08/06/2019
DE WIJSHEID VAN HET LICHAAM
Ooit was het leven simpel. Als baby voelden we precies waar we behoefte aan hadden. Als we honger hadden, huilden we en werden we gevoed; als we bang of onrustig waren, lieten we ons troosten tegen een warme schouder; als we moe waren, vielen we in slaap. Misschien was het frustrerend dat onze ouders ons niet altijd meteen begrepen, maar we hadden in elk geval een volmaakt gevoel voor wat we nodig hadden. Lang voordat we leerden denken, konden we al voelen.
VOELEN OM TE KUNNEN OVERLEVEN
Voelen is essentieel om te kunnen overleven. Maar in ons volwassen leven heeft ons verstand het meestal voor het zeggen. Dat is handig bij het invullen van een belastingformulier of het kopen van een wasmachine. Maar het leidt er ook toe dat we onszelf voorbij rennen, dingen doen waarbij we ons niet echt prettig voelen, en ’s avonds naar bed gaan met een vaag gevoel van onvrede – als we al niet bij de dokter belanden met een burn-out of rsi. ‘Ik zit niet lekker in mijn vel,’ zeggen we dan, alsof ons ‘ik’ iets heel anders is dan ons lichaam. Ons lichaam beschouwen we als een gebruiksvoorwerp waar we in zitten, een machine die doorgaans prima loopt, maar ons op gezette tijden in de steek laat. En dan moet het defect aan dat ding snel verholpen worden, zodat het weer gewoon doet wat de bedoeling is.
GEEST & LICHAAM
Hoe vreemd het ook klinkt in een tijd waarin een perfect uiterlijk het hoogste ideaal lijkt: het lichaam heeft bepaald niet veel aanzien in onze cultuur. Of het nu de schuld is van Descartes: ‘ik denk, dus ik besta!’ - of van Jezus: ‘de geest is gewillig, maar het lichaam is zwak’, in de moderne westerse cultuur worden geest en lichaam als twee gescheiden delen van de mens beschouwd, waarbij het de taak is van de geest om dat primitieve, dierlijke lichaam een beetje in bedwang te houden. Een goed stel hersens levert in deze tijd meer status en geld op dan een paar snelle benen. We bewegen te weinig, en áls we al sporten doen we dat vooral om ons lichaam te vormen naar ons ideaalbeeld.
Bewustzijn van onze zintuigen is ook essentieel om emoties te kunnen ervaren. De bekende hersenonderzoeker Antonio Damasio beweert zelfs dat gevoelens van pijn en genot de grondslag vormen van onze geest. Emoties komen volgens Damasio voort uit lichamelijke gewaarwordingen, die bij een bepaalde prikkel