Landssamtökin Geðhjálp

20/05/2026

Að slá gras á um­ferðar­eyjum er það mikil­vægara en geð­heilsa barna?

Í nýafstöðnum kosningum var lítið talað um börn. Meira talað um Suðurlandsbraut og slátt á umferðareyjum. Það er alveg í takti við þróun samfélagsins – börn eru þar ekki í efstu sætunum yfir það mikilvægasta. Því miður.

Þegar Viðskiptaráð fjallar um börn þá er það oftar en ekki til þess að benda á hagkvæmari leiðir til að reka leik- og grunnskóla eða annað sem hið opinbera er ekki enn búið að útvista. Nú eða hvernig auka megi samkeppnina svo börnin okkar skori ekki svona lágt í Pisakönnunum. Það er ekki við Viðskiptaráð að sakast. Orð eins og samkennd og samfélag eru á undanhaldi fyrir orðin samkeppni og frelsi einstaklingsins.

Landssamtökin Geðhjálp hafa síðastliðin ár ítrekað bent á mikilvægi þess að setja barnæskuna efst á lista samfélagsins yfir það sem ætti að forgangsraða. Með því værum við að hlúa að geðheilbrigði framtíðarinnar. Við köllum þetta að vera fyrir ofan fossinn í stað þess að vera alltaf að bregðast við. Það er mikilvægt.

Í skýrslu Nordic Health & Welfare Statistics, sem kom út í lok mars sl., má sjá geðheilsuvísa sem gefa ákveðnar vísbendingar um hvert við stefnum sem samfélag. Þessi skýrsla hefur ekki farið hátt frá því hún kom út og var hvergi umræðuefni svo vitað sé í nýliðinni kosningabaráttu.

Hvernig verður geðheilbrigði þjóðarinnar háttað á næstu árum og áratugum? Á hvaða leið erum við? Það má sjá ýmsar vísbendingar í þessari skýrslu.

Geðvandi

Á meðfylgjandi mynd (1) má sjá þróun geðgreininga meðal barna á Íslandi í greiningarflokkunum: átröskun, þunglyndi og kvíðaröskun.

Árið 2024 voru 707% fleiri stúlkur á aldrinum 0 til 18 ára greindar með kvíðaröskun en árið 2010 og 505% fleiri strákar. Það voru 308% fleiri drengir greindir með átröskun og 268% stúlkur. Þunglyndis greiningum stráka fjölgaði um 124% og um 197% hjá stúlkum.

Taugaþroskaraskanir

Á meðfylgjandi mynd (2) má sjá þróun greininga á taugaþroskaröskunum þetta sama tímabil.

ADHD greiningum stráka fjölgaði um 203% frá 2010 til 2024 og um 478% hjá stúlkum. Einhverfu greiningum stráka fjölgaði á sama tíma um 428% og hjá stúlkum um 654%.

Suðurlandsbrautin skiptir í raun engu máli

Geðgreiningar og meðferð í framhaldinu geta skipt öllu máli. Með því að draga fram þessa tölfræði er ekki verið að tala niður lyf, greiningar eða aðrar meðferðir. Hér er verið að benda á þróun samfélags og draga fram hluta af þeim geðheilsuvísum sem segja til um á hvaða leið við erum.

Ef við viljum raunverulega setja hagsmuni barna og framtíðarinnar á dagskrá þá verðum við að taka ákvörðun um að gera það. Ofangreindir geðheilsuvísar benda til þess að þróunin sé um margt ískyggileg.

Suðurlandsbrautin og aðrir þraspyttir sem við leggjumst svo gjarnan í skipta í rauninni engu máli. Algjört hjóm. En það eru börnin ekki.

Höfundur: Grímur Atlason framkvæmdastjóri Geðhjálpar.

