Хэл яриа засал/ Hel yaria zasal

24/12/2025

Саналаа өгөөрэй

https://petition.parliament.mn/Detail?id=f62bfaf7-1d15-4d6a-8adc-a3414070eaf1&fbclid=IwdGRjcAO4TXxleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEehOyO2CVlYvvhZTuHHw6HwqXZzU5reTDmipWEi2m3ppusTGxtuEnaxiZdThY_aem_a1ZjiWs8mMDRVekWJvGoeA

НИЙТИЙН ӨРГӨДӨЛ, ГОМДЛЫН СИСТЕМ

16/12/2025

🧠 Хүүхдийн тархины хөгжил: 0-5 насны алтан үе
Хүүхдийн тархины эсүүдийг (нейрон) хооронд нь холбож, мэдээлэл дамжуулах үүргийг гүйцэтгэдэг холбоосыг синапс (Synapse) гэж нэрлэдэг. Синапсийн тоо хүүхэд төрснөөс хойш 1 нас хүртэл маш эрчимтэй нэмэгдэж, 3 насанд оргил үедээ хүрээд, түүнээс цааш аажмаар цөөрч "засагддаг" байна. Тиймээс 3 нас хүртэлх хугацаанд авсан мэдээлэл, олж авсан чадвар нь тухайн хүний насан туршийн хөгжлийн суурь болдог.

Тархины хөгжлийг дэмжих хоёр гол тулгуур нь идэвхтэй тоглоом болон чанартай нойр юм.

⚡ Тархинд "өдөөлт" өгөх нь яагаад чухал вэ?
Синапсийн холбоосыг бэхжүүлэхийн тулд тархийг байнга өдөөж байх хэрэгтэй. Хүүхэд өөрөө санаачлан хийж буй үйлдлүүд болох:

Хуруугаа хөхөх, цаас урах

Юмсыг эргүүлэх, үсэрч харайх зэрэг нь тархины хөгжилд чухал нөлөө үзүүлдэг.

Анхаарах зүйл: Зурагт үзэх мэт зөвхөн мэдээлэл хүлээн авах (идэвхгүй) биш, харин мэдээлэлд хариу үйлдэл үзүүлэх (идэвхтэй) буюу харилцан тоглох нь хамгийн үр дүнтэй.

🌳 Хөгжлийг дэмжих энгийн аргууд:
Шинэ орчин: Өдөр тутам уулздаггүй хүмүүс болон амьтадтай уулзуулах.

Байгаль дээр тоглуулах: Үр дүн нь таашгүй, үргэлж хувьсан өөрчлөгддөг байгаль дэлхий дээр тоглох нь тархины бүтцийг сайжруулдаг.

Сайн унтуулах: Их хэмжээний мэдээлэл өгсөн ч сайн унтуулахгүй бол тархи түүнийг боловсруулж амждаггүй. Хүүхэд шинэ мэдээллээ унтаж байхдаа ангилан ялгаж, өөрийн болгож авдаг.

"Хүүхэд том хүний нүдээр ямар ч утгагүй мэт харагдах зүйлээр сонирхон тоглож байвал тэр нь амьдрах ухаан, суурь чадвараа хөгжүүлж буй хэрэг юм."

🕒 Насны онцлогт тохирсон зөвлөмжүүд:
0-1 нас: Мэдрэхүй ба харилцааны үе
Хооллох дасгал: "Зажилж ид" гэж тушаахын оронд ээж нь өөрөө амаа том ангайж, амтархан зажилж үзүүлэн хөгжилтэй тоглоом болгох.

Сэтгэл хөдлөл: Инээх, гайхах, гомдох, магтах зэрэг олон төрлийн нүүрний хувирлыг харуулж, сэтгэл хөдлөлтэйгээр харилцах.

Хариу үйлдэл: Хүүхдийнхээ гаргаж буй авиа, үйл хөдлөлийг анзаарч, түүнд нь тохирсон хариу үйлдэл үзүүлэх нь эцэг эх, хүүхдийн холбоог гүнзгийрүүлнэ.

2 нас: Хөдөлгөөн ба анхаарал төвлөрөлт
Орчин бүрдүүлэх: Идэвхтэй хөдлөх (гүйх, харайх) болон чимээгүй сууж анхаарлаа төвлөрүүлэх хоёр өөр орон зайг бэлдэж өгөх.

Гарын эв дүй: Жижиг зүйлсийг барих, угсрах, эвлүүлэх тоглоомоор тоглуулах.

Танин мэдэхүй: Нуугдаж тоглох зэрэг хүүхдийг гайхшруулж, сэтгэн бодуулах тоглоомууд синапсийн хөгжлийг дэмжинэ.

3-5 нас: Нийгэмшихүй ба төсөөлөн бодох чадвар
Найз нөхөд: Бусадтай харилцах харилцааг дэмжиж, найзуудтай нь тоглуулах.

Сонголт хийх: Өдөр бүр өөрийнхөө хүслээр сонгож тоглох тоглоомуудыг олон төрлөөр бэлдэж өгөх.

