخۆیەوە بینیوە ، بەجۆرێک لە ووڵاتی ئەمریکا نزیکەی زیاتر لە 80٪ ئەو مناڵانەی کە دەستنیشان دەکرێن بە نەخۆشی شێرپەنجە دوای وەرگرتنی چارەسەر چاکدەبنەوە.

-ئەمانەی لای خوارەوە شێوازی چارەسەری شێرپەنجەن لە مناڵاندا:

1.چارەسەر بە نەشتەرگەری(Surgery):

-نەشتەرگەری ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە دەستنیشان کردن و چارەسەری نەخۆشی شێرپەنجەی مناڵان بەتایبەت شێرپەنجەی گرێی ڕەق و لیمفەکان. سەرەتا پزیشکی نەشتەرگەریەکە پارچەیەک وەردەگرێت لەوشانانەی گومانی شێرپەنجەیان لێدەکرێت کە بەو کردارەش دەوترێت نمونە وەرگرتن (Biopsy)، دواتر نمونەکە پشکنینی بۆ ئەنجام دەدرێت بۆ دیاریکردنی شێرپەنجەو جۆرەکەی.

-دواتر پزیشکی پسپۆڕی نەشتەرگەری مناڵان هەڵدەسێت بە لابردنی ئەوبەشەی شانە شێرپەنجەییەکان کە لەتوانیدایە، وە نەشتەرگەریش دەگونجێت لە چەند کاتێکدا ئەنجام بدرێت وەک (پێش وەرگرتنی چارەسەر بەدەرمان، کاتی وەرگرتنی چارەسەر بەدەرمان، دوای وەرگرتنی چارەسەر بە دەرمان)، کە ئەمەی دواییان بۆ مەبەستی کەمکردنەوەی قەبارەی شێرپەنجەکەیە بۆ ئەوەی لە کاتی ئەنجامدانی نەشتەرگەریەکە ئەنجامێکی باشتر دەست بکەوێت.

-هەندێک جاریش نەشتەرگەریەکە دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە بەشە تەندروستەکەی دەوری شێرپەنجەکە ، لەوکاتەشدا پێویستی بە چارەسەرو دەرمانی یاریدەدەری هەیە بۆ ئەوەی ئەو زیانە نەهێڵدرێت.

-نەشتەرگەری بۆ ئەم جۆرە شێرپەنجانە بەسودە وەک (شێرپەنجەی گورچیلە، شێرپەنجەی دەمارەخانەکان ، شێرپەنجەی ئێسک و ماسولکە، شێرپەنجەی مێشک).

2.چارەسەرکردن بە تیشک (Radiation Therapy):

-ئەم جۆرە لە چارەسەر بەکارهێنانی وزەیەکی زۆری تیشکیە بۆ لەناوبردن بچوک کرنەوەی خانە شێرپەنجەییەکان. ئەم جۆرە لە چارەسەر لەلایەن پزیشکی پسپۆڕی ئەو بوارە بەکاردێت کە پێی دەوترێت پزیشکی پسپۆڕی شێرپەنجە لە بواری چارەسەر بەتیشک (Rdiation Oncologist).

-ئەندام و شانە تەندروستەکان مەترسی بەرکەوتن و زیانیان هەیە لەکاتی چارەسەر بە تیشک ئەم مەترسی و زیانەش لە مناڵاندا زیاترە کە دەگونجێت لەئەنجامی زیانەکانی تیشکەکە مناڵەکە توشی جۆرێکی تر لە شێرپەنجە بکات، لەبەر ئەو هۆکارە تا بگونجێت و ڕێگەچارەی تر هەبێت چارەسەر بە تیشک لە مناڵاندا بەکار نایەت.

-چارەسەر بە تیشک چەند جۆرێکی جیاوازی هەیە لەبەر ئەوە پێویستە پێش دەستکردن بە چارەسەر باوک و دایکی مناڵەکە لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕی چارەسەر بەتیشکدا گفتوگۆبکەن و هەموو هەنگاوەکانی ئەو چارەسەریەیان بۆ ڕوون بکرێتەوە.

-بەشێوەیەکی گشتی کاریگەریە لاوەکیەکانی چارەسەر بە تیشک بریتییە لە (هیلاکی و شەکەت بوون، کاریگەری لەسەر پێست، ئازارو تێکچونی هاوسەنگی مەعیدە، قەبزی،...هتد)، زۆری کاریگەریە لاوەکیەکان دوای ماوەیەک لە بەکارهێنانی تیشکەکە نامێنێت.

3. چارەسەر بە بەکارهێنانی دەرمان (Therapies using medication):

-پێدانی دەرمان بە نەخۆشی شێرپەنجە لەلایەن پزیشکی پسپۆڕی شێرپەنجەی مناڵان لە ڕێگە جیاوازەکانی وەک (دەم، دەمار،ماسولکە،ژێرپێست،...هتد) بەشێوەی (دەنکۆڵەی حەب و گولاج،دەرزی) بەکاردێت.

