05/09/2025
Захын Артерийн Судасны Өвчин (PAD-Peripheral Arterial Disease): Шинж тэмдэг, Шалтгаан ба Эмчилгээ
Алхах үедээ хөлөндөө байнга өвдөлт мэдэрч, түр зогсоод амсхийхээр намдах тохиолдол танд гарч байсан уу? Үүнийг зүгээр ядарснаас болсон гэж эндүүрэх нь элбэг. Гэвч ийм шинж тэмдэг нь захын артерийн өвчин хэмээх далд, ноцтой эмгэгийн дохио байж болзошгүй. Захын артерийн өвчин (англиар Peripheral Arterial Disease, PAD) нь хөлийн болон гарын захын судаснууд нарийсч, бөглөрсний улмаас эдгээр мөчдөөр дамжин очих цусны урсгал багассанаар үүсдэг эмгэг юм. Ихэвчлэн хөлний артериуд өртдөг энэ өвчин нь судасны хананд өөх тос, холестерины товруу хуримтлагдан хатууран нарийсдаг атеросклерозоос үүдэлтэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл, судасны хананд үүссэн өөхөн товруу нь судасны дотор хөндийг давхарлан багасгаж, цусны урсгалыг хааж эхэлдэг. Ингэснээр булчингууд хэрэгцээтэй хүчилтөрөгч, тэжээлээ авч чадахгүй болж, тодорхой шинж тэмдгүүд илэрдэг. Энэхүү өгүүллээр бид захын артерийн өвчний шалтгаан, эрсдэлт хүчин зүйлс, шинж тэмдэг, оношлогоо, эмчилгээ болон хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар энгийнээр тайлбарлах болно.
Түүхэн тойм
Судасны захын өвчин (Peripheral Arterial Disease, PAD)-ийг хүн төрөлхтөн эрт үеэс мэдэж байсан бөгөөд сонгодог анагаах ухааны сурвалжид хөл өвдөх, алхахад хөл чилэх, хөрөх зэрэг шинж тэмдгийг дүрсэлсэн байдаг. Hippocrates болон Galen нарын бүтээлд хөлний цусан хангамжийн дутагдлын тухай тэмдэглэгдсэн нь PAD-тэй уялдахуйц анхны тайлбаруудын нэг гэж үзэгддэг. МЭӨ I зууны үед Ромын эмч Aulus Cornelius Celsus алхах үед үүсдэг өвдөлтийн талаар бичсэн нь өнөөгийн Сэлгэн доголох (intermittent claudication) ойлголттой төстэй.
XIX зуунд PAD-ийн эмнэлзүйн дүр төрхийг илүү тодорхой болгосон. 1831 онд Jean-Martin Charcot сэлгэн доголох “intermittent claudication”-ыг нарийвчлан тайлбарлаж, үүнийг судасны эмгэгтэй холбон тайлбарласан бол 1864 онд Thomas Legg уг эмгэгийн оношилгоог тодорхойлсон байдаг. Энэ үеэс эхлэн атеросклерозыг судасны нарийсалт ба бөглөрлийн гол шалтгаан болохыг хүлээн зөвшөөрсөн.
XX зуунд оношлогоо, эмчилгээний хөгжил эрчимтэй өрнөсөн. 1930-аад оноос angiography клиникийн хэрэглээнд нэвтэрснээр судасны бөглөрлийг шууд дүрсэлж оношлох боломжтой болсон. 1950–1960-аад онд Допплер эхо болон бугалага шагайн индекс (ABI)-ийг ашиглаж, PAD-ийн оношилгоо өргөн хэрэглээнд нэвтэрсэн. Мэс заслын аргуудын хувьд 1940–1950-аад онд судас залгах, товрууг авах мэс засал хийгдэж эхэлсэн бөгөөд 1964 онд Thomas Fogarty тэлэгч боллон катетерыг бүтээснээр эмболэктоми, тромбэктомийг үр дүнтэй хийх боломжтой болсон.