Heimild: Nordic Health & Welfare Statistics: https://nhwstat.org/publications/psychiatric-diagnoses-among-children-and-young-people-nordic-countries

05/05/2026

Korda Samfónía býður félögum í Geðhjálp 50% afsláttarmiða á útgáfutónleikana Rythmísk sátt í Hörpu, en Korda Samfónía er mögnuð hljómsveit skipuð faglærðu tónlistarfólki, háskólanemum og einstaklingum í bata eftir lífsbreytandi áföll sem ýmist hafa lokið eða eru í virkri starfsendurhæfingu.

Korda Samfónía starfar ekki eftir hefðbundnum lögmálum, tímalínum eða ferlum þegar kemur að tónlistarsköpun, heldur brýtur múra og skapar sína list í áhugaverðum suðupotti sköpunarkrafts hljómsveitarmeðlima.

Á tónleikunum fagnar hljómsveitin útgáfu sinnar annarrar breiðskífu sem ber nafnið Ný vídd. Hljómplatan inniheldur valdar upptökur frá síðustu tveimur tónleikum sveitarinnar í júní 2024 og maí 2025.

Hljómsveitin var handhafi hvatningarverðlauna Íslensku tónlistarverðlaunanna 2023 fyrir að nýta það jákvæða afl sem hlýst af tónlistariðkun, til uppbyggingar réttláts og hvetjandi samfélags fyrir öll.

Ath. að hlekk á miðasöluna er að finna í athugasemd við þessa færslu.

04/05/2026

Við vekjum athygli á alþjóðlegum viðburði um „Open Dialogue“ eða „Opið samtal“ sem Hugarafl stendur fyrir á Hótel Örk í Hveragerði frá 26.-30. ágúst.

Fundurinn fer fram á ensku og ber yfirskriftina „international meeting in dialogical and reflective approaches in treatment of psychosis“, en upplýsingar um dagskrá, skráningu og þátttöku er að finna á opendialogue.is.

Opið samtal á rætur sínar að rekja til Finnlands frá níunda áratugnum og er þróað bæði sem stuðningsúrræði sem og skipulag til að þróa þjónustu við aðstandendur. Opið samtal byggir á jafnræði, opnu samtali og valdeflingu fjölskyldunnar, en nálgunin felur í sér að öll hlutaðeigandi koma saman að því að finna bestu leiðina áfram.

Nálgunin sameinar einstaklinginn í krísu, fjölskyldu hans, vini og fagfólk í sameiginlegu samtali þar sem rödd allra fær að heyrast, lifuð reynsla er metin að verðleikum og fagfólk eru þátttakendur í samræðunni á jafningjagrunni. Áherslan er á að hlusta, byggja upp tengsl og styðja netið í að skapa merkingu og finna sína eigin, persónulegu leið til bata.

Aðalfyrirlesarar viðburðarins eru til að mynda Robert Whitaker, blaðamaður og rithöfundur, og Jaakko Seikkula, sálfræðingur og fjölskylduráðgjafi, sem hefur unnið að þróun OD í Finnlandi frá upphafi.

29/04/2026

Breytt vinnu­brögð í mótun geðheilbrigðisþjónustunnar – draum­sýn eða veru­leiki?

Reynsla fólks af geðheilbrigðisþjónustunni og reynslan af því að hafa misst tökin á tilverunni sökum geðheilsubrests eru verðmæti sem nú loksins er farið að meta. Í henni felst ekki einungis sérfræðiþekking, heldur er hún atvinnuskapandi.

Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO Europe), hefur sl. misseri staðið fyrir vinnustofum sem miða að því að byggja upp og/eða styrkja jafningjanálgun í batamiðaðri geðheilbrigðisþjónustu. Verkefnið er kallað: Að umbreyta geðheilsu með reynslu (Transforming Mental Health through Lived Experience).

Fjórir fulltrúar frá Íslandi taka nú þátt í þessu verkefni WHO til að læra hvað felst í samsköpun, samvinnu og samhæfingu (co-creation, collaboration and integration), sem og hvað þurfi til svo hægt sé að innleiða jafningjageðheilbrigðisþjónustu, nýta stafræn verkfæri í ferlinu og styrkja jafningjaáherslur í stefnumótun.