-دەرمانەکان بەشێوەیەکی گشتی چەند جۆرێکن :

٭ دەرمانی کیمیایی(Chemotherapy):

-دەرمانی کیمیایی بەو گروپە دەرمانە دەوترێت کە دەبێتە هۆی (وەستانی گەشەی خانەکان،ڕێگری لە دابەشبوونی خانەکان، کوشتن و لەناوبردنی خانەکان) کە ئەمانیش چەند گروپێکی جیاوازن و بە میکانیزمی جیاواز لەسەر خانە شێرپەنجەییەکان ئیش دەکەن. هەروەها لەزۆرینەی حاڵەتەکاندا چەند دەرمانێک لە چەند گروپێکی جیاواز بەیەکەوە بەکاردێت بەمەستی زوو چارەسەرکردنی شێرپەنجەکە و کەمکردنەوەی کاریگەریە لاوەکیەکانی دەرمانەکان لەبەرئەوەی لەوحاڵەتەدا بڕێکی کەمتر لە دەرمانەکان بەکاردێت. وە هەروەها پڕۆسەی چارەسەریەکەو جۆری دەرمانەکان و بڕی دەرمانەکان بەگوێرەی جۆری شێرپەنجەکەو قۆناغی شێرپەنجەکە دیاریدەکرێت و بە چەند سایکڵێکی(سووڕ) دیاریکراو لەکاتی دیاریکراو دەدرێت بە نەخۆشەکە.

-کاریگەریە لاوەکیەکانی دەرمانی کیمیایی بەگوێرەی گروپی دەرمانەکان و جۆری دەرمانەکان و بڕی دەرمانەکان دەگۆڕێت. بەشێوەیەکی گشتی ئەم کاریگەریە لاوەکیانەیان هەیە (شەکەتی و هیلاکی،دڵتێکەڵ هاتن و ڕشانەوە، نەمانی ئارەزوی خوارد، هەڵوەرینی موو و قژ،سکچوون و قەبزی،کەمخوێنی،مەترسی توشبوون بە پەتا بەهۆی بەکتریا و کەڕوو ڤایرۆس،...هتد)، ئەم کاریگەریە لاوەکیانەش کاتین و دوای وەرگرتنی چارەسەرەکە بەماوەیەک کاریگەریەکان نامێنێت.

٭چارەسەربە دەرمانی بایۆلۆجی یاخود چارەسەری لەڕێگەی دەرمانی بەرگری( Biologic therapy or Immunotherapy):

-ئەم جۆرە لە دەرمانی چارەسەری شێرپەنجە بەشێوەیەک بەرهەم دەهێنرێت کە دەبێتە هۆی چالاککردنی بەرگری سروشتی جەستەی نەخۆشکە کە لەو ڕێگەوە دەبێتە هۆی شەڕکردن دژی خانە شێرپەنجەییەکان، ئەم جۆرە لە چارەسەر بەراورد بە دەرمانی کیمیایی کاریگەری لاوەکی کەمترە و زیاتر تایبەتمەندە بە ئیشکردن لەسەر خانە شێرپەنجەییەکان.

-ئەم جۆرە لەچارەسەر بەشێوەیەک ئیش دەکەن کە وادەکەن خانە شێرپەنجەییەکان لەلایەن بەرگری جەستەی نەخۆشەکەوە بە ئاسانی بناسرێتەوە دژی بوەستێتەوەو لەناوی ببات، وە هەروەها زیادکردنی بەرگری جەستەی نەخۆشەکە دژی خانە شێرپەنجەییەکان.

-کاریگەریە لاوەکیەکانی ئەم جۆرە لە چارەسەرە بەشێوەیەکی گشتی بریتین لە (هەستیاری پێست، هەستکردن بە نیشانەکانی هەڵامەت، سکچوون،سەر ئێشە و سەرلێشوان ،ناڕێکی لە لێدانی دڵ و کاریگەری لەسەر پەستانی خوێن،هەناسە توندی، گۆڕان لە کێش،...هتد)

٭ چارەسەری ئامانجدار (Target therapy):

مەبەست لە چارەسەری ئامانجدار ئەوەیە کە دەرمانەکە لەسەر خانە شێرپەنجەییەکە یاخود بەشێکی تایبەت مەندی خانە شێرپەنجەییەکە ئیش دەکات، ئەم جۆرە لە چارەسەر ڕێگایەکی تازەی چارەسەری نەخۆشی شێرپەنجەیە.

-لەبەر ئەوەی خانە شێرپەنجەییەکان جیاوازن لە خانە ئاساییەکان. خانە شێرپەنجەییەکان گۆڕانکاری لە بۆهێڵ (genes) و پڕۆتینەکانیاندا ڕویداوە کە بەرپرسن لەوەی خانەکان چۆن گەشە دەکەن. چارەسەری ئامانجدار دەبێتە هۆی بەکارهێنانی ئەو بازدانەی لە بۆهێڵەکان ڕویداوە بۆ ئەوەی ڕۆڵی هەبێت وڕێگری بکات لە چۆنیەتی دابەش بوون و گەشەو بڵاوبونەوەی خانە شێرپەنجەییەکان.

-چارەسەری ئامانجداریش هەریەکەیان شێوازی ئیشکردنیان دژی خانە شێرپەنجەییەکان جیاوازە، بەشێکیان لەسە ڕووی دەرەوەی دیواری خانە شێرپەنجەییەکان ئیش دەکەن و ڕێگری دەکەن لە گواستنەوەی زانیاری بۆناو خانە شێرپەنجەییەکان،بەشێکیان لەناو سایتۆپلازمی خانە شێرپەنجەییەکە ئیش دەکەن کە زۆرترین چالاکی خانەکەی تیا ڕودەدات، بەشێکیان لەناو ناوکی خانە شێرپەنجەییەکە ئیش دەکەن کە زانیاریە بۆماوەییەکانی تیادا هەڵگیراوەو کردارەکانی خانە کۆنتڕۆڵ دەکرێت تیایدا، وە بەشێکیان لەسەر مولولەی خۆێن ئیش دەکەن کە سەرچاوەی گواستنەوەی خۆراکە بۆ خانە شێرپەنجەییەکان و دەرمانەکان دەبنە هۆی بێبەشکردنی خانە شێرپەنجەییەکان لە خۆراک کە پێویستە بۆ مانەوەو گەشەکردنی خانەشێرپەنجەییەکان.

