06/12/2025
Корнеллийн оюутны сургамж буюу бидний гашуун үнэн нь Монголд "Эр хүн" бол Америкт "S*x Offender" болж хувирах тод жишээ:
Би өөрөө Америкт сурч байсан болохоор энэ бүгдийг сайн ойлгож байна. Америкт жаахан задгай явдалтай хүн хүчирхийлэгч болох маш ойрхон бүр яг өмнө нь отоод зогсож байдаг. Хэдэн кэйс ярья. Үүнийг эрт бичээд солиороод сууж байхгүй яав аа би. Гэхдээ оройтоогүй дээр нь залууст сургамж болгож хэлж өгье.
Кэйс 1: Би дөнгөж Америк ирээд Оакландад 27той залуу гялалзаад бууж байлаа. Маргааш нь нэг нуурын эрэг дээр 2 пийв тавьчхаад шимсэн шиг сууж байтал 1 охин хүрээд ирэв. Жаахан царайлаг юмаа. Ямар ч хэл үггүй шууд л миний ууж байсан пийвийг аваад ууж эхэлсэн. Би жаахан гайхаж байгаад пийвээ тэр чигт нь үлдээчхээд холдож өөр нэг сандал дээр очиж суув. Тэгэх зуураа бурхны авралаар булангаас хүмүүс бичлэг хийж байгааг анзаараадахсан юм. Бие сонин болоод л явчихсан. Би өөрөө зөн мэдрэмж өндөртэй хүн л дээ. Яагаад ч юм нэг шулам хажууд ирээд суучих шиг санагдсан юм. Хэрэв би пийвээ булаацалдсан бол шууд л баримттайгаар хүчирхийлэгч болж хувираад шүүхийн өмнө очих эсвэл тэр охины дарамтад орж мөнгө нэхүүлэх байсан байх. Би шууд л босоод яваад өгсөн нь зөв болжээ. Хожим сонсох нь ээ овоо хэдэн испани залуус тэр хавьд тэгж саалгасан юм билээ. Ганц нэг монгол залуус ч гэсэн пийвээ булаацалдаад хохирогч болсон сурагтай.
Кэйс 2: Би үс зардаг гоо сайхны дэлгүүрт түр ажиллаж байв. Нэг сар орчим болсон байх. Харууд их орж ирнэ ээ. 1 хар байн байн орж ирээд бүр надтай найз болов. Тэгэхдээ дандаа л 1 царайлаг хар хүүхэн дагуулж явна. Өөрөө тас хар мөртөө хүүхэн нь өнгөт арьстан. Тэгээд л миний хажууд нөгөө хүүхнийхээ бөгсийг илээд л хэй Жаак, ингэхэд чи ер нь хүүхний бөгс алгадаж үзсэн юм уу, чи миний охины бөгсийг алгадах биш зүгээр л илээд үз гээд миний гарыг татаад бөгс рүү нь ойртуулах гэдэг байж билээ. Мэдээж би юу гэж зөвшөөрөхөв, хожим дэлгүүрийн эзнээс сонсох нь ээ худалдагчаар ирсэн залуусаар эхнэрийнхээ онжигыг илүүлчхээд 500-1000 доллар нэхсэн тохиолдол хэд хэд гарсан юм билээ. Би тэр эзнийг ч гэсэн давхар хардсан- мөнгөө хувааж авдаг байсым болов уу гэж. Учир нь намайг ажилд ороход анхааруулж хэлж болно шд. Гэхдээ нүгэл байгаа зүгээр хүнийг хардсан бол.