XXI зуунд судсан дотуурх эмчилгээ (angioplasty, stenting, atherectomy) голлох байр суурь эзэлж, эмтэй стент болон эмэн бүрхүүлтэй тэлэгч зэрэг шинэ технологиуд дахилтыг бууруулахад хэрэглэгдэж байна. Мөн PAD-ийг зөвхөн хөлийн судасны эмгэг бус, харин зүрх болон тархины судасны эмгэгийн илрүүлэгч, системийн атеросклерозын илрэл гэж үзэх болсон. Үүнтэй уялдан AHA/ACC, ESC зэрэг олон улсын нийгэмлэгүүд PAD-ийн оношилгоо, эмчилгээний удирдамжийг тогтмол шинэчлэн гаргаж, бугалага шагайн индекс, тамхинаас татгалзах, статин эмчилгээ, бүлэнгээс сэргийлэх эмчилгээг өвчний менежментийн үндсэн суурь болгож байна.
Захын артерийн өвчний шалтгаан ба эрсдэлт хүчин зүйлс
Захын артерийн өвчний гол шалтгаан нь дээр дурдсан атеросклероз буюу судасны хананд өөх тос, холестерин хуримтлагдаж товруу (бляшк) үүсэх явдал юм. Товруу нь судасны ханыг дотроос нь бүдүүрүүлэн нарийсгаж, улмаар цусны урсгалыг хязгаарлах буюу бүрмөсөн таглах эрсдэлтэй. Үүний улмаас хөл, гарын эдүүд хэвийн цусан хангамжаа алдаж эхэлдэг. Атеросклерозоос гадна ховор тохиолдолд судасны хана үрэвсэх, гэмтэх, цацраг туяанд өртөх зэрэг шалтгаанаар ч захын артерийн нарийсал үүсч болно. Гэвч нийтлэг нь насжилт дагасан болон амьдралын хэв маягтай холбоотой эрсдэлт хүчин зүйлсээр өдөөгдсөн атеросклероз юм.
Эрсдэлт хүчин зүйлс: Захын артерийн өвчин бий болох эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг хэд хэдэн хүчин зүйл бий. Үүнээс хамгийн хүчтэй нөлөөлдөг хоёр нь тамхины хэрэглээ болон чихрийн шижин болохыг олон судалгаагаар онцолсон байдаг. Түүнчлэн дараах эрсдэлт хүчин зүйлүүдийг нэрлэж болно:
• Тамхи таталт: Тамхи нь судасны хананы эсүүдийг гэмтээж, товруу үүсэлтийг түргэсгэдэг бөгөөд PAD үүсэх гол эрсдэлийн нэг юм. Тамхи татдаг хүн энэ өвчнөөр өвдөх магадлал эрс нэмэгддэг.
• Чихрийн шижин: Цусан дахь сахарын өндөр хэмжээ нь судсны хананд муугаар нөлөөлж, атеросклероз түргэсэхэд хүргэнэ. Чихрийн шижинтэй, ялангуяа хяналт муутай өвчтөнүүдэд PAD тохиолдох нь элбэг.
• Цусны өндөр даралт (гипертензи): Даралт ихсэх нь судасны ханыг хатууруулж, гэмтээдэг тул атеросклероз үүсэх нөхцөл болдог.
• Өндөр холестерин: Цусанд “муу” холестерины хэмжээ их байх нь судасны хананд товруу хуримтлагдах үндсэн нөхцөл болдог.
• Насжилт: Нас ахих тусам судасны хананд өөрчлөлт гарах магадлал өсөж, 50-аас дээш, ялангуяа 60-аас дээш настай хүмүүсийн дунд PAD түгээмэл тохиолддог.
• Таргалалт, илүүдэл жин: Биеийн жингийн индекс >30 (таргалалттай) хүмүүст aтеросклероз болон PAD үүсэх эрсдэл нэмэгддэг.
• Удамшил: Хэрэв таны эцэг эх, ах дүүсээс хэн нэг нь зүрхний шигдээс, цус харвалт эсвэл захын судасны өвчнөөр өвдөж байсан бол танд мөн PAD болох магадлал өндөр байна.
Дээрхээс гадна, бөөрний архаг өвчтэй хүмүүс болон биеийн хөдөлгөөний хомсдолтой, идэвхгүй амьдралтай хүмүүст PAD үүсэх хандлага нэмэгддэг гэж үздэг. Мөн арьсны өнгөний хувьд судалгаагаар хар арьстай хүмүүсийн дунд PAD илрэх нь илүү хувьтай байсан талаар мэдээлэл байдаг, гэхдээ энэ нь генетик болон нийгэм-эдийн засгийн олон хүчин зүйлсээс хамааралтай байж болох юм.
