18/05/2026
TILFINNINGAGREIND OG ÖRUGG TENGSL!
Þetta finnst mér að samfélagið okkar ætti að skoða! Eins og Sæunn segir svo oft: " Hver er réttur barnsins"
Takk Sæunn og Takk Sunna Ben fyrir frábæra mynd
Málþing Fyrstu fimm
Sæunn Kjartansdóttir sálgreinir um tilfinningagreind, örugg tengsl og hindranirnar sem við þurfum að komast yfir til að stuðla að barnvænna samfélagi á Íslandi.
Tilfinningagreind barna nauðsynleg til að koma í veg fyrir geðrænan vanda
Það er mikilvægt að endurhugsa þá ofur áherslu sem við sem dýrategund höfum lagt á vitsmunaheilann, ekki síst hjá börnum, en við tölum um leikskólann sem fyrsta skólastigið og gerum mikið úr menntunarhlutverki hans. Þessi ofuráhersla á vitsmuni hefur skyggt á aðra og mikilvægari þætti sem eru mikilvægir fyrir þroska og heilbrigði ungra barna. Hér er ég að tala um mikilvægi tilfinninga og tengsla. Að börn læri að þekkja tilfinningar sínar og takast á við þær á heilbrigðan hátt. Ekkert háskólanám jafnast á við lærdóm fyrstu áranna. Slíkt nám þarf að vera einstaklingsmiðað og á forsendum hvers barns í tengslum við útvaldar fullorðnar manneskjur og þetta tekur tíma. Tilfinningum er oft teflt fram sem andstæðu við vitsmuni og það fer ekki á milli mála hvort er hærra skrifað. Við tölum um tilfinningasemi sem eitthvað neikvætt. Það er verðugt umhugsunarefni hversu litla virðingu við sýnum tilfinningum eða hversu hrædd við erum við þær því það eru tilfinningarnar, miklu frekar en rökhugsun, sem halda okkur á lífi. Það gera þær með því að veita okkur upplýsingar, innan úr líkamanum, um hvers við þörfnumst t.d. mat eða skjól, þær hjálpa okkur að lesa í umhverfið, hvað er öruggt og hvað er hættulegt og þær gera okkur kleift að lesa í annað fólk. Tilfinningar leiða okkur í dýpstu dalina en án þeirra myndum við aldrei upplifa gleði, tilgang, stefnu eða hamingju.
Sjálf er ég þeirrar skoðunar að stór hluti geðræns vanda, hvort sem það er þunglyndi, átröskun, kvíði, fíknivandi eða ofbeldi sé vegna þess að fólk þekkir illa tilfinningar sínar, eigi erfitt með að hugsa um þær um leið og þær birtast og lendi þess vegna í vanda við að bregðast við þeim á viðeigandi hátt. Það er því til mikils að vinna að efla tilfinningalegt læsi barna sem er lang mikilvægasti lærdómur barna fyrstu mánuðina og árin.
En hvernig læra börn á tilfinningar sínar? Það þarf a.m.k. tvennt til. Þau þurfa að fá að tjá allt litrófið en það er ekkert gagn í því að þau geri það í einrúmi. Það þarf einhver fullorðinn að taka við tjáningunni og ljá henni merkingu. Það gerið þið foreldrar fyrir börnin ykkar, löngu áður en þau skilja orðin sem þið notið. Þau skynja svipbrigði, tónfall og snertingu af undraverðri næmni sem við erum alltaf að læra meira og meira um. Þetta kann að hljóma einfalt en allir foreldrar vita að málið er aðeins flóknara en þar duga hvorki rökhugsun né orð. Á sinn vanmáttuga hátt tjá börn sig með líkamanum, andlitinu og röddinni sem þau beita oft ótæpilega. Til þess að skilja tjáningu þeirra þurfið þið foreldrarnir að lifa ykkur inn í líðan þeirra. Þið þurfið að setja ykkur í þeirra spor með því að tengja við ungbarnið í ykkur sjálfum. Því tjáningarformið er aðallega grátur, kannski tímunum saman, gjarnan um nætur. Þá eru tjáskiptin ekkert notarlegt spjall heldur hávaði og óskiljanlegar kröfur sem geta hæglega vakið hjá manni vanmátt, pirring og jafnvel örmögnun.