Хамтын уншлага: Зурагт номыг ганцаараа үзэхээс илүү аав ээж, найзуудтайгаа хамт ярилцаж үзэх.

Дүр бүтээх: Эмч болох, айл гэр болох, огторгуйгаар аялах зэрэг дүрд хувирч тоглох нь нийгэмшихүйн үндэс болно.

Зөрчил шийдвэрлэх: Хүүхдүүд хоорондоо муудалцвал цуг суулгаад ярилцуулж, эвлэрүүлж сургах. Энэ нь бусдыг уучлах, буруугаа хүлээж сурах том сургууль болдог.

АУ магистр Г.Оюун

04/12/2025

хүүхэддээ таниулан нэрлүүлээрэй

06/11/2025

#аутизм

13/08/2025

Хүүхэд хэлд орохгүй байх нь эцэг эхчүүдийн санааг зовоодог асуудлын нэг.
Хүүхдийн хөгжил хувь хүн бүрд өөр өөр байдаг ч, 2 нас хүрэхэд цөөн үг хэлдэг, 3 нас хүрэхэд богино өгүүлбэрээр ярьдаггүй бол анхаарах хэрэгтэй.
Хүүхэд хэлд орохгүй байх нийтлэг шалтгаанууд
➡️Сонсголын асуудал: Сонсголын бэрхшээлтэй хүүхэд бусдын яриаг сонсож чадахгүй учраас дуурайж, сурах боломжгүй байдаг. Энэ нь хэл ярианы хөгжлийг удаашруулах хамгийн гол шалтгаан болно.
➡️Хэл ярианы эрхтний хөгжлийн онцлог: Хүүхдийн ам, хэл, тагнай зэрэг ярихад оролцдог эрхтнүүдийн бүтцийн онцлогоос шалтгаалж зарим дуу авиаг зөв дуудаж чадахгүй байх тохиолдол бий.
➡️ Аутизмын спектрийн эмгэг: Аутизмтай хүүхдүүд харилцаа үүсгэх, бусадтай харилцан үйлчлэлд ороход бэрхшээлтэй байдаг тул хэл ярианы хөгжил нь хоцордог.
➡️ Удамшил: Зарим хүүхдийн хэл ярианы хөгжил удаан байх нь гэр бүлийн удамшлаас шалтгаалдаг. Хэдийгээр бусад хүүхдүүдээс хоцорч байгаа ч эцэстээ хэлд ордог.
➡️ Орчны нөлөөлөл: Хүүхэдтэй байнга харилцаж, ярьдаггүй, эсвэл зурагт, утас их үздэг бол хэл ярианы хөгжил нь саардаг.
Хүүхдийг хэлд ороход хэрхэн дэмжих вэ
➡️ Хүүхэдтэйгээ байнга ярилц: Хүүхэддээ ямар нэгэн зүйл хийж өгөхдөө эсвэл хамтдаа тоглохдоо юу хийж байгаагаа тодорхой, ойлгомжтой хэлээр ярьж өг. "Бөмбөг өнхрүүлж байна", "Амттай хоол идэж байна" гэх мэт энгийн өгүүлбэрүүдийг ашиглаарай.
➡️ Дуу авиаг нь дуурайж, өргөжүүл: Хэрэв хүүхэд тань "Маа" гэж хэлбэл "Тийм ээ, энэ бол Машин" гэж хэлээрэй. Тэдний хэлсэн үгийг давтаж хэлээд, дээр нь нэг үг нэмээд ярих нь тэдний үгийн баялгийг нэмэгдүүлдэг.
➡️ Ном уншиж өг: Өнгө, зурагтай номуудыг тогтмол уншиж өгөх нь шинэ үгсийг сурахад тусална. Зураг бүрийг зааж, нэрлэж өгөх нь хүүхдийг сонирхлыг татна.
➡️ Дуу дуулж, тоглоом тогло: Хүүхдийн дуу дуулах, гар хурууны хөдөлгөөнтэй тоглоом тоглох нь хэл ярианы хөгжилд маш сайн нөлөөтэй.
➡️ Мэргэжлийн тусламж ав: Хэрэв таны хүүхдийн хэл ярианы хөгжил санаа зовоосон хэвээр байвал хүүхдийн эмч, эсвэл хэл засалч (логопед) эмчид хандаж зөвлөгөө аваарай. Эмч хүүхдийн сонсгол, хэл ярианы эрхтнүүдийн байдлыг шалгаж, тохирох зөвлөгөө өгөх болно.
Хамгийн гол нь хүүхэдтэйгээ чин сэтгэлээсээ харилцаж, тэвчээртэй байх нь маш чухал юм.
Хэл заслын эмч АУ ны магистр Г.Оюун

10/08/2025

Тархины хэл ярианы төвүүд
Тархины гадна давхарга буюу тархины кортекс (cerebral cortex) нь хүний сэтгэн бодох, ухамсартай үйлдэл хийх чадварыг хариуцдаг гол хэсэг юм. Энэ хэсэгт хүний хэл ярианы чадварыг зохицуулдаг хоёр үндсэн төв байдаг. Эдгээр төвүүд нь тархины зүүн талд, баруун гартай хүмүүст ихэвчлэн байрладаг.