Эрсдэлт хүчин зүйлс олон байгаа ч тэдгээрийн олонх нь хяналттай байж болдгоороо онцлогтой. Амьдралын хэв маягтаа өөрчлөлт хийж, дээрх эрсдэлт хүчин зүйлсийг бууруулснаар PAD-аас сэргийлэх бүрэн боломжтой
Гол шинж тэмдгүүд
Захын артерийн өвчний хамгийн түгээмэл илрэл нь алхалтын үеийн хөлний өвдөлт буюу эмнэлзүйн нэршлээр сэлгэн доголох (claudication) юм. Энэ нь алхаж эхлэх үед хөлийн булчинд (голдуу шилбэний булчинд) ачааллаар өдөөгдөн өвдөлт, шөрмөс татах мэдрэмж төрж, харин зогсож амсхийнгуут өвдөлт намддаг онцлогтой. Ийнхүү хөлөнд цус хангалтгүй очихоор булчингууд ажиллах үед хүчилтөрөгч дутагдаж өвдөлт өгдөг ба амрахад цусны эргэлт түр сайжирч өвдөлт намждаг. Энэ өвдөлт нь хаана артери хаагдсанаас хамааран хөлийн шилбэ, гуя эсвэл өгзөг, ташааны хэсгээр илрэх боломжтой9. Жишээ нь, ташаа, өгзөгний хэсгээр өвдөж байвал гуяны буюу түүнээс дээд артери нарийссаныг, зөвхөн шилбэ доод хэсгээр өвдвөл хөлний доод хэсгийн артериуд асуудалтайг илтгэнэ.
Гол анхаарах зүйл нь, хүн бүрт клаудикацийн өвдөлт илрээд байдаггүй. PAD-тэй 10 хүн тутмын 4 орчимд нь ямар нэгэн хөлний өвдөлт огт мэдрэгддэггүй байж болно гэсэн судалгаа бий. Зарим хүмүүст өвчин хожуу шат хүртлээ нуугдмал, шинж тэмдэг багатай явагдах тул “чимээгүй хөнөөлт өвчин” ч гэж хэлж болно. Иймээс эрсдэлт бүлгийн хүмүүс тогтмол үзлэгт хамрагдаж, хөлний судсаа шалгуулж байх нь чухал юм.
Бусад нийтлэг шинж тэмдгүүд: Захын артерийн өвчин хөлийн цус эргэлтийн удаашрал, цус хомсдолтой холбоотойгоор дараах шинжүүдийг үүсгэж болзошгүй:
• Хөл болон хуруунууд хөрөх: Нэг хөлийн шилбэ, тавхай нөгөөтэйгээ харьцуулахад үргэлж илүү хүйтэн байдаг. Ялангуяа өвдөж буй талын хөл илүү хөрөх хандлагатай . Мөн хурууны үзүүр хүртэл хөрж мэдээгүй оргих нь цусан хангамж муудсаны илрэл байж болно .
• Хөл ба гуяны булчингийн сулрал, ядрах: Цусан хангамж муудсан булчин хүчгүй болж, хол зай алхахад хөл сульдах, доголох байдал ажиглагдана.
• Судасны лугшилт сулрах: Өвчилсөн хөлний шилбэ, тавхайн судсууд дээр судасны цохилт (пульс) тэмтрэгдэхгүй болох буюу маш сул мэдрэгдэнэ . Эрүүл хөлтэй харьцуулахад лугшилт багассаныг эмч нар тэмтрэлтээр шалгахад амархан мэднэ.
• Арьс, хумсны өөрчлөлт: Хөлийн арьс толигор гялгар, бат бөх чанаргүй болж ирнэ. Үсний ургалт багасаж, тэр үеэс хойш хөлний шилбэ, шилбэний шар үсүүд шингэрч унах нь элбэг байдаг. Хөлний хумс удаан ургаж, хэврэг нимгэн болж ирдэг. Мөн цусан хангамж муудсан хөлний арьсны өнгө хэвийн бус, цайвар эсвэл хөхөвтөр туяатай болж хувирах нь бий.