-شێوازی وەرگرتنی دەرمانی چارەسەری ئامانجدار زیاتر لەڕێگەی (دەم ، دەمار)ەوە دەبێت کە بەشێوازی (دەنکۆڵەی حەب و دەرزی) هەیە.

4.چارەسەر لەڕێگەی چاندنی مۆخی سوری ئێسک ( Hematopoietic Cell Transplant or Bone Marrow Transplant):

-چاندنی مۆخی سوری ئێسک پڕۆسەیەکی پزیشکی یە بەکاردێت وەک چارەسەری چەند جۆرێک لە نەخۆشی لەوانە شێرپەنجەی مناڵان. پڕۆسەی چاندنی مۆخی سوری ئێسک بریتییە لە چاندنی مۆخی سوری ئێسکی تەندروست لەبری مۆخی سوری تێکشکاو زیان لێکەوتوو.

-مۆخی سوری ئێسک شوێنی دروستکردن و بەرهەمهێنانی خانەکانی خوێن و ڕیشاڵەکانی خوێنە لەبەر ئەوەی پڕۆسەکەش بەناوی چاندنی مۆخی سوری ئێسک ناونراوە.

-پڕۆسەی چاندنی مۆخی سوری ئێسک پڕۆسەیەکی پزیشکی زۆر وردوو ئاڵۆزە ، هەرچەندە ئەو پڕۆسەیە بۆ چارەسەری شێرپەنجە بەکاردێت بەڵام کاریگەری لاوەکی کورتخایەن و درێژخایەنیشی هەیە.

-بەشێوەیەکی گشتی پڕۆسەی چاندنی مۆخی سوری ئێسک بۆچارەسەری شێرپەنجەی خوێن بەکاردێت، بەڵام بۆ چارەسەری چەند جۆرێکی تر لە شێرپەنجە بەکاردێت وەک شێرپەنجەی (ئێسک،گورچیلە،دەمارەخانە).

-دوو جۆر لە چاندنی مۆخی سوری ئێسک هەیە:

٭جۆری یەکەم (Allogeneic): لەم جۆرەدا مۆخی ئێسکەکە وەردەگیرێت لە کەسێکی نزیکی نەخۆشەکە کە پێی دەوترێت (بەخشەر) کە پشکنینەکانی هاوتایە لەگەڵ نەخۆشەکە ، دواتر مۆخەکەی دەکرێتە جەستەی نەخۆشەکەوە لەڕێگەی دەمارەکانی خوێنەوە.

٭جۆری دووەم (Autologous): لەم جۆرەدا سەرەتا مۆخەکە لە نەخۆشەکە وەردەگیرێت کە لە بارودۆخی تەندروستی گونجاودایە ، دواتر مۆخەکە بۆ نەخۆشەکە بەکاردەهێنرێتەوە دەکرێتەوە جەستەی نەخۆشەکەوە لەڕێگای دەمارەکانی خوێنەوە.

-لەخوای گەورە داواکارم شفا بۆ گشت نەخۆشەکان بنێرێت و گشت ئازیزانتان بەدوربن لە نەخۆشی.

پزیشکی پسپۆڕی دەرمانساز
دکتۆر خۆشی حمید حمزە

10/09/2020

بەناوی خوای گەورە

((چۆنیەتی دەستنیشان کردنی نەخۆشی شێرپەنجە لە مناڵاندا ))

-دەستنیشان کردنی نەخۆشی شێرپەنجە لەمناڵاندا سەرەتا لە دەرکەوتنی نیشانەکانی نەخۆشیەکەوە دەست پێدەکات کە لە نووسینی پێشوتردا ئاماژە بە بەشێک لەو نیشانانە دراوە.

-پێویستە لەکاتی دەرکەوتنی ئەو نیشانانەو بەردەوام بونی نیشانەکان بەزوترین کات سەردانی پزیشکی پسپۆڕی مناڵان بەتایبەتی پسپۆڕی بواری خوێن و شێرپەنجە بکرێت بەمەبەستی دڵنیابوون لە تەندروستی مناڵەکە.

-لەکاتی بەردەوامی ئەو نیشانانە نابێت مناڵەکانمان ببەینە لای (پزیشکی گەورەساڵان، پزیشکی دەرمانساز، پەرستارو یاریدەدەری پزیشک) لەبەر ئەوەی ئەبێتە هۆکار بۆ درەنگ دەستنیشان کردنی حاڵەتی نەخۆشی مناڵەکەو دواتریش پرۆسەی چارەسەرکردنی دوائەکەوێت و ئاڵۆز دەبێت.

-پزیشکی پسپۆری مناڵان لەڕێگەی ئەم پشکنینانەوە دەگاتە ئەنجامی ئەوەی مناڵەکە شێرپەنجەی هەیە یاخود نا،ئەگەر شێرپەنجەی هەیە چ جۆرێکە و لە چ قۆناغێکدایە، لەبەر ئەوەی دەستنیشان کردنی نەخۆشیەکە بە دروستی لەکاتی گونجاودا هۆکارێکی سەرەکیە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشیەکە.

