12/11/2020
ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃ (Rheumatoid Arthritis )
ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃ (Rheumatoid Arthritis ឬ RA) គឺជាជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ក្នុងខ្លួនមនុស្សយើង ដែលបណ្តាលអោយមានការរលាកដល់សន្លាក់ ។
ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃក៏អាចធ្វើអោយរលាកជាលិកាដែលនៅជុំវិញសន្លាក់ រួមទាំង សរីរាង្គផ្សេងៗទៀតផងដែរ ។ ជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ គឺជាជំងឺម៉្យាងដែលកើតឡើង នៅពេលដែលជាលិកាខ្លួនមនុស្សយើងធ្វើការខុសតួនាទី (មានន័យថាវាច្រលំធ្វើ ការវាយប្រហារទៅប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់ខ្លួនឯងទៅវិញ) ។
ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់ខ្លួនមនុស្សយើងមានរចនាសម្ព័ន្ធសាំញ៉ាំរញេរញ៉ៃ ដើម្បី “ស្វែងរក និង វាយប្រហារទៅលើសត្រូវពីខាងក្រៅ” ជាពិសេសគឺ មេរោគ ។ ចំពោះអ្នកដែលមានជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំនេះ អង្គការពាររាងកាយនៅក្នុងឈាម របស់ពួកគេបានច្រលំវាយប្រហារទៅលើជាលិកាខ្លួនឯង ជាហេតុបណ្តាល អោយមានការរលាកនៅទីនោះ ។ ដោយសារតែវាអាចប៉ះ ពាល់ទៅដល់ សរីរាង្គ ដទៃៗទៀត ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃអាច ត្រូវបានគេហៅថាជាជំងឺប្រព័ន្ធ ក្នុង រាងកាយ (systemic illness) ឬ ជំងឺរលាកសន្លាក់rheumatoid disease។
ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃអាចរស់នៅជាមួយនឹងអ្នកជំងឺបានយូរអង្វែង ដែលធ្វើ អោយ អ្នកជំងឺជួបប្រទះនូវបទពិសោធន៍ និង រោគសញ្ញាច្រើនក្រាស់ក្រែល ផងដែរ ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ, ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃអាចធ្វើអោយ ខូចខាតដល់សន្លាក់ទាំងស្រុង និង អាចឈានទៅរកពិការភាពទៀតផង ។
សន្លាក់ គឺជាកន្លែងដែលឆ្អឹងពីរជួបប្រសព្វគ្នា ដើម្បីអាចធ្វើចលនាបាន ។ ការរលាកសន្លាក់ អាចបណ្តាលអោយសន្លាក់ ៖
- ហើម
- ឈឺចាប់
- តឹង
- ក្រហម ។
ការរលាកសន្លាក់អាចកើតមានទៅជាលិកានានាដែលនៅជុំវិញសន្លាក់នោះ ដូចជា សរសៃពួរ, សរសៃចង និង សាច់ដុំ ។
ចំពោះអ្នកជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃខ្លះ ការរលាករ៉ាំរ៉ៃអាច បណ្តាលអោយខូចខាត ដល់ឆ្អឹងខ្ចី, ឆ្អឹង, សរសៃចង ព្រមទាំងខូចទ្រង់ទ្រាយរបស់សន្លាក់នោះទៀតផង ។ ការខូចខាតសន្លាក់នេះអាចកើតឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និង វិវត្តទៅរកភាព ធ្ងន់ធ្ងរ ។ ជាមួយគ្នានេះផងដែរ ការសិក្សាបានបង្ហាញថា ការខូចខាតសន្លាក់ លឿនបែបនេះមិនទាក់ទងគ្នាទៅនឹងកំរិតនៃការឈឺចាប់, ការតឹងណែន ឬ ហើមសន្លាក់នោះទេ ។
ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃ គឺជាជំងឺសន្លាក់ដែលគេឧស្សាហ៍ជួបញឹកញាប់ ។ ជំងឺនេះ កើត លើស្រ្តីបីដងច្រើនជាងបុរស (ប៉ុន្តែ មិនប្រកាន់ពូជសាសន៍នោះទេ) ។ ជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃអាចកើតលើមនុស្សគ្រប់វ័យ សូម្បីតែក្មេងៗក៏ដោយ, ប៉ុន្តែ ជាធម្មតាច្រើនកើតលើមនុស្សដែលមានវ័យចន្លោះពី ៤០ ទៅ ៦០ ឆ្នាំ ។ នៅក្នុងគ្រួសារមួយចំនួន អាចមានសមាជិកគ្រួសារច្រើននាក់កើតជំងឺនេះ ដែលគេអាចគិតថាវាមកពីកត្តាតំណពូជ ។
មូលហេតុ ៖
មូលហេតុ គឺ “មិនដឹង” ។ ទោះបីជាគេសង្ស័យទៅលើភ្នាក់ងារចម្លងរោគ ដូចជា វីរុស, បាក់តេរី, និង ផ្សិត - ប៉ុន្តែ វាគ្មានអំនះអំនាងច្បាស់លាស់នោះទេ ។
មូលហេតុនៃជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃកំពុងក្លាយជាប្រធានបទដ៏រសើបមួយសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវមកពីគ្រប់តំបន់នៅលើពិភពលោក ។ អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ ភាគច្រើន ជឿជាក់ថា ការវិវត្តទៅរកជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃ អាចបណ្តាលមកពីកត្តា ហ្សេនេទិក ឬហៅម៉្យាងទៀតថា កត្តាតំណពូជ (hereditary) ។ យ៉ាងណាមិញ គេក៏គិតផងដែរថា ការឆ្លងមេរោគមួយចំនួន និង កត្តាបរិស្ថានក៏អាចចូល រួមចំណែក ធ្វើអោយប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់យើង សង្ស័យទៅលើខ្លួនឯង (ដែលជាហេតុធ្វើអោយវាវាយប្រហារលើខ្លួនឯង) ។
តើអ្វីទៅជារោគសញ្ញា?