Geðhjálp hefur lengi verið í fararbroddi þegar kemur að því að benda á fleiri valkosti í geðheilbrigðismálum, en fulltrúar Geðhjálpar hafa tekið þátt í alls kyns nefndum og ráðum til að hafa áhrif. Hins vegar hefur þátttakan aldrei innleitt samsköpun á þann hátt sem WHO leggur nú áherslu á.

Með samsköpun hafa áherslur í þjónustunni breyst og fleiri leiðir opnast. Örugg búseta hefur verið sett í forgrunn ásamt því að tilheyra, eignast vini, elska, hafa eitthvað fyrir stafni, gefa af sér og vera hluti af samfélagi.

Ráðamenn hafa reynt að styrkja jafningjasýnina með því að fjölga úrræðum, standa fyrir málþingum þar sem fagaðilar og jafningjar miðla af sinni þekkingu og reynslu og setja mikilvægi jafningjasýnar við stefnumótun.

Traustur kjarni, félagasamtök hér á Íslandi, hafa rutt brautina fyrir formlegt nám jafningjastarfsmanna í samstarfi við alþjóðasamtökin Intentional Peer Support (IPS) sem byggir á reynslu fólks hvað virkar best í bataferlinu, en Geðsvið Landspítalans hefur í framhaldinu ráðið jafningjastarfsmenn.

Traustur kjarni fékk jafnframt félags- og húsnæðismálaráðuneytið ásamt heilbrigðisráðuneytinu til að styrkja nám á vegum Yale háskóla sem snýr að því að efla leiðtoga með notendareynslu sem ber heitið LET(s) Lead (Transformational Leadership Through Lived Experience).

Auk þess styttist í að skjólshús, sem er ætlað að vera val við hefðbundna nálgun í lífskrísum, verði opnað en þar verður að fá þjónustu veitta af jafningjum. Slík úrræði er að finna víða um heim og hafa reynst afar vel, bæði sem mótvægi og viðbót við hefðbundna nálgun.

Þá stendur Nordplus um þessar mundir fyrir verkefni sem setur jafningjaþekkingu á oddinn. Nordplus er menntaáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar, sem stuðlar að því að efla samvinnu og gæði í menntun á Norðurlöndunum og Eystrasaltslöndunum. Ísland tekur þátt í þessu verkefni ásamt Noregi, Svíþjóð, Danmörku, og Litáen.

Hópurinn hefur safnað saman upplýsingum um hver staða jafningja er í hverju landi fyrir sig, sem og alls kyns fróðleik um hlutverk jafningjastarfsmanna, menntunarmöguleika og undirbúningsvinnu við innleiðingu jafningjasýnar. Hver þjóð leggur til námsefni, en Ísland hefur t.d. búið til stutt myndbönd um reynslu fólks af jafningjastarfsmönnum og því að vera jafningjastarfmaður, sem aðgengilegt verður á netinu.

Samsköpun er ekki aðeins besta leiðin þegar kemur að því að bæta þjónustu fyrir fólk með geðrænar áskoranir, því einstaklingar með fíknivanda og/eða þeir sem hafa afplánað dóm ættu einnig að taka þátt í samsköpunarverkefni um þjónustu sem þeim stendur til boða. Þeir hafa þekkingu á hvar brotalamirnar eru í kerfinu og hvað virkar og hvað ekki.

Geðráð hefur nú starfað frá 2023. Geðráði er ætlað að vera breiður samráðsvettvangur fagaðila um geðheilbrigðismál þar sem stjórnvöld, notendur, aðstandendur og fagfólk fjallar um málaflokkinn og komi þannig að mótun stefnu, stöðugum umbótum og framþróun í honum.

Nú hefur heilbrigðisráðuneytið gefið ákveðinn tón með því að senda fulltrúa frá Íslandi til að taka þátt í vinnustofum um samsköpun. Mín tillaga er sú að Geðráðið fái að spreyta sig í samsköpun um eitthvað ákveðið verkefni, til að meta hvort þessi nálgun sé raunhæf hér heima eða bara draumsýn.