-ئەمانەی لای خوارەوە جۆرە جیاوازەکانی پشکنینن بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشی شێرپەنجە لە مناڵاندا:

1.پشکنین لەڕێگەی خوێنەوە (Blood test):

پشکنین لەڕێگەی خوێنەوە بۆ چەند مەبەستێک دەکرێت وەک (زانینی ڕێژەی خانەو ڕیشاڵەکانی خوێن، چالاکی گورچیلەکان، چالاکی جگەر،... هتد) کە لەو ڕێگەیەوە دەتوانرێت چەند جۆرێکی شێرپەنجە دەستنیشان بکرێت بەتایبەت ئەوانەی پەیوەندیان بە خوێنەوە هەیە.

2.وەرگرتنی نمونەی بەشێک لە شانەکان کە پێی دەوترێت (Biopsy):

ئەمەش بریتیە لە وەرگرتنی نمونەی توێژاڵێک لە (شانە) و سەیرکردنی لەژێر ئامێری وردبین (Microscope) لەلایەن پزیشکی پسپۆڕی بواری شانەزانی کە بەو پزیشکە پسپۆڕە دەوترێت (Pathologist)، پشکنینەکانی تر دەتوانن تا ڕادەیەکی باش نەخۆشیەکە دەستنیشان بکەن بەڵام ئەم جۆرە لە پشکنین دڵنیای تەواوەتی دەدات وە هەروەها بۆ هەندێک جۆر شێرپەنجە وەک شێرپەنجەی مێشک ئەم جۆرە پشکنینە تاکە ڕێگایە بۆ دڵنیابوون لە هەبوونی شێرپەنجە.

3.وەرگرتنی نمونەی شل و ڕەق لە مۆخی ئێسک (Bone marrow aspiration and biopsy):

ئەم دوو پڕۆسەیە لەیەک دەچن وە لە زۆر کاتدا بەیەکەوە ئەنجام دەدرێن بۆ پشکنین بۆ مۆخی ئێسک کە پێکهاتوە لە (مادەیەکی ئیسفەنجی و چەوریە شانە) کە لەناو ئێسکە درێژەکاندا هەیە. مۆخی ئێسک پێک دێت لە دوبەشی ماددەی شل و ماددەی ڕەق. هەرچی (Aspiration) ە مەبەستی وەرگرتنی نمونەی بەشی شلەی مۆخی ئێسکە لەڕێگەی دەرزیەوە ، وە (Biopsy) مەبەستی وەرگرتنی نمونەی بەشە ڕەقەکەی شانەی مۆخی ئێسکە لە ڕێگەی دەرزی تایبەتەوە، دواتر ئەو نمونانە لەلایەن پزیشکی پسپۆڕی شانەزانی (Pathologist) سەیر دەکرێت و دڵنیای دەدات لە ئەنجامەکەی. ئەو نمونانەش زیاتر لە ئێسکی مۆخی ناوچەی حەوز وەردەگیرێت دوای ئەوەی مناڵەکە لەلایەن پزیشکی پسپۆری بێهۆشکاری دەرمانی پێئەدرێت بۆ مەبەستی هەست نەکردن بەئازار لەلایەن مناڵەکەوە.

4.کونکردنی بڕبڕە و وەرگرتنی نمونەی شلەی ناو دڕکەپەتک و مێشک (Lumbar puncture (spinal tap)):

کونکردنی بڕبڕەی (lumber) کە کردارێکە کە دەرزیەک بەکاردێت بۆ وەرگرتنی نمونەی شلەی ناو دڕکەپەتک (CSF) بۆ گەڕان بەدوای خانەی شێرپەنجەی یاخود نیشاندەرەکانی شێرپەنجە (Tumor markers)، بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن پزیشکی پسپۆڕی بێهۆشکاری دەرمان بەکاردێت بۆ مناڵەکە بەمەبەستی ڕێگری لە بوونی ئازار پێش ئەنجامدانی ئەو پڕۆسەیە.
نیشاندەرەکانی شێرپەنجە (Tumor markers): چەند ماددەیەکن کە زیاد لەڕێژەی ئاسای هەن لە (خوێن٫میز، شانە)ی ئەوکەسانەی توشی شێرپەنجە بوون .

5.سۆنەر(Ultrasound):

بەکاردێت بۆ وێنەگرتنی بەشی ناوەوەی ئەندامەکانی لەش و دڵنیابوون لە ئیش و فەرمان و تەندروستیان.

6.سیتی سکان [Computed tomography (CT) scan]:

سیتی سکان بریتیه لە گرتنی وێنەی تیشکی لەجۆری ئێکس(X-Ray) بۆ ئەندامەکانی ناوەوەی لەش لە گۆشەی جیاوازەوە، دواتر بەڕێگەی کۆمپیوتەری وێنەکان بەشێوەی ڕەهەندی سێ دوری (3Dimentional) پیشان دەدرێت و هەر شتێکی نائاسای یاخود خانەی شێرپەنجەی هەبێت لە ڕێگەی وێنەکانەوە دەرئەکەوێت. هەروەها سیتی سکان بەکاردێت بۆ دیاریکردنی قەبارەی شێرپەنجە، هەندێک جار مادەیەکی ڕەنگدار کە پێی دەوترێت (Contrast medium) بەکاردێت بەشێوەی دەرزی، دەنکۆڵەی حەب یاخود شلە پێش سیتی سکانەکە بۆ ئەوەی وێنەکان ڕونترو جوانتر دەربکەون و زانیاری زیاترمان پێبدات، باشتریشە ئەم جۆرە لە سیتی سکان لەلایەن کەسانێکەوە بگیرێت کە شارەزای تەواویان لە بواری مناڵان هەیە و مەترسیەکانی ئەو تیشکە لەسەر مناڵان دەزانن.