Кэйс 3: Чикагод байхдаа Мичиган нуурын бийч рүү байн байн очиж сэлдэг байв. Явах болгонд л 2,3-аараа яваа охид манийгаа хоргооно. Би муу санаалаад тэд нартай юм ярихгүй таг гүлдийчхээд л нуурынхаа хавиар тэр хавиар монголчууд ирэх нь үү гэж харах зуураа сэлж барьж байгаад буцдаг байлаа. Хожим сонсох нь ээ тэр хавьд гадаадынхныг урхинд оруулж мөнгө нэхдэг нэлээд том бүлэглэл байсныг цагдаа нар илрүүлсэн гээд мэдээ явж байсан. Ийм л аюултай байгаа юм. Одоо олныг нуршилгүй зөвлөмжөө өгье:
Тэр хэрэгт холбогдсон залуу магадгүй ангийнхаа хамгийн онц сурлагатан нь байсан байх, магадгүй ээжийнхээ хамгийн сайн хүү нь байсан биз. Гэхдээ өнөөдөр Америкийн шоронд "хүчирхийлэгч" гэдэг нэртэй сууж байна. Яагаад? Тэр төрөлхийн гаж донтон, муу хүн учраас уу? Үгүй байх. Тэр зүгээр л "Монгол соёлын код"-оор Америк бүсгүйтэй харьцсаных. Түүний ирээдүй ганцхан шөнийн дотор, ганцхан буруу ойлголтоос болж сүйрсэн аж.
Бидний "Аа, согтуудаа л тэгсэн байх" гэж цайруулдаг зүйлийг баруунд "Ашигласан" гэж ялладаг. Яг үнэндээ Монгол залуус Америкт, Австралид, Солонгост яагаад хүчингийн хэрэгт ороогдоод байна вэ? Шалтгаан нь маш энгийн бөгөөд аймшигтай. Бид "Consent" буюу "Харилцан зөвшөөрөл" гэдэг ойлголтыг 0 түвшинд ойлгодогт оршино.
Монгол ахуйд: Эмэгтэй хүн дуугүй байвал, эсэргүүцэхгүй байвал "болж байна" гэж ойлгодог. "Халаалттай байна, гэрт нь хүргэж өгье, тэгээд..." гэж боддог нь бидний далд ухамсарт байдаг зуршил. Гэтэл Шинжлэх ухаанд: Хүн гэнэтийн халдлага, дарамтад орохдоо "Fight or Flight" (Тэмцэх эсвэл зугтах)-аас гадна "Freeze" (Хөших) хариу үйлдэл үзүүлдэг.
Тэр эмэгтэй чамтай тэмцэлдээгүй нь чамайг хүссэн хэрэг биш. Тэр зүгээр л айсандаа, эсвэл согтсондоо хөдөлж чадахгүй "хөшсөн" байсан юм. Барууны шүүх үүнийг маш сайн мэддэг. Америкийн хуулиар "Цусан дахь спиртийн хэмжээ тодорхой түвшнээс давсан бол тэр хүн хууль зүйн хувьд ЗӨВШӨӨРӨЛ ӨГӨХ ЧАДАМЖГҮЙ (Incapacitated)" гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, тэр бүсгүй өөрөө чамайг үнссэн байсан ч, хэрвээ тэр согтуу байсан бол маргааш нь чи шүүхийн өмнө буруутна.
Харамсалтай нь Монгол залуу мөрдөн байцаалтын үед "Тэр эсэргүүцээгүй шдээ, өөрөө дагаж явсан шдээ" гэж мэдүүлэг өгөөд өөрийгөө улам байдалд оруулж хэргээ хүндрүүлдэг.
Хөндлөнгийн нүдээр харахад: Монгол соёл: "Эр хүн гүдэсхэн, шулуухан байх ёстой." Америк хууль: "Эр хүн мэдрэмжтэй, хариуцлагатай, ХҮНИЙ ЭРХИЙГ дээдлэгч байх ёстой."
Монголын "хээр хонох", "дэр нэгтгэх" ёс заншил 21-р зууны барууны ертөнцөд гэмт хэрэг болох нь элбэг. Нэг л шөнийн алдаа, нэг л буруу ойлголт, нэг л удаагийн "зориг гаргалт" чиний ирээдүйг, бас нэгэн бүсгүйн сэтгэлийг үүрд сэвтээх вий.
Боловсрол гэдэг зөвхөн диплом биш. Боловсрол гэдэг нь "ҮГҮЙ" гэдэг үгийг сонсож сурах, "ЧИМЭЭГҮЙ" байдлыг зөвшөөрөл гэж андуурахгүй байх ухаан юм шүү.