ពេលដែលជំងឺមានសកម្មភាព វានឹងអាចមានរោគសញ្ញាដូចជា ៖
- នឿយហត់
- អស់កម្លាំង
- មិនសូវឃ្លានអាហារ
- គ្រុនក្តៅតិចៗ
- សាច់ដុំ និង សន្លាក់ឆ្អឹងឡើងតឹង
- ឈឺចាប់សាច់ដុំ និង សន្លាក់ឆ្អឹង ។
ការតឹងណែនសាច់ដុំ និង សន្លាក់នេះធម្មតាកើតមាននៅពេលព្រឹក និងពេលនៅ ស្ងៀម ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះអំឡុងពេលជំងឺរើម្តងៗ សន្លាក់ឆ្អឹងតែងឡើងក្រហម ហើមប៉ោង ឈឺ ហើយពេលស្ទាបទៅមានសភាពទន់ៗ ។នេះកើតដោយសារ ជាលិកាខាងក្នុង របស់សន្លាក់(synovium) ត្រូវបានរលាក ដែលធ្វើអោយមាន ការបញ្ចេញទឹកសន្លាក់ច្រើនហួសប្រមាណ ។ synovium ក៏ឡើងក្រាស ហើយរលាកផងដែរ ។
ជាធម្មតា ជំងឺសន្លាក់ឆ្អឹងរ៉ាំរ៉ៃធ្វើអោយរលាកដល់សន្លាក់ជាច្រើនកន្លែងផ្សេងៗគ្នា និង មានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែកគ្នា (ប៉ះពាល់រាងកាយទាំងសងខាង) ។ រោគសញ្ញា ដំបូងអាចនឹងស្រាល ដូចជា សន្លាក់ដៃ និង ចង្កេះ ដែលអាចធ្វើ អោយ អ្នកជំងឺពិបាកធ្វើការងារសាមញ្ញៗប្រចាំថ្ងៃ (ពិបាកមួលសោរទ្វារ រឺ មួលគំរបក្រឡជាដើម) ។
រោគសញ្ញានៅសន្លាក់ជើងធ្វើអោយអ្នកជំងឺឈឺនៅពេលដើរ ពិសេសពេលព្រឹក បន្ទាប់ពីក្រោកពីដំណេក ។ ក្នុងករណីកម្រណាស់ដែលមានតែសន្លាក់ មួយត្រូវ បានរលាក ។ នៅពេលដែលសន្លាក់មួយមានបញ្ហា វាអាចបណ្តាលអោយមាន ការរលាក សន្លាក់ក្នុងទំរង់ផ្សេងៗទៀត ដូចជា រោគរលាកសន្លាក់ម្យ៉ាង ហៅថាgout រឺ ការឆ្លងមេរោគដល់សន្លាក់ ។ ការរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃអាចបំផ្លាញ ដល់ជាលិការាងកាយ រួមទាំងឆ្អឹងខ្ចី និង ឆ្អឹងផងដែរ ។ កត្តាទាំងនេះធ្វើអោយ បាត់បង់ ឆ្អឹងខ្ចី, សឹកឆ្អឹង, ខ្សោយឆ្អឹង និង សាច់ដុំ - ដែលជាលទ្ធផល គឺសន្លាក់ត្រូវបានខូចទ្រង់ទ្រាយ, ខូចខាតខ្ទេចខ្ទី និង បាត់បង់តួនាទីរបស់វា ។
តើគេធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជំងឺសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃដោយរបៀបណា?