7.پشکنینی وێنەی موگناتیزی[Magnetic resonance imaging (MRI)]:

لەم جۆرە پشکنینەدا سود لە بواری موگناتیزی دەبینرێت لەجیاتی تیشکی ئێکس بۆ گرتنی وێنەی ئەندامەکانی جەستە ، هەروەها ئەم جۆرە پشکنینە قەبارەی خانە شێرپەنجەییەکان دیاری دەکات،هەندێک جار مادەیەکی ڕەنگدار کە پێی دەوترێت (Contrast medium) بەکاردێت بەشێوەی دەرزی ، دەنکۆڵەی حەب،یاخود شلە پێش پشکنینی موگناتیزی بۆ ئەوەی وێنەکان ڕونترو جوانتر دەربکەون و زانیاری زیاترمان پێبدات.

8.پێت سکان [Positron emission tomography (PET) ]:

پێت سکان زورجار لەگەڵ سیتی سکان دەکرێت بۆ نەخۆشەکە پێی دەوترێت (PET-CT scan)، وە هەندێک جار پزیشک تەنها (PET scan) دەنوسێت بۆ نەخۆشەکە.
پێت سکان ڕێگایەکە بۆ پیشاندانی وێنەی ئەندامەکان و شانەکانی ناوەوەی لاشەی نەخۆشەکە. ڕێژەیەکی کەم لە ماددەی تیشکی چالاکی شەکر (Radioactive suger) دەکرێتە جەستەی نەخۆشەکەوە لەڕێگەی دەرزی. ماددەی شەکرەکە زۆرینەی هەڵئەمژرێت لەلایەن ئەو خانانەی ووزەی زۆر بەکار دەهێنن. لەبەر ئەوەی خانە شێرپەنجەییەکان هەوڵ دەدات ووزە بەکاربهێنێت بە شێوەیەکی چالاکانە، بۆیە بڕێکی زۆر لە تیشکە چالاکەکە هەڵدەمژێت لە لایەن خانە شێرپەنجەییەکان، هێماگرەکە (سکانەرەکە) دواتر ئەو مادانە دیاریدەکات بۆ دەستکەوتنی وێنەی ناوەوەی لاشەی نەخۆشەکە. پێت سکان بەکاردێت بۆ هەڵسەنگاندو دەستنیشان کردنی خانە شێرپەنجەییەکان و نەخۆشی دڵ و ناڕێکی لە مێشکدا.

9. سکان یان توخمی تیشکدەر (Scans or radioisotope studies):

لەڕێگەی ئەم جۆرە کرداری پشکنینەوە دەتوانین دەستنیشانی ناتەواوی لە (جگەر ،مێشک، ئێسک،گورچیلە و ئەندامەکانی تردا) بکەین.

-زۆری ئەم پشکنینانە دەگونجێت دوبارە بکرێنەوە پێش یاخود دوای چارەسەرکردنی مناڵەکە بۆ دەستنیشان کردنی ئەوەی چارەسەرەکان چۆن ئیشیان کردوە.

-خوای گەورە شیفا بۆ گشت نەخۆشەکان بنێرێت و گشت مناڵان بەدوربکات لە نەخۆشی.

پزیشکی پسپۆڕی دەرمانساز
دکتۆرخۆشی حمید حمزە

07/09/2020

بەناوی خوای گەورە

بەهیوای شفابۆگشت ئەو مناڵانەی توشی شێرپەنجە بوون و بەهیوای سەلامەتی بۆ گشت مناڵان و بەدوربن لە نەخۆشی.

باوترین جۆرەکانی شێرپەنجەی مناڵان ئەمانەی لای خوارەوەن:

1.شێرپەنجەی خوێن (Leukemia):

ئەم جۆرەلە شێرپەنجە مۆخی سوری ئێسک و خوێن دەگرێتەوە،یەکێکە لە باوترین جۆری شێرپەنجەی مناڵان و بەنزیکەی 28٪ ی نەخۆشەکانی شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە، وە دووجۆری هەیە یەکەم[ acute lymphocytic leukemia (ALL)] و دووەم [acute myeloid leukemia (AML)].

نیشانەکانی نەخۆشیەکە:

-ئازای جومگەوئێسک
-شەکەتی و لاوازبوون
-تالێهاتن
-کاڵبونی ڕەنگی پێست
-خوێن بەربوون
-کەمبوونی کێش

٭پێویستە لەم حاڵەتەدا زەروترین کات نەخۆشەکە چارەسەر وەربگرێت چونکە نەخۆشیەکی زۆر خێرایە لە تەشەنەسەندندا.

2.شێرپەنجەی مێشک و دڕکەپەتک (Brain and spinal cord ):

شێرپەنجەی مێشک و دڕکەپەتک دووەم جۆری باوە لە نەخۆشی مناڵاندا، بەڕێژەی 26٪ نەخۆشی شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە، شێرپەنجەی مێشک و دڕکە پەتکیش چەند جۆرێکی جیاوازیان هەیە.