Бидний өвөг дээдэс "Эмийн үгүй нь нэгний эх", "Эр хүн зоригтой нь, чоно борооноор" гэж сургаж ирсэн. Энэ үгс Монголын тал нутагт романтик байж болох ч, Америкийн шүүхийн танхимд 15 жилийн ял болж хувирч байна.
Монголд "Үгүй" гэж хэлж байвч харц нь зөөлөн байвал "Болно" гэсэн үг гэж андуурдаг. Хүчлэх тусам "эр хүн" шиг харагддаг гэж боддог. Харин Америкт "Үгүй" гэвэл зүгээр л "Үгүй". Зөвшөөрлийг "дуугүй байдал"-аар биш, "ИДЭВХТЭЙ ТЭМҮҮЛЭЛ"-ээр хэмждэг.
Бидний "сэмбэгнэх", "назгай" зан, "эрхлэх" соёл баруунд огт үйлчилдэггүй. Чиний "хайрын тоглоом" гэж бодсон зүйл чинь тэндхийн хуулиар "эрх чөлөөнд халдсан хүнд гэмт хэрэг".
Монгол залуус аа! Хилийн дээс алхахдаа зөвхөн чемоданаа аваад гарах биш, тархин дахь "феодал" сэтгэхүйгээ ч бас Монголдоо үлдээ. Эс бөгөөс чиний "зоригтой эр" байх оролдлого чинь насан туршдаа "S*x Offender" (Бэлгийн гэмт хэрэгтэн) гэсэн бүртгэлд орж, амьдралаа там болгох вий.
Нэг л алхам. Нэг л буруу бодол. Бүх зүйл дуусна. Соёл өөр байж болно. Гэхдээ ХУУЛЬ хэнийг ч өршөөдөггүй юм шүү.
Корнеллийн оюутны сургамж буюу бидний гашуун үнэн нь Монголд "Эр хүн" бол Америкт "S*x Offender" болж хувирах тод жишээ:
Би өөрөө Америкт сурч байсан болохоор энэ бүгдийг сайн ойлгож байна. Америкт жаахан задгай явдалтай хүн хүчирхийлэгч болох маш ойрхон бүр яг өмнө нь отоод зогсож байдаг. Хэдэн кэйс ярья. Үүнийг эрт бичээд солиороод сууж байхгүй яав аа би. Гэхдээ оройтоогүй дээр нь залууст сургамж болгож хэлж өгье.
Кэйс 1: Би дөнгөж Америк ирээд Оакландад 27той залуу гялалзаад бууж байлаа. Маргааш нь нэг нуурын эрэг дээр 2 пийв тавьчхаад шимсэн шиг сууж байтал 1 охин хүрээд ирэв. Жаахан царайлаг юмаа. Ямар ч хэл үггүй шууд л миний ууж байсан пийвийг аваад ууж эхэлсэн. Би жаахан гайхаж байгаад пийвээ тэр чигт нь үлдээчхээд холдож өөр нэг сандал дээр очиж суув. Тэгэх зуураа бурхны авралаар булангаас хүмүүс бичлэг хийж байгааг анзаараадахсан юм. Бие сонин болоод л явчихсан. Би өөрөө зөн мэдрэмж өндөртэй хүн л дээ. Яагаад ч юм нэг шулам хажууд ирээд суучих шиг санагдсан юм. Хэрэв би пийвээ булаацалдсан бол шууд л баримттайгаар хүчирхийлэгч болж хувираад шүүхийн өмнө очих эсвэл тэр охины дарамтад орж мөнгө нэхүүлэх байсан байх. Би шууд л босоод яваад өгсөн нь зөв болжээ. Хожим сонсох нь ээ овоо хэдэн испани залуус тэр хавьд тэгж саалгасан юм билээ. Ганц нэг монгол залуус ч гэсэн пийвээ булаацалдаад хохирогч болсон сурагтай.