• Шарх удаан эдгэрэх: Хөлийн хуруу, тавхай болон шилбэний хэсэгт жижиг зүсэгдсэн шарх, цэврүү гарсан тохиолдолд хэвийнээс удаан эдгэрэх, эсвэл бүр эдгэрэлгүй уддаг шарх үүсэж болзошгүй. Энэ нь тухайн хэсгийн эдүүд хүчилтөрөгч, шим тэжээл дутагдсаны улмаас нөхөн төлжих чадвар буурсантай холбоотой. Ийм шарх нь цаашдаа халдвар авч нэмэгдэн томорч, хүндэрч болзошгүй.
• Бэлгийн сулрал: Эрэгтэйчүүдийн хувьд цавины артерийн нарийсалтай холбоотойгоор бэлгийн чадвар буурах, хөвчрөлтийн асуудал үүсэх нь PAD-ийн нэг боломжит шинж тэмдэг юм .
Эдгээр шинж тэмдгүүд алхам алхмаар, жилээс жилд аажмаар нэмэгддэг. Эхэндээ зөвхөн их ачаалалтай үед (жишээ нь олон км алхахад) илэрдэг байснаа, яван явсаар бага зайд ч өвдөлт өгөх зэргээр даамжирна. Хүнд хэлбэрийн үед өвчтөнд амралтын үеийн өвдөлт гэх шинж илэрч болзошгүй. Өөрөөр хэлбэл, хөлөнд цусны хангамж маш муудсан үед шөнө унтаж хэвтэхэд хүртэл тавхай, өлмийнд өвдөлт мэдрэгдэж, хөлөө унжуулах буюу буулган байж өвдөлтийг намдаах шаардлагатай болдог. Энэ нь өвчин туйлын хүнд шатанд орсныг илтгэх аюултай дохио юм.
Урьдчилан сэргийлэлт ба амьдралын хэв маяг
Амьдралын зөв хэв маяг баримтлах нь захын судасны өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх төдийгүй, аль хэдийн оношлогдсон хүмүүст өвчний явцыг удаашруулж, хүндрэлээс сэргийлэх хамгийн сайн арга юм. Эрүүл амьдралын дэглэмийн гол зарчмууд нь дараах байдлаар тодорхойлогдоно:
• Тамхинаас гарах: Тамхи татдаг бол нэн тэргүүнд энэ зуршлаасаа салах шаардлагатай. Тамхи нь судасны дотоод ханын эсүүдийг гэмтээж, атеросклерозыг түргэсгэдэг төдийгүй цусыг өтгөрүүлэн бүлэнтүүлэх хандлагыг нэмэгдүүлдэг. PAD оноштой хүн тамхи татсаар байвал өвчин хурдан даамжрах өндөр эрсдэлтэй. Тамхинаас гарахад төрөл бүрийн эмчилгээ, арга техник байдаг тул эмчээсээ зөвлөгөө авч, дэмжлэг авах хэрэгтэй.
• Дасгал хөдөлгөөн: Биеийн хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлэх нь хөлийн цусан хангамжийг сайжруулж, булчинд шинэ капилляр судас хөгжихийг дэмждэг. Тогтмол явган алхах нь хамгийн энгийн бөгөөд үр дүнтэй дасгал юм. Эхэндээ бага зайнаас эхэлж, аажмаар алхалтын зай, хугацааг нэмэгдүүлээрэй. Өвдөлт мэдрэгдвэл түр зогсож амраад, өвдөлт намдах үед үргэлжлүүлэн алхах зарчмаар дасгалаа хийнэ. Ийм аргаар өдөр бүр алхвал алхалт туулах чадвар аажим сайжирдаг. Ялангуяа эмчийн хяналт дор хяналттай дасгалын хөтөлбөрүүд-т хамрагдах нь илүү үр дүнтэй гэж эмч нар зөвлөдөг. Судалгаагаар тусгай хөтөлбөрөөр 12 долоо хоног орчим дасгал хийсэн PAD өвчтөнүүдийн явж чадах зай, амьдралын чанар мэдэгдэхүйц дээшилдэгийг тогтоосон байдаг.
• Зөв хооллолт: Ханасан тос, транс тос ихтэй, мөн сахарын агууламж өндөр хоол хүнснээс татгалзаж, харин ногоо, жимс, бүтэн үрийн бүтээгдэхүүн түлхүү хэрэглэсэн хоолны дэглэм баримтлах нь зүйтэй. муу өөх тос багасгаж, чидун жимсний тос зэрэг эрүүл тос хэрэглэж заншаарай. Зөв хооллолт нь холестериныг бууруулж, жингийн илүүдлээс сэргийлэн, атеросклерозын явцыг удаашруулах чухал арга хэмжээ болдог.
• Жингийн хяналт: Илүүдэл жинтэй бол аажмаар жингээ бууруулах нь даралт, сахарын солилцоог сайжруулж, хөлний ачааллыг багасгана. Зөв хооллолт ба идэвхтэй хөдөлгөөний дэглэмийг хослуулан жингээ зохистой түвшинд барих хэрэгтэй.
• Артерийн даралт, цусан дахь сахарын хяналт: Өндөр даралт болон чихрийн шижин нь PAD-ийг хүндрүүлэх эрсдэлт хүчин зүйл тул эдгээрээ тогтмол хянаж, эмчийн зааврын дагуу зохицуулан эмчлэх нь чухал. Чихрийн шижинтэй бол цусан дахь сахарын зорилтот хэмжээг барихын тулд хоолны дэглэм, шаардлагатай тохиолдолд эм, инсулинаа тасралтгүй зөв хэрэглээрэй.
• Архины хэрэглээ: Спиртний төрлийн ундааг хэтрүүлэн хэрэглэх нь судасны эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөтэй. Архийг хэтрүүлэхгүй байж, аль болох хэмжээнд нь тохируулан хэрэглэх буюу бүр татгалзахыг зөвлөж байна.
• Стресс тайлах, сайн унтаж амрах: Удаан хугацааны хэт стресс нь зүрх судасны системд ачаалал өгч, даралт ихсэх зэргээр нөлөөлдөг тул аль болох стрессээ зохистойгоор тайлж сурах хэрэгтэй. Мөн өдөрт 7-8 цаг хангалттай нойр авч, бие организмоо амрааж сэргээх нь бүх талаараа эрүүл мэндэд тустай.
Дээрх арга хэмжээнүүдийг мөрдөх нь зөвхөн захын артерийн өвчнөөс бус олон төрлийн зүрх-судасны өвчнөөс сэргийлэх суурь үндэс болж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, эрүүл амьдралын хэв маяг нь таны судсыг хамгаалаад зогсохгүй ерөнхий эрүүл мэнд, амьдралын чанарт эерэгээр нөлөөлнө.
Оношлогоо: Яаж оношлох вэ?
Захын артерийн өвчнийг оношлоход эмч таны зовуурь, шинж тэмдгийг сонсохоос эхлээд хэд хэдэн арга хэрэглэнэ. Юун түрүүнд эмч биеийн ерөнхий үзлэг хийж, хөлийн судасны лугшилтыг шалгах замаар ямар нэг сулрал байгаа эсэхийг үнэлнэ. Мөн хөлийн арьсны өнгө, температур, үс хумсны байдлыг ажиглаж, хоёр хөлийг харьцуулан үздэг. Эдгээр нь захын цусан хангамжийн төлөвийг гадарлах энгийн арга юм. Хэрэв эмч PAD байж болзошгүй гэж сэжиглэвэл дараах тусгай шинжилгээ, сорилуудыг хийхийг зөвлөдөг:
• Бугалага шагайн индекс (ABI): Энэ нь хамгийн өргөн хэрэглэдэг, өвчтөнд зовиур багатай шинжилгээний арга юм. ABI нь өвчтөн нуруугаараа хэвтэж тайван үед нь шагайны артерийн даралт болон гарын (бугалага) даралт-ыг хэмжиж, тэдгээрийн харьцааг тооцдог. Хэвийн үед шагайн даралт гарын даралттай адилхан буюу ялимгүй өндөр байдаг (ABI ≈ 1.0-1.1). Харин хөлний артери нарийссан үед шагай дээрх даралт буурч, гар дээрх даралтаасаа доогуур гарах тул ABI харьцаа