نیشانەکانی:
-سەر ئێشە
-دڵ تێکەڵ هاتن و ڕشانەوە
-بینین بەشێوەیەکی ناڕون یاخود بینینی شتەکان بەدوان
-بێهێزی و بورانەوە
-ناڕێکی لەڕۆیشتندا

3.شێرپەنجەی دەمارەخانەکان (Neuroblastoma):

ئەم جۆرە لە شێرپەنجەی مناڵان دەستپێدەکات لەسەرەتای دروست بوون دەمارەخانەکان لە کاتی دروستبوونی کۆرپەلەوە ، زیاتر لە مناڵانی تازە لەدایک بوو ڕودەدات و ڕێژی 6٪ ی شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە، ئەم جۆرەی شێرپەنجە بەدەگمەن لە مناڵی سەرو 10 ساڵدا ڕودەدات.
ئەم جۆرەی شێرپەنجە دەکرێت لە هەربەشێکی لەشی مناڵ هەستی پێبکرێت و دەربکەوێت بەتایبەتی لەناوچەی ورگ (سک)دا.

نیشانەکانی:

-بوونی لوو یاخو ئاوسان بەنمونە لە (ورگ)دا
-ئازاری ئێسک
-بوونی تا

4.شێرپەنجەی گورچیلە (Nephroblastoma )یان (Wilms tumor):

ئەمجۆرە لە شێرپەنجە سەرەتا لە یەکێک لە دوو گورچیلەکانەوە دەست پێدەکات بەڵام بەدەگمەن ڕوئەدات لە هەردوو گورچیلەکەوە دەست پێبکات، زیاتر لە مناڵی تەمەن 3 بۆ 4 ساڵدا ڕوئەدات، وە لە مناڵی گەورەتر و گەنجدا بەدەگمەن ڕونادات،بەنزیکەی ڕێژەی 5٪ شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە.

نیشانەکانی:

-ئاوسان لە (ورگ)دا
-تا و ئازار
-کەمی ئیشتیها
-دڵ تێکەڵ هاتن

5.شێرپەنجەی لیمفەکان (Lymphomas):

ئەم جۆرە لەشێرپەنجە لە بەشێک لە خانەکانی بەرگری لەشمان دەست پێدەکات کە پێیدەوترێت خانەی لیمف (lymphocytes)، وە زۆری کات لە لیمفە گرێ یاخود لیمفە شانەکانە وە دەست پێدەکات وەک (لەوزەتێن و غودە)، هەروەها دەگونجێت توشی مۆخی ئێسک و ئەندامەکانی تریش ببێت.

ئەمیش دوو جۆری هەیە :

٭جۆری یەکەم پێی دەوترێت (Hodgkin lymphoma)، ڕێژەی 3٪ شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە،بەدەگمەن لەخوار تەمەنی پێنج ساڵیدا توشی مناڵ دەبێت و وەک هەمان جۆر وایە کە توشی گەورەساڵان دەبێت.

٭جۆری دووەم پێی دەوترێت (Non-Hodgkin lymphoma)، ڕێژەی 5٪ شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە، بەدەگمەن لەخوار تەمەنی 3 ساڵیدا توشی مناڵ دەبێت، ئەم جۆرە جیاوازە لەوجۆرەی لەگەورەساڵاندا ڕودەدات، وە گەشەدەکات زۆر بەخێرای لەبەر ئەوە پێویستی بە چارەسەری خێراو توند هەیە .

نیشانەکانی:

-دابەزین و کەم بوونی کێش
-تا لێهاتن
-عارەق کردنەوە
-بێهێزی و شەکەتی
-ئاوسانی لیمفە گرێکان لە ناوچەکانی (مل، ژێر پێست، بن باخەڵ ، بن ڕان)

6.ئەم جۆرە توشی پیکەرە ماسولکەکان دبێت و پێی دەوترێت (Rhabdomyosarcoma):

ئەم جۆرەی شێرپەنجە توشی پەیکەرە ماسولکەکان دەبێت کە جوڵەی بەشێکی لاشەیان بەدەستە، ئەم جۆرە لە شێرپەنجە لەهەربەشێکی جەستەدا ڕودەدات وەک (سەرومل، ڕان، گەدە، حەوز، قۆڵ و قاچ)، ڕێژەی 3٪ شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە.

نیشانەکانی:
-ئازار
-ئاوسان یان گرێ یاخود هەردوکیان

7.شێرپەنجەی تۆڕی چاو (Retinoblastoma):

جۆرێکە لە شێرپەنجە کە توشی چاو دەبێت، ڕێژەی 2٪ شێرپەنجەی مناڵان پێک دێنێت، بەزۆری لە تەمەنی دوو ساڵیدا ڕودەدات و بەدەگمەن لە دوای تەمەنی 6 ساڵی ڕودەدات، بەئاسانی لە لایەن دایکان و باوکان و پزیشکەکان هەستی پێدەکرێت.

کاتێک ڕوناکیەک بەرچاو دەکەوێت یاخود لەڕێگەی لایتێکەوە سەیری چاوی مناڵەکە دەکەیت دەبینیت بیلبیلەی چاوی سور دەردەکەوێت لەبەر هەبوونی خوێن لە دەمارەکانی پشتی چاو. وە هەروەها هەندێک جار بیلبیلەی چاو بە ڕەنگی سپی یاخود پەمەی دەرئەکەوێت.