Кэйс 2: Би үс зардаг гоо сайхны дэлгүүрт түр ажиллаж байв. Нэг сар орчим болсон байх. Харууд их орж ирнэ ээ. 1 хар байн байн орж ирээд бүр надтай найз болов. Тэгэхдээ дандаа л 1 царайлаг хар хүүхэн дагуулж явна. Өөрөө тас хар мөртөө хүүхэн нь өнгөт арьстан. Тэгээд л миний хажууд нөгөө хүүхнийхээ бөгсийг илээд л хэй Жаак, ингэхэд чи ер нь хүүхний бөгс алгадаж үзсэн юм уу, чи миний охины бөгсийг алгадах биш зүгээр л илээд үз гээд миний гарыг татаад бөгс рүү нь ойртуулах гэдэг байж билээ. Мэдээж би юу гэж зөвшөөрөхөв, хожим дэлгүүрийн эзнээс сонсох нь ээ худалдагчаар ирсэн залуусаар эхнэрийнхээ онжигыг илүүлчхээд 500-1000 доллар нэхсэн тохиолдол хэд хэд гарсан юм билээ. Би тэр эзнийг ч гэсэн давхар хардсан- мөнгөө хувааж авдаг байсым болов уу гэж. Учир нь намайг ажилд ороход анхааруулж хэлж болно шд. Гэхдээ нүгэл байгаа зүгээр хүнийг хардсан бол.
Кэйс 3: Чикагод байхдаа Мичиган нуурын бийч рүү байн байн очиж сэлдэг байв. Явах болгонд л 2,3-аараа яваа охид манийгаа хоргооно. Би муу санаалаад тэд нартай юм ярихгүй таг гүлдийчхээд л нуурынхаа хавиар тэр хавиар монголчууд ирэх нь үү гэж харах зуураа сэлж барьж байгаад буцдаг байлаа. Хожим сонсох нь ээ тэр хавьд гадаадынхныг урхинд оруулж мөнгө нэхдэг нэлээд том бүлэглэл байсныг цагдаа нар илрүүлсэн гээд мэдээ явж байсан. Ийм л аюултай байгаа юм. Одоо олныг нуршилгүй зөвлөмжөө өгье:
Тэр хэрэгт холбогдсон залуу магадгүй ангийнхаа хамгийн онц сурлагатан нь байсан байх, магадгүй ээжийнхээ хамгийн сайн хүү нь байсан биз. Гэхдээ өнөөдөр Америкийн шоронд "хүчирхийлэгч" гэдэг нэртэй сууж байна. Яагаад? Тэр төрөлхийн гаж донтон, муу хүн учраас уу? Үгүй байх. Тэр зүгээр л "Монгол соёлын код"-оор Америк бүсгүйтэй харьцсаных. Түүний ирээдүй ганцхан шөнийн дотор, ганцхан буруу ойлголтоос болж сүйрсэн аж.
Бидний "Аа, согтуудаа л тэгсэн байх" гэж цайруулдаг зүйлийг баруунд "Ашигласан" гэж ялладаг. Яг үнэндээ Монгол залуус Америкт, Австралид, Солонгост яагаад хүчингийн хэрэгт ороогдоод байна вэ? Шалтгаан нь маш энгийн бөгөөд аймшигтай. Бид "Consent" буюу "Харилцан зөвшөөрөл" гэдэг ойлголтыг 0 түвшинд ойлгодогт оршино.
Монгол ахуйд: Эмэгтэй хүн дуугүй байвал, эсэргүүцэхгүй байвал "болж байна" гэж ойлгодог. "Халаалттай байна, гэрт нь хүргэж өгье, тэгээд..." гэж боддог нь бидний далд ухамсарт байдаг зуршил. Гэтэл Шинжлэх ухаанд: Хүн гэнэтийн халдлага, дарамтад орохдоо "Fight or Flight" (Тэмцэх эсвэл зугтах)-аас гадна "Freeze" (Хөших) хариу үйлдэл үзүүлдэг.
Тэр эмэгтэй чамтай тэмцэлдээгүй нь чамайг хүссэн хэрэг биш. Тэр зүгээр л айсандаа, эсвэл согтсондоо хөдөлж чадахгүй "хөшсөн" байсан юм. Барууны шүүх үүнийг маш сайн мэддэг. Америкийн хуулиар "Цусан дахь спиртийн хэмжээ тодорхой түвшнээс давсан бол тэр хүн хууль зүйн хувьд ЗӨВШӨӨРӨЛ ӨГӨХ ЧАДАМЖГҮЙ (Incapacitated)" гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, тэр бүсгүй өөрөө чамайг үнссэн байсан ч, хэрвээ тэр согтуу байсан бол маргааш нь чи шүүхийн өмнө буруутна.