ការធ្វើតេស្តតែមួយមុខមិនអាចធ្វើការវិនិច្ឆ័យពីជំងឺសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃបាននោះទេ ។ ជំងឺសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃត្រូវបានគេគិតតាម ៖
- បណ្តុំវត្តមានរបស់សន្លាក់ផ្សេងៗ
- លក្ខណៈតឹងនៃសន្លាក់នៅពេលព្រឹក
- វត្តមានអង្គការពាររាងកាយកត្តារលាកសន្លាក់ (Rheumatoid Factor) និង Citrulline នៅក្នុងឈាម
- ការរកឃើញមានដុំពកពីការរលាក
- និង ការផ្លាស់ប្តូររូបរាងរបស់សន្លាក់នៅពេលថតកាំរស្មីអ៊ិច ។
ដើម្បីធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យពីជំងឺសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃ គេត្រូវការធ្វើតេស្តឈាម និង ការថត រូបភាពកាំរស្មីអ៊ិច អោយបានច្បាស់លាស់ ។
ការព្យាបាលជំងឺរលាកសន្លាក់ឆ្អឹងរ៉ាំរ៉ៃ
គេមិនទាន់ស្គាល់ពីវិធីព្យាបាលជំងឺរលាកសន្លាក់រ៉ាំរ៉ៃទេ ។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ គោលបំណងក្នុងការព្យាបាល គឺបានត្រឹមតែ ៖
- កាត់បន្ថយការរលាកសន្លាក់
- កាត់បន្ថយការឈឺចាប់
- ពង្រឹងមុខងាររបស់សន្លាក់
- ការពារមិនអោយខូចខាតសន្លាក់
- ការពារមិនអោយខូចទ្រង់ទ្រងសន្លាក់ ។
ការជួបពិគ្រោះយោបល់ជាមួយគ្រូពេទ្យឯកទេសដើម្បីព្យាបាលទាន់ពេលវេលា ពិតជាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់អ្នកជំងឺក្នុងការធ្វើអោយស្ថានភាពជំងឺកាន់តែ ប្រសើរ ។ ការគ្រប់គ្រងបន្ថែមអាចជួយពង្រឹងមុខងារ បញ្ឈប់ការបំផ្លាញ ដល់សន្លាក់ ដូចដែលបានពិនិត្យមើលតាមរូបថតកាំរស្មីអ៊ិច និង ជួយការពារមិនអោយមានពិការរភាព ។
ការព្យាបាលដែលល្អ និង មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបូករួមបញ្ចូលគ្នា នូវវិធីសាស្រ្ត ជាច្រើនដូចខាងក្រោម ៖
- ការប្រើប្រាស់ថ្នាំ
- សម្រាក
- លំហាត់ប្រាណពង្រឹងសន្លាក់
- ការពារសន្លាក់មិនអោយប៉ះទង្គិចនឹងរបស់អ្វីមួយ
- ការអប់រំដល់អ្នកជំងឺ និង ក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេ ។
ប្រភេទការព្យាបាលពីរផ្សេងគ្នាត្រូវបានគេយកមកអនុវត្ត ៖
1. ដំណាក់កាលលឿន “ថ្នាំដំបូង first-line drugs”៖ មានដូចជា អាស្ពីរីន និង ក័រទីសូន (cortisone) សម្រាប់កាត់បន្ថយការឈឺចុកចាប់ និង ការរលាក ។
2. ដំណាក់កាលយឺត “ថ្នាំបន្ទាប់ second-line drugs” (សំដៅទៅលើ disease-modifying antirheumatic drugs ឬ DMARDs)៖ មានដូចជា ហ្កោល (gold), ម៉េថូថ្រេសាត methotrexate (Rheumatrex, Trexall) និង អ៊ីដ្រូក្លរ៉ូគិត hydroxychloroquine (Plaquenil) សម្រាប់បន្ធូរបន្ថយភាព ធ្ងន់ធ្ងរ របស់ជំងឺ និង ការពារការខូចខាតសន្លាក់ធ្ងន់ធ្ងរពេក ។ ប៉ុន្តែ វាមិនមែនជា ភ្នាក់ងារ ប្រឆាំងការរលាកនោះទេ ។
ការធ្វើលំហាត់ប្រាណអោយបានទៀងទាត់ និង ត្រឹមត្រូវតាមការណែនាំ ពីគ្រូពេទ្យ អាចជួយថែរក្សាចលនារបស់សន្លាក់ និង ភាពរឹងមាំរបស់សាច់ដុំ ដែលនៅជុំវិញសន្លាក់។ កីឡាហែលទឹកជាវិធីមួយដ៏ល្អ និង មានផលប្រយោជន៍ ដោយសារតែវាធ្វើអោយដងខ្លួនរបស់យើងសង្កត់តិចតួចបំផុតទៅលើសន្លាក់។
ការព្យាបាលដោយចលនា (therapists) ដោយអ្នកឯកទេសក្តី ដោយខ្លួនឯងក្តី អាចជួយអ្នក អោយបានធូរស្រាលជាងមុន ដូចជា អាចកាត់បន្ថយការរលាក និង ថែរក្សាសន្លាក់អោយត្រង់។ ឧបករណ៍មួយចំនួន ដូចជា ឈើច្រត់ អាចជា ជំនួយការរបស់អ្នកដើម្បីសម្រួលដល់សកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់អ្នក។ ការស្អំដោយទឹកក្តៅ និង ទឹកត្រជាក់វិធីមួយដ៏ល្អសម្រាប់បន្ធូរបន្ថយអាការៈរោគ បានមួយចំនួនធំមុន និង ក្រោយលំហាត់ប្រាណ ៕