8.شێرپەنجەی ئێسک ( Bone cancer):

بەوجۆرەی شێرپەنجە دەوترێت کە سەرەتا لە ئێسکەوە درووست دەبێت،واتا شوێنی سەهەڵدانی شێرپەنجەکە ئێسکە، دەگونجێت لەهەمووتەمەنێکدا ڕوبدات بەڵام زیاتر لە تەمەنی هەرزەکاری ڕودەدات، ڕێژەی 3٪ ی شێرپەنجەی مناڵان لەم جۆرەیە.

ئەم جۆرە لەشێرپەنجەش دوو جۆری سەرەکی هەیە:

٭یەکەم پێی دەوترێت (Osteosarcoma)، زیاتر لە هەرزەکاراندا ڕوئەدات بەتایبەت لەو خانانەی خێرا دابەش ئەبن وە کۆتای ئێسکی لاق (leg) یاخود قۆڵ ، دەبێتە هۆی ئازارو ئاوسان لەدەوری ئەو ئێسکەی توشبووە.

٭جۆری دوەم پێی دەوترێت (Ewing sarcoma)،ئەم جۆرەی شێرپەنجە زۆر باو نیە، زیاتر لە هەرزەکاراندا ڕوئەدات، زیاتر توشی ئێسکەکانی حەوز و ئێسکی سنگ و شان و ناوەڕاستی ئێسکی لاق دەبێت.

نیشانەکانی :

-ئازاری ئێسکەکان
-ئاوسان

پزیشکی پسپۆڕی دەرمانساز
‌ دکتۆر خۆشی حمید حمزە

31/07/2020

جەژنی قوربانتان پیرۆزبێت.
بەبۆنەی هاتنی جەژنی قوربانی پیرۆزەوە ده رمانخانەى نه خؤشخانەى هيوا پیرۆزبای جەژنتان لێ دەکات، بە هیوای تەندروستیەکی باش .

18/07/2020

Erythropoitin(Epoitin alfa) ئیریثرۆپۆیتین

ئیریثرۆپۆیتین چیە ؟
بریتیە لە شەکرە پرۆتینێک کە بەشێوەیەکی ئاسایی بەگشتی لە هەندێک خانەکانی گورچیلەوە دروست دەبێت،لەکاتی دابەزینی ڕێژەی ئۆکسیجین لەخوێندا بەتایبەت ئەو خوێنەی بۆ گورچیلە دەروات ڕێژەی دروست کردنی ئیریثرۆپۆیتین زیاد دەکات.
کاریگەری ئیریثرۆپۆیتین چیە لەسەر جەستە ؟
ئیریثرۆپۆیتین دەبێتە هۆی هاندانی مۆخی ئێسک بۆدروست کردنی خرۆکە سورەکان کەلەلایەن مۆخی ئێسک دروست دەکرێت.
هەروەها دەبێتە هۆی زوو پێگەیشتنی خرۆکە سورەکان بەهۆی یارمەتی دروست بونی هیمۆگلۆبین.
ئیریثرۆپۆیتین بۆچی بەکاردێت ؟
لە گرنگترین بەکارهێنانەکانی بۆ چارەسەری:
١- کەم خوێنی بەهۆی نەخۆشی درێژ خایەنی گورچیلەکان:
٢- کەم خوێنی بەهۆی بەکارهێنانی دەرمانی دژە ڤایرۆسی زیدۆڤیودین .
٣- کەم خوێنی بەهۆی بەکارهێنانی هەندێک دەرمانی کیمیاوی دژە شێرپەنجە.
٤- وە چەند بەکارهینانێکی تریشی هەیە
ئیریثرۆپۆیتین چۆن بەکاردێت ؟
ئەم دەرمانە بۆ ئاسان بەکارهێنان خۆی بەشیوازی لە سرنجدا ئامادەکراو دروستکراوە کە بە گشتی لە رێگای ژێر پێست وەردەگیڕێت.
ئەم دەرمانە پێوەیستە لە شوێنی سارددا هەڵبگیریت لە نێوان پلەی گەرمی (٢ بۆ٨ )پلەی سیلیزی

ئیریثرۆپۆیتین بەکارنایەت بۆئەو نەخۆشانەی کەم خوێنن و :
١-کە شێرپەنجەیان هەیە ودەرمانی هۆرمۆنی بەکاردەهێنن بۆشێرپەنجە .
٢- کە شێرپەنجەیان هەیە ودەرمانی بایۆلۆجی بەکاردەهێنن بۆشێرپەنجە.
٣- کە شێرپەنجەیان هەیە و تیشک بەکاردەهێنن.
٤-ئەو نەخۆشانەی کە پێویستیان بە وەرگرتنی خوین هەیە (وەک جێگرەوەی وەرگرتنی خوێن بەکارنایەت) .

23/05/2020

جەژنی ڕەمەزانتان پیرۆز،
لەگەل هاتنی جەژنی ڕەمەزانی پیرۆز ده رمانخانه ى نه خوشخانه ى هيوا پیرۆزبایتان لێ دەکات، بە هیوای تەندروستیەکی باش.

عيد افطار مبارك،
نهنئكم بقدوم عيد افطار المبارك .