Харамсалтай нь Монгол залуу мөрдөн байцаалтын үед "Тэр эсэргүүцээгүй шдээ, өөрөө дагаж явсан шдээ" гэж мэдүүлэг өгөөд өөрийгөө улам байдалд оруулж хэргээ хүндрүүлдэг.
Хөндлөнгийн нүдээр харахад: Монгол соёл: "Эр хүн гүдэсхэн, шулуухан байх ёстой." Америк хууль: "Эр хүн мэдрэмжтэй, хариуцлагатай, ХҮНИЙ ЭРХИЙГ дээдлэгч байх ёстой."
Монголын "хээр хонох", "дэр нэгтгэх" ёс заншил 21-р зууны барууны ертөнцөд гэмт хэрэг болох нь элбэг. Нэг л шөнийн алдаа, нэг л буруу ойлголт, нэг л удаагийн "зориг гаргалт" чиний ирээдүйг, бас нэгэн бүсгүйн сэтгэлийг үүрд сэвтээх вий.
Боловсрол гэдэг зөвхөн диплом биш. Боловсрол гэдэг нь "ҮГҮЙ" гэдэг үгийг сонсож сурах, "ЧИМЭЭГҮЙ" байдлыг зөвшөөрөл гэж андуурахгүй байх ухаан юм шүү.
Бидний өвөг дээдэс "Эмийн үгүй нь нэгний эх", "Эр хүн зоригтой нь, чоно борооноор" гэж сургаж ирсэн. Энэ үгс Монголын тал нутагт романтик байж болох ч, Америкийн шүүхийн танхимд 15 жилийн ял болж хувирч байна.
Монголд "Үгүй" гэж хэлж байвч харц нь зөөлөн байвал "Болно" гэсэн үг гэж андуурдаг. Хүчлэх тусам "эр хүн" шиг харагддаг гэж боддог. Харин Америкт "Үгүй" гэвэл зүгээр л "Үгүй". Зөвшөөрлийг "дуугүй байдал"-аар биш, "ИДЭВХТЭЙ ТЭМҮҮЛЭЛ"-ээр хэмждэг.
Бидний "сэмбэгнэх", "назгай" зан, "эрхлэх" соёл баруунд огт үйлчилдэггүй. Чиний "хайрын тоглоом" гэж бодсон зүйл чинь тэндхийн хуулиар "эрх чөлөөнд халдсан хүнд гэмт хэрэг".
Монгол залуус аа! Хилийн дээс алхахдаа зөвхөн чемоданаа аваад гарах биш, тархин дахь "феодал" сэтгэхүйгээ ч бас Монголдоо үлдээ. Эс бөгөөс чиний "зоригтой эр" байх оролдлого чинь насан туршдаа "S*x Offender" (Бэлгийн гэмт хэрэгтэн) гэсэн бүртгэлд орж, амьдралаа там болгох вий.
Нэг л алхам. Нэг л буруу бодол. Бүх зүйл дуусна. Соёл өөр байж болно. Гэхдээ ХУУЛЬ хэнийг ч өршөөдөггүй юм шүү.
Жич: Та нар америкт байж үзээгүй учир юуны түрүүнд л өөрсдийнхөө хүнийг буруутгах юм. Гэхдээ юманд учир суманд гичир гэж бий. Энэ постын зургийг хараарай, америкт байгаа хүн нь ингэж бичиж байна шүү, бод бод, бас дахин бод. Америкийн дотуур байр бүү хэл байтугай нь ороход аймаар хамгаалалттай байдаг юм. Зүгээр нэг хулгайгаар орно гэсэн асуудал манайхтай ижилхэн байхгүй. Цаад хүүхэн нь оруулсан болоод л тэр. Мэдээж хүслийг нь хангаж мөнгө төгрөг өгөөгүй болов уу л гэж би хардаад байгаа учир нь энэ.
Гэсэн хэдий ч энэ залуугийн л буруу байхгүй юу, хаа хамаагүй харь элгийн хүнтэй амраглаж л явдаг