1. Брокагийн талбай (Broca's area)

* Үүрэг: Энэ талбай нь хэл яриаг бий болгох буюу үг хэлэх, өгүүлбэр бүтээх үүргийг гүйцэтгэдэг.

* Гэмтэл: Хэрэв Брокагийн төв гэмтвэл ярихын хэлгүйдэл буюу афази (Broca's aphasia) үүсдэг. Энэ үед хүн ярихад хүндрэлтэй болдог. Өгүүлбэр нь богино, ойлгомжгүй, ихэвчлэн ганц нэг үгээр ярьдаг ч бусдын яриаг сайн ойлгодог.

2. Верникегийн төв (Wernicke's area)

* Үүрэг: Энэ талбай нь хэл яриаг ойлгох, боловсруулах үүргийг гүйцэтгэдэг.

* Гэмтэл: Верникегийн төв гэмтвэл ойлгохын хэлгүйдэл буюу афази (Wernicke's aphasia) үүсдэг. Энэ үед хүн чөлөөтэй ярьдаг мэт боловч яриа нь утгагүй, ойлгомжгүй байдаг. Түүнчлэн бусдын яриаг ойлгоход хүндрэлтэй болдог.

Эдгээр хоёр төв нь хоорондоо мэдрэлийн ширхэгээр холбогдож, зам үүснэ. яриаг бий болгох, ойлгох үйл ажиллагааг нэгэн зэрэг гүйцэтгэдэг. Энэхүү уялдаа холбоо нь хүний хэл ярианы нарийн системийг бүрдүүлдэг.

Мэдрэлийн ширхэгүүд буюу синапс (synapse) нь хүний амьдралын туршид үүсэж, бэхжиж байдаг боловч хамгийн эрчимтэй үе нь бага нас юм.
🎤👍Төрөхөөс 3 нас хүртэл: Энэ үед хүүхдийн тархинд мэдрэлийн эсүүдийн хооронд маш хурдан бөгөөд олноор холбоос үүсдэг. Энэ нь хүүхдийн орчин тойрон, мэдрэхүйн мэдээллүүдийг (хараа, сонсгол, хүрэлцэх мэдрэмж гэх мэт) хүлээн авч боловсруулах чадварыг хөгжүүлдэг.
🧠Энэ үеийг тархины хөгжлийн алтан үе" гэж нэрлэх нь бий.

🧐3-аас 5 нас: Энэ үед тархины холбоосууд
насанд хүрсэн хүнийхээс хоёр дахин их байдаг. Хүүхэд энэ насандаа хэл яриаг маш хурдан сурч, ойлгодог нь үүнтэй холбоотой.
* Насанд хүрсэн үе: Хүний тархины хөгжил ойролцоогоор 25 нас хүртэл үргэлжилдэг. Гэвч шинэ зүйл сурах, туршлага хуримтлуулах бүрд шинэ мэдрэлийн холбоосууд насан туршид үүсэж, хуучин холбоосууд бэхжиж эсвэл устаж байдаг. Тиймээс тархи бол байнгын өөрчлөлт, хөгжилд оршдог эрхтэн юм.
Ерөнхийдөө, хүүхэд бага насандаа хүрээлэн буй орчноос авсан мэдээлэл, харилцаа, тоглоом, сурч мэдсэн зүйлсээс шалтгаалж тархины холбоосууд эрчимтэй үүсэж, хөгждөг. Иймээс энэ үед хүүхдийн танин мэдэхүй, сэтгэхүй, хэл ярианы чадварыг дэмжих нь маш чухал байдаг.
Хэрвээ 0-5 насанд хүүхдийн хэл яриаг дэмжихгүй бол хэл яриа танин мэдэхүйн бэршээл үүснэ
Хүүхдийн хэл яриаг хөгжүүлэх олон арга бий. Гол нь хүүхэдтэйгээ тогтмол, чанартай харилцаанд орох нь хамгийн чухал юм.

Хэл яриа заслын эмч АУ ны магистр Г.Оюун

08/04/2025

СЭМҮТ-д аутизмын хүрээний эмгэгийн оношилгооны олон улсын стандарт аргачлал болох “ADOS-2” оношилгоо, үнэлгээний аргачлалын дагуу оношилгоо хийж эхэллээ

https://www.arslan.mn/social/health/662641.shtml

04/04/2025

29/dez/2024 - Educar é Crescer encontrou este Pin. Encontre (e salve!) seus próprios Pins no Pinterest.

30/03/2025

https://youtube.com/shorts/uhiQDgLVspU?si=Z8-4MhIyhXMGFAT-

28/03/2025

ой тогтоол, анхаарал төвлөрөлийг сайжуулах дасгал

19/02/2025

#ойлгоёхайрлая

31/01/2025

Хүүхдийн сэтгэхүй хөгжүүлэх тоглоом