Höfundur: Elín Ebba Ásmundsdóttir iðjuþjálfi

27/04/2026

Þekkið þið ungt fólk á aldrinum 18-30 ára sem gæti haft áhuga á að taka þátt í að móta framtíð Norðurlanda?

Opið hefur verið fyrir skráningu á Generation Nordic 2026, sem fer fram í Færeyjum frá 12. til 15. september 2026, en þátttaka er að fullu fjármögnuð fyrir alla valda þátttakendur og umsóknarfrestur er til 1. júní 2026.

Frekari upplýsingar um verkefnið er að finna í athugasemd við þessa færslu.

22/04/2026

Þriðjudaginn 21. apríl stóð Geðhjálp fyrir hádegisfundi á Kjarvalsstöðum þar sem farið var yfir niðurstöður könnunar um fordóma gagnvart einstaklingum sem hafa brotið af sér.

Jón Gunnar Bernburg prófessor við Háskóla Íslands kynnti niðurstöðurnar, en könnunin er hluti af fordómarannsókn sem var framkvæmd á síðasta ári og tekur til fordóma gagnvart einstaklingum með geðrænan vanda, fíkn og/eða hafa framið afbrot.

Rannsóknin var unninn af prófessorunum Sigrúnu Ólafsdóttur, Jóni Gunnari Bernburg og Kára Kristinssyni og fjármögnuð af Geðhjálp, en auk Jóns Gunnars var Tolli frá Bataakademíunni með stutt erindi.

Helstu niðurstöður sem sagt var frá á viðburðinum í gær voru þær að könnunin leiddi í ljós talsvert neikvæð viðhorf hérlendis í garð einstaklinga sem afplánað hafa fangelsisdóm.

Svarendur höfðu sterka tilhneigingu til þess að vilja halda félagslegri fjárlægð frá einstaklingum sem höfðu lokið afplánun, þeir höfðu um þá neikvæða fordóma og töldu að þá ætti að útiloka frá ýmis konar þátttöku í samfélagi, þar á meðal á atvinnumarkaði.

Þá höfðu svarendur væntingar um að þeir sem lokið hefðu afplánun mættu einmitt búist við útilokun af þessu tagi. Það kom þó rannsakendum á óvart að innflytjendastaða hafði lítil sem engin áhrif á neikvæð viðhorf í garð einstaklinga sem lokið hafa afplánun í fangelsi.

Könnunin skoðaði einnig viðhorf í garð fleiri hópa, en í heild má segja að neikvæð viðhorf í garð þessa hóps sé á pari við þau neikvæðu viðhorf sem fram koma gagnvart þeim sem stríða við alvarlegan geðrænan vanda.

17/04/2026

Þriðjudaginn 21. apríl nk. stendur Geðhjálp fyrir fundi á Kjarvalsstöðum um fordóma Íslendinga gagnvart andlegum áskorunum. Þar mun Jón Gunnar Bernburg prófessor við Háskóla Íslands kynna nýjar niðurstöður úr rannsókn sem var framkvæmd 2025, sem var fjármögnuð var af Geðhjálp. Jón Gunnar mun skoða sérstaklega fordóma gagnvart einstaklingum sem hafa brotið af sér.

Auk Jón Gunnars mun Tolli Morthens frá Bataakademíunni vera með stutt erindi og einstaklingur með lifaða reynslu deilir henni. Í lokin verða umræður. Boðið verður upp á kaffi. Aðgangur er ókeypis og öll eru velkomin.