‏Eid Mobarak,
‏May the blessings of allah fill your life with happiness and open all the doors of success now and always.
🌙🌙🌙🌙

04/04/2020

چۆن سەوزە و میوە بشۆینەوە؟

ئێستا دڵەڕاوکیەیەکی زۆر هەیە بە هۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە کە ئایا لە ڕێگەی خۆراکە دەگوێزرێتەوە یان نا؟

ھەرچەند ئێستا ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نیە بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ڕێگەی خۆراکەوە، بەڵام هەنذیک زانیار و ڤیدیۆ بڵاوکراوەتەوە سەبارەت بە بەکارھێنانی سابون یان زاهی بۆ شتنەوەی سەوزەو میوەکان، کە بەھیچ شێوەیەک گونجاو نیە و ھیچ بنەمایەکی زانستی نیە!

لای هه‌موومان ئاشکرایە که‌ پاککه‌ره‌وه‌کانی ناوماڵ له‌ تایت و سابون و زاهی و فاست له‌ پێکهاته‌ کیمیاویه‌کانی وەکو sodium hypochlorite و alkylbenzene sulfonate چەندەها پێکهاتەی کیمیاوی تر دروست دەکرێت کە پۆلێن دەکرین بۆ (anionic surfactant، non-ionic surfactant)، وه‌ ده‌بێت ئاگادار بین لە جۆنیەتی‌ به‌کار هێنانیان لە بڕەکەیی و کاریگەریەکانی لەسەر تەندروستی مرۆڤ، ئه‌گه‌ر سەیری له‌یبڵ (واته‌ ئه‌و به‌رگه‌ی له‌سه‌ر ده‌ره‌وه‌ پێچراوه‌) بکەیت و بیخوێنیته‌وه‌ ده‌بینت که‌ ئاگادار ئه‌کاته‌وه له‌ لایه‌نه‌ زیانبه‌خشه‌کانی پاککەرەوەکان بە نوسین و بە هێمای ترسناک‌ ئه‌گه‌ر بێت و به‌ر چاو یان پێست بکه‌وێت توشی سوتانەوەی دەکات، یان خود ئەگەر هه‌ڵیبمژیت یان قوتی به‌یت، ئه‌وا زیان ئەگەیەنێت بە کۆئەندامی هەناسە و هەرس، به مەش کاریگەری نەرێنی ئەبێت لەسەر‌ ته‌ندروستی مرۆڤ.

له‌وه‌خراپتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر بێت و به‌کاربێت بۆ ششتنه‌وه‌ی سه‌وزه‌کان، بێگومان ‌پاشماوه‌کەی له‌سه‌ر سه‌وزه‌ یان میوه‌ به‌جێده‌هێڵێت وه بەمەش زیان به‌ ته‌ندروستی مرۆڤ ئه‌گه‌یه‌نێت.
لە ئێستا پەرمەنگەناتی بۆتاسیۆم به‌کاردێت بۆ ششتنه‌وه‌ی سه‌وزه‌و میوه‌کان بە بڕێکی زۆر کەم، که‌ مه‌به‌ست لێ کوشتنی میکرۆبات و پاککردنه‌وه‌ی لە پاشماوانه‌ی مێروو کوژه‌کان یان هه‌ر مه‌وادێکی تر کە بۆ پاراستنی به‌رهه‌مه‌ کشتوکاڵیەکان بەکاردێت له‌کاتی گه‌شه‌کردنیدا.. به‌ڵام وه‌کو ڕێگا چاره‌سه‌ر بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئه‌توانین سەوزە و مووەکان لە ناو گیراوەی سرکە بە ڕیژەی (١ بەش سرکە بۆ ٣ بەش لە ئاو) یان گیراوه‌یه‌کی ئاو وخوێ (٢%) بۆ ماوەی ١٠ بۆ ١٥ دەقیقە دابنێین، ئه‌مه‌ش یارمه‌تیده‌ر ئه‌بێت بۆ کوشتنی ڕێژه‌یه‌کی باش له‌ ڤایرۆس و بەکتریا و مشەخۆرەکانی وەکو ئەمیبیا.

ڕێکخراوی خۆراک و ده‌رمانی جیهانی به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ک به‌کارهێنانی پاککه‌ره‌وه‌کان ڕه‌تده‌کاته‌وه‌، چونکه‌ بەهێزی ئه‌و پێکهاته‌ کیمیاویانه زیان بە خانەی سەوزە و میوەکان دەگەیەنێت و‌ توانای چونه‌ ژووره‌وه‌یان هه‌یه‌ بۆ ناو خانە و شانەکان‌، به‌مه‌ش زیانی زۆر زیاتر له‌ میکرۆبه‌کانت پێده‌گه‌یه‌نێت. وە هەروەها زاناکانی بواری خۆراک و ناوەندە زانستیەکانی بواری سەلامەتی خۆراک لە ھەمو جیھاندا، بەکارھێنانی سابون و جۆرەکانی تری پاککەرەوەی وەکو فاست و زاھی و تایت ڕەت دەکەنەوە، چونکە سابون بۆ ئەوە بەرھەم نەھێنراوە کە سەوزەو میوەی پێ بشۆرێتەوە. وە ھۆشداریان داوە لە زیانەکانی بۆ سەر تەندروستی مرۆڤ و توشی گێژبون و سکچون و ڕشانەوەی دەکات.

د. عثمان كريم قادر
پسپۆری کواڵیتی خۆراک و تەندروستی مرۆڤ