29/12/2025
Хүрээний АМЬД БУРХАН онцгой нэгэн байсныг дурдахуй...
Үзэл бодлоо нэлээд чөлөөтэй илэрхийлдэг. Хэн нэгнээс хараат бус бие даан шийдвэр гаргах чадвартай. Оросын Засгийн газрын төлөөлөгч И.Я.Коростовец түүнийг "YIII богд бол ЭЗЭН ХААН мөн бөгөөд бүхий л асуудлаар өөрийн гэсэн үзэл бодлоо илэрхийлдэг хүн юм" хэмээн нэг бус удаа онцолсон байна.
Залуу насандаа гадаад худалдаачдын авчирсан үнэт зүйлсээс гар татахгүй худалдан авдаг. Европ, Америкийн шинэ барааг шимтэн сонирхож машин, мотоцикль хүртэл авчруулсан байдаг. Амьтан, шувуунд хайртай ба Германы Ханбургт амьтдын чихмэлүүдийг захиалан хийлгүүлж ордондоо дэглүүлсэн нь Монголын бараг л анхны музей юм. Мөн олон янзын амьтан тэжээдэг байсны хамгийн том нь "Богдын бор заан" билээ.
Шашны дээд дэв зиндаанд хүрсэн хүн гэрлэж болохыг зөвшөөрдөг дагуу Сэцэн хан аймгийн Жонон ван Цогбадрахын хошууны Цэндийн Дондогдуламтай нууцаар ханилж “дарь эх” өргөмжлүүлээд, эзэн хаан болсныхоо дараа “Улсын эх” цол олгон төрийн тамга бариулсан.
Богд гэгээн монгол, төвд, манж, хятад, уйгар таван хэлний толь бичгүүдийн цуглуулгатай байсан нь олон арван үхэр тэргээр зөөгөөд ч барагддаггүй байжээ.
Манж нар ямар нэгэн эрх мэдэл олгохгүй байсан хэдий ч YIII Богд гэгээний нэр хүнд, сүр нөлөө Монгол нутагт хүчтэй байв. Амьд сэрүүн байхад нь түүний талаар сөрөг хэл ам гаргах нь битгий хэл түүнд очиж мөргөдөггүй нам төрийн зүтгэлтэн байгаагүй гэдэг.
Гадаадын зарим судлаачид “тухайн үед Халхын 4 ханы нэгийг хаан суулгасан бол аль нэг нь хятадтай хуйвалдан бие биентэйгээ тэмцэлдэж эхлэх байсан буй за, тийм ч учраас Богд гэгээнийг хаан ширээнд залсан болов уу” гэж тэмдэглэжээ. Халхын 4 хан дотроос Түшээт хан Дашням нь Чингис хааны Алтан урагт хамгийн ойр хүн бөгөөд Монгол улсын 38 дахь хаан сууж болох байсан боловч түүний эрдэм чадал дульхан, нэр нөлөө бага байсан учраас хэн ч түүнийг дэмжээгүй юм.
Богд хаан дотоод, гадаад дахь олон монголчуудыг нэгтгэх хүсэлтээ зарлигаар илэрхийлэхэд Өвөрмонголын 49 хошууны 38 нь дэмжиж Монгол улсад дагаар орохоо мэдэгдсэн байдаг.
Богд хааны зарлигаар “Зуун лангийн жороо луус” шүлгэнд Оросын Петрбургийн хийлчин А.Кадлиц аялгуу зохиосон нь тухайн үеийн Монгол улсын “Төрийн дуулал” болж байжээ.
Оросын гүн Альфред Кайзерлинг “Хүрээ бол Дорно дахин дахь бурханы шашны Амьд бурхан – Хутагтын өргөө оршсон газар. Тэрбээр Хүрээнд аюул багатай, хамгаалагдсан байсан учир Бээжингээс шууд сөрөг нөлөө үзүүлж чадахгүй байв. Би хутагтад зориулан авчирсан бэлгээ өргөн барихад телефон утас онцгой таалагдсанаас гадна хөгжимт хайрцаг түүнд илүү гайхалтай санагдсан. Эгшигт хайрцагийг асаахад Богд ихээр хөгжив” гэж тэмдэглэсэн байдаг.
YIIIБогдыг их хувилгаан шидтэй хүн байсан гэлцдэгийн нэг жишээ нь, 1920 онд гамин цэргүүд Богд хааны ногоон ордонг их буугаар галлахад огтхон ч эвдэрч сүйдээгүй бөгөөд хашаанд нь сум туссан ор мөр ч үлдээгүй байна.
Тэрбээр тамга барьдаг 13 хутагтын нэг Жибзундамба хэмээх хувраг бөгөөд номын нэр нь 42 үсэгнээс бүтсэн “Агваанлувсанчойжинямданзанваанчигбалсамбуу” юм. XII Далай лам, Банчин-Эрдэнэ нар хамтран Монголын буддын шашны тэргүүний YIII дахь дүрд тодруулж 5 настайд нь залсан. Их Хүрээний хамба Номун хан Балданчоймбол, Лувсанхаймчиг нарыг Богд гэгээний “номын багш”-аар залж судар тарнийн ёсонд сургасан.
Монголын бүх богдоос ганцаараа “гавж” цолтой байсан бөгөөд 1908 онд хамгаалсан. YIII Богд гэгээн гавж цолонд хүрэхийн тулд тус бүр 700 орчим хуудас 5 дэвтэр номыг цээжилсэн гэдэг. Мөн тэрбээр 108 хоногийн турш “дээд бясалгал”-ыг хийж, 40 хоногт нь ус, хоолгүйгээр “самади оршиж” чадсан нь маш их эрдэм чадалтай гэгээнтэн байсны шинж аж.
YIII Богд гэгээн нийт 23 бошго айлдсаны 13 нь ирээдүйн талаар зөгнөн хэлсэн айлдвар юм. “Таван цөвүүн” буюу Амьтан цөвтөх, Сэтгэлийн гэмээр цөвтөх, Нас цөвтөх, Үзэл цөвтөх , Цаг цөвтөх гэдгийг тодорхойлжээ.
1911.12.29-нд Олноо өргөгдсөн он тоолол эхэлж Богд хаант Монгол Улсыг тунхаглаж, нэгэн айл гэрийн 4-5 үеэр Манжийн дарлалд зовж зүдэрснийг эцэс болгон Монгол хүн бүрийн сэтгэл оюуныг чөлөөлсөн түүхэн ач холбогдолт энэ өдөрт зориулан эмхэтгэсэн: Ч.Буянбадрах