Dagskrá:

• 12:00 Jón Gunnar Bernburg frá Háskóla Íslands
• 12:15 Tolli Morthens frá Bataakademíunni
• 12:35 Umræður

Fordómar gagnvart einstaklingum með geðrænan vanda og/eða fíknivanda hafa ýmsar neikvæðar afleiðingar fyrir einstaklinga og samfélög. Árið 2006 voru fordómar almennings á Íslandi mældir í fyrsta skipti, sem hluti af alþjóðlegri rannsókn, og árið 2022 til 2023 var sú mæling endurtekin af Geðhjálp undir forystu Sigrúnar Ólafsdóttur prófessors í félagsfræði við HÍ, sem einnig stýrði alþjóðlegu rannsókninni 2006. Var ákveðið að endurtaka mælinguna á tveggja ára fresti og er kynning núna afrakstur þeirrar mælingar. Hún var aftur framkvæmd undir forystu Sigrúnar og mun Geðhjálp í framhaldinu standa fyrir hádegisfundum næstu mánuði og fara betur yfir einstaka þætti könnunarinnar.

04/04/2026

Góð umfjöllun um karlahóp Hugarafls.

„Margir karlar hafa aldrei upplifað heilbrigt umhverfi með öðrum körlum. Oft hefur sambandið við aðra karla einkennst af samkeppni, samanburði eða jafnvel ógn. Hér er það allt öðruvísi. Hér eru allir jafnir.“

Á hverjum föstudegi myndast sérstakt andrúmsloft í húsnæði Hugarafls. Þar safnast saman karlar á ólíkum aldri, með ólíkan bakgrunn og ólíkar lífssögur en með eitt sameiginlegt markmið: að fá öruggt rými til að tala um líðan sína, geðheilsu og það sem býr undir yfirbo...

02/04/2026

Gleðilega páska 🐣

Lokað verður hjá Geðhjálp yfir páskana frá 2. apríl til 6. apríl. Símar sem eru alltaf opnir eru hjá Rauða krossinum, sem er Hjálparsími 1717, og hjá Píeta samtökunum sem er 552-2218.

Ef um neyðartilvik er að ræða er hægt að hringja í 112 eða leita á bráðamóttöku geðsviðs Landspítalans. Þar er opið allan sólarhringinn en opnunartími á Hringbraut er 12-19 virka daga og 13-17 um helgar og helgidaga. Síminn þar er 543-4050 og 543-1000.

01/04/2026

Í síðustu viku fékk Geðhjálp heimsókn frá hópi fólks frá Hollandi en um var að ræða tilraunaverkefni þar sem markmiðið var að deila lifaðri reynslu fólks og læra af hvert öðru. Hópurinn sem heimsótti Ísland kom frá ólíkum úrræðum, en til að mynda frá Bijbram (sjá hlekk í athugasemd), sem er samfélag þar sem allir leggja sitt af mörkum til þess að skapa þægilegt og öruggt umhverfi.

Ferðin var m.a. skipulögð af Harry Grass, geðhjúkrunarfræðingi með yfir fjörutíu ára reynslu af geðheilbrigðismálum, en Freymar frá Traustum kjarna tók á móti hópnum hér á Íslandi. Takk fyrir komuna og fyrir gott spjall!

31/03/2026

Sigrún Sigurðardóttir, varamaður í stjórn Geðhjálpar, gaf nýlega út bókina Áfall, hvað svo?, en hún ræðir umfjöllunarefni bókarinnar í nýlegu viðtali við Dagmál á mbl.is.

„Við erum oft dugleg að rífa okkur niður og halda að eitthvað sé að okkur. Í staðinn ættum við að reyna að skilja að það er ekkert að okkur. Það kom eitthvað fyrir okkur,“ segir Sigrún og rifjar upp dæmi úr samtalsmeðferð þar sem skjólstæðingur hennar bað hana um að segja henni hvað væri eiginlega að sér.

„Ég sagði: „Það er ekkert að þér. Þú varðst bara fyrir áföllum.““

https://www.mbl.is/smartland/samskipti/2026/03/28/geturdu_sagt_mer_hvad_er_ad_mer/

„Við erum oft dugleg að rífa okkur niður og halda að eitthvað sé að okkur. Í staðinn ættum við að reyna að skilja að það er ekkert að okkur. Það kom eitthvað fyrir okkur,“ segir Sigrún Sigurðardóttir í Dagmálum.