Samskipti við ungt barn er sérstaklega krefjandi fyrir þá foreldra sem sjálfir hafa ekki fengið að takast á við eigin tilfinningar og þá sem eiga reynslu af erfiðum samskiptum. Foreldri sem hefur búið við ofbeldi getur upplifað reiði og skömm þegar því finnst barnið sitt öskra stöðugt á sig, gera endalausar kröfur en vera aldrei ánægt.
Þegar við deilum tilfinningum okkar með annarri manneskju, verður til nánd. Þá sýnum við manneskjunni inn í okkar innri heim, hvernig okkur líður og hvað við hugsum. Við leyfum henni ekki bara að sjá yfirborðið heldur okkar leyndu hugsanir og tilfinningar. Nánd er til þess fallin að opna fyrir skilning sem er stærsta gjöf sem hægt er að veita annarri manneskju, bæði barni og fullorðnum. Þegar barn upplifir að foreldrið skilji raunverulega hvernig því líður þá dregur úr ótta þess, því skiningur og samkennd slær á einsemdartilfinningu og sjálfsefasemdir. Barn sem elst upp við að geta deilt líðan sinni og pælingum með foreldrunum, eignast örugga höfn. Örugg höfn þýðir að þegar barn er óöruggt og því líður illa, getur það leitað huggunar hjá foreldri sínu en þegar það er búið að fá tilfinningalega áfyllingu, getur það sleppt foreldrinu og gleymt sér í leik. Aðal atriðið er að barnið viti af mömmu eða pabba innan seilingar og reynslan sýnir því að það geti treyst á foreldrið til að hjálpa því á hvern þann hátt sem er viðeigandi hverju sinni, allt eftir aldri barns og aðstæðum. Örugg höfn er eitt helsta einkenni öruggra tengsla og það er mjög margt unnið með því að barn eigi örugg tengsl við foreldra sína.
Rannsóknir hafa sýnt að börn með örugg tengsl byggja upp þrautseigju. Viðhorf þeirra til sjálfs síns og annarra verða jákvæðari og það sem mikilvægast er að örugg tengsl efla samkennd. Börn með örugg tengsl taka t.d. síður þátt í einelti heldur en börn sem þurfa að takast á við erfiða líðan upp á eigin spýtur. Þess vegna er samkennd öflugasta meðalið við ofbeldi um leið og hún er forsenda djúprar vináttu og ástar.
Þó að foreldrar geti ekki og eigi ekki að leita eftir fullkomnun í neinum skilningi þá liggur það í hlutarins eðli að örugg höfn er ekki örugg ef hún er það bara stundum. Það þarf að vera regla, frekar en undantekning, að foreldrar bregðist við barninu á viðeigandi hátt. Með tímanum myndast þá hjá barninu sú fullvissa að ef því líði illa þá geti það leitað hjálpar. Ekki bara hjá foreldrum heldur yfirfærist reynslan yfir á kennara, vini og maka. Hugmyndin verður “ég er þess virði, að hlustað sé á mig og ég vænti góðs af öðrum”. Þetta er mjög ólíkt viðbrögðum barna sem eru með óörugg tengsl sem oft verða kvíðin og þunglynd sem fullorðið fólk en þar eru algeng þessi viðhorf “ég vil ekki trufla aðra, enginn skilur mig, fólk hefur engan áhuga á mér enda er ég svo óspennandi.
Þegar börn fá að tjá tilfinningar sínar jafnt og þétt læra þau á samhengi. Það rennur smám saman upp fyrir þeim að tilteknar aðstæður eiga til að kalla á tiltekna líðan. Smátt og smátt tengja börn orð við upplifanir t.d. verkurinn í maganum er svengd, spennan í brjóstinu er stundum reiði en stundum tilhlökkun og kökkurinn í hálsinum er oft söknuður. Með reglulegri speglun ykkar foreldranna byggja börnin ykkar smám saman upp tilfinningalegan orðaforða og læra að greina á milli ólíkra tilfinninga og bjargráða við hverri og einni. Þetta kann að hljóma augljóst en fyrir mörgu fullorðnu fólki fer því fjarri. Það er mjög algengt að fullorðið fólk veit ekki hvers vegna því líður illa. Stór hluti míns starfs sem sálgreinir er að koma á auga á tilfinningar og líðan sem fullorðið fólk forðast.
Til þess að börnin okkar verði ekki grimm, hvorki við sjálf sig eða aðra, og til þess að þau geti ræktað gáfur sínar þá þurfum við að annast þau eins og lítil spendýr í byrjun. Þessi litlu spendýr okkar eru með afar frumstæð og takmarkaðan heila, sem á meira sameiginlegt með skriðdýri heldur en fullorðinni manneskju. Heili hjá nýfæddu barni sér um lífsnauðsynlega líkamsstarfsemi en það metur líka hvort barninu finnst því vera ógnað. Þegar það gerist bregst heili þeirra við með frumstæðustu varnarviðbrögðunum sem er að stirðna því ungbarn getur hvorki barist né flúið eins og fullorðnir. Smám saman stækkar heilinn og ræður við miklu flóknari starfsemi en forsenda þess að skriðdýrsheilinn stýri ekki viðbrögðum þess seinna meir er að barn upplifi nægilegt öryggi. Að öðrum kosti getur það ekki gleymt sér í leik eða námi, heldur er það alltaf á varðbergi, hrætt og viðbúið því að berjast eða flýja við minnstu vísbendingar um ógn. En hvernig búum við ungum börnum öryggi? Við fæðingu fæðist barn með fullt af tilfinningum í hnút, alveg ósorteraðar. Til þess að ráða við þær og koma lágmarks reiðu á þær, þurfa þau að mega tjá líðan sína, hver sem hún er og gera alltaf ráð fyrir að foreldrarnir bregðist við, reyni að skilja hana og sefa. Þannig læra börn að þekkja tilfinningar sínar og bregðast við þeim á sama hátt og foreldrarnir gerðu. Sé þetta reglan, þá óttast þau hvorki líðan sína né viðbrögð foreldranna.
Þetta þýðir ekki að aldrei megi setja börnum mörk. Það er grundvallaratriði að foreldrar hafi burði til að setja börnum sínum mörk þar sem við á, en reyni ekki allt til að hafa það ánægt. Lífið er einfaldlega ekki þannig að maður megi allt og sé alltaf glaður og stundum er lífið bara grautfúlt. Börn verða að læra að sætta sig við alls kyns takmarkanir, mun á réttu og röngu, hver má hvað og hvenær og sumt er einfaldlega ekki í boði. Það eflir öryggistilfinningu barna að finna að foreldrið þoli reiði þeirra og óánægju þegar það á við og að þau geti tekið erfiðar ákvarðanir. Að sama skapi veldur það öryggisleysi hjá börnum að upplifa að þau hafi mesta valdið á heimilinu og að foreldrarnir séu of hræddir við þau til að geta sett þeim heilbrigð mörk.
Þegar börn fæðast hafa þau tvær grundvallarþarfir. Að tengjast öðrum og að tengjast tilfinningum sínum. Fyrri þörfin er fremur augljós því án umönnunar annarra þá myndi nýfætt barn deyja. Hin þörfin, að tengjast tilfinningum sínum, snýst um að vita hvað er að gerast í líkamanum, í huganum og í umhverfinu. Ef barn upplifir að það þurfi að velja á milli tengsla við aðra eða tilfinningar sínar þá eiga þau ekkert val. Þau velja alltaf tengsl við aðra. Hvað í ósköpun gæti orðið þess valdandi að þau upplifi að þau þurfi að velja? Jú ef þau upplifa að tjáning tilfinninga kosti þau tengslin við foreldrana. Ef ég sem barn upplifi að þegar ég verð reið þá verður mamma döpur eða þegar ég verð æst þá kannski sleppir pabbi sér. Í þannig andrúmslofti getur þróast sú ómeðvitaða hugmynd hjá barni að það sjálft beri ábyrgð á líðan og hegðan foreldranna. Þá hugsar það „ef ég er glöð þá er mamma góð, ef ég verð pirruð þá fer pabbi í símann“. Börn sem alast upp við að bera ábyrgð á hegðun og líðan foreldra sinna verða óöruggar fullorðnar manneskjur sem hafa tilhneyingu til að kenna sjálfum sér um allt það sem aflaga fer í lífinu. Þau læra ekki að treysta tilfinningum sínum og dómgreind og þau loka augunum fyrir misbrestum annarra sem getur leitt til óheilbrigðra vina- og ástarsambanda. Þess vegna er ekki allt fengið með því að foreldrar sinni barninu því ef þeim liður ekki vel þá þurfa þeir að fá faglega hjálp.
Þegar fólk eignast barn finnst mörgum þeir verða fullorðnir fyrir alvöru samt þurfa þeir sjaldan jafn mikið á öðrum að halda og einmitt þá. Hér er ég að tala um nákomna vini eða fjölskyldu sem gefa þeim nákvæmlega það sem þeir þurfa að gefa barninu. Að standa á hliðarlínunni, að lesa í þarfir þeirra, bregðast við af nærgætni og þolinmæði og smá dekri. Eigi foreldrar ekki slíkar aðstandendur eða ef þeir glíma við vanlíðan þá verða þeir að eiga greiðan aðgang að fagfólki.
Hér hef ég talið upp það sem ég tel eftirsóknarvert fyrir ung börn en hverjar eru hindranirnar?
Hverjar eru hindranirnar í íslensku samfélagi þegar kemur að aðbúnaði barnanna okkar?
Alveg eins og barn lifir ekki af án foreldra sinna eru foreldrarnir háðir samfélaginu sem þeir búa í. Okkar samfélag er að mörgu leiti mjög gott og það fer batnandi. Dæmi um það er farsældarfrumvarp barnamálaráðherra sem nú er orðið að lögum og gefur góðar vonir um barnvænna samfélag.
Samt sem áður þurfum við að gera betur á ýmsum sviðum, því sumt er hreinlega galið. Þar stendur upp úr limbóið eftir fæðingarorlof þegar foreldrar þurfa að láta barnið sitt sem er kannski innan við 1. árs aldur í umsjá einhverrar ókunnugar manneskju einhversstaðar úti í bæ sem barnið þarf líklega að deila með fjórum jafnöldum sínum.
Lausnin á þessu tómarúmi er EKKI að byggja fleiri leikskóla til þess að foreldrarnir geti sem fyrst snúið hjólum atvinnulífsins. Þeirra er mun meiri þörf heima, einfaldlega vegna þess að það er enginn jafn hæfur og þeir til að sinna börnunum. Með þessum orðum er ekki meiningin að sykurhúða foreldrahlutverkið, sem er krefjandi og oft einmannalegt og ég skil vel af hverju sumir foreldrar, þurfa ekki bara heldur vilji frekar vinna utan heimilisins. Það gerir þá ekki að verri foreldrum.
Aðstæður og þarfir foreldra eru með ýmsum hætti og þeir þurfa að eiga val en það val verður að standa um barnsæmandi kosti. Við verðum að tryggja að börnum útivinnandi foreldra sé sinnt af nægilega mörgu og hæfu fólki sem hefur skilning á þörfum barna og getu til að setja sig í spor þeirra. Það er til skammar að lægstu laun samfélagsins fari til starfsfólks leikskóla og ég hef grun um að í framtíðinni muni fólk hrista höfuðið og velta fyrir sér „hvað vorum við að pæla?“ því það er ekkert jafn dýrt samfélaginu og að spara pening í umönnun ungra barna og fjölskyldna þeirra í þjáningum en líka kostnaði í mennta-, félags- og heilbrigðismálum. Þetta hafa hagfræðingar sýnt fram á, ekki bara erlendis, heldur líka hérlendis í tengslum við nýju barnaverndarlögin. Það tekur tíma að sinna barni og það er vesen fyrir foreldra og samfélagið að gera það vel en það er ekkert í samanburði við vesenið sem hlýst af því að vanrækja þarfir þeirra fyrstu árin. Þegar ég held því fram að foreldrar séu öllu jafna best eða betur fallnir til að sinna börnum fyrstu árin þá er það hvorki af íhaldssemi eða misskilinni rómantík.
Eins og ég hef lagt áherslu á felst mikilvægasta nám fyrstu áranna í að læra á tilfinningar og slíkt nám þarf að vera einstaklingsmiðað, á forsendum og hraða sérhvers barns. Þeirri vinnu fylgir mikið tilfinningalegt álag og það tekur tíma. Sterkasta aflið sem fær fólk til að setja þarfir annarrar manneskju framar sínum eigin og þola óþægindin sem þeim fylgir, er væntumþyggja. Það eru líkur á að foreldrunum þyki vænna um barnið en ókunnugum og að þeir séu þ.a.l. tilbúnari til að leggja sig fram og þola álagið sem fylgir umönnun þeirra. Þeir eru líka líklegri til að taka eftir litlu hlutunum og gleðjast yfir barninu sem er því algjör lifsnauðsyn. Foreldrarnir munu að öllum líkindum vera áfram í lífi barna sinna fram á fullorðinsár, þeir þekkja sögu þeirra og geta gefið þeim tilfinningu fyrir samhengi og samfellu. En til þess að foreldrarnir geti sinnt sínu hlutverki þá þurfum við sem samfélag að hugsa betur um þá. Við megum ekki láta það líta út eins og greiða við þá að þeir fái að vera heima eftir fæðingu barnsins heldur styðja þá mun betur en við höfum gert hingað til og þakka þeim fyrir óeigingjarna vinnu sem gagnast samfélaginu. Við eigum auðvitað að lengja fæðingarorlofið og finna því betra heiti sem hefur minni hugrenningartengsl við sumarfrí og sólarstrendur.
Ég hef talað fyrir því að foreldrar sem velja að vera lengur heima fái að nýta til fulls þá fjármuni sem annars færi í að greiða niður leikskólapláss. Með því yrði álagi létt af yfirfullum og undir mönnuðum leikskólum og þau börn sem þar eru fengju betri umönnun. Við þurfum að efla úrræði eins og Þorpið og bjóða foreldrum meiri fræðslu og stuðning. Við þurfum sérstaklega að huga að foreldrum sem líður ekki nógu vel og útrýma biðlistum eftir faglegri aðstoð þeim til handa.
Ég vil í lokin þakka ykkur í Fyrstu fimm fyrir ótrúlega mikilvægt starf. Þið eruð fersk rödd sem talar fyrir þörfum barna og ykkur er að takast að færa umræðuna upp úr kynjafari ekki síst vegna þess hversu öflugir og sýnilegir feður eru í ykkar starfi. Nú er erfiðara að drepa umræðuna um þarfir barna á dreif með því að beina henni að tali um jafnrétti kynjanna. Til skamms tíma hafa foreldrar eins og þið verið taldir skrítnir. Þið eruð að breyta viðhorfum sem er bæði tímabært og þakkarvert.
Í lokin vil ég nota tækifærið sem mamma og amma og segja „lífið er stutt og það líður ofboðslega hratt. Ég veit að dagarnir með litlu barni geta verið langir, ég tala nú ekki um svefnlausu næturnar, þegar maður telur það fáránlega hugmynd að hafa eignast barn. En áður en þið vitið af verða börnin ykkar fullorðnar manneskjur og þá komist þið að því að, ef þið eruð ekki nú þegar komist að því, að fyrir foreldra þá veitir ekkert meiri sátt og gleði í lífinu en velferð barna manns og síðar barnanna þeirra. Grunninn byggjum við fyrstu árin. Þakka ykkur fyrir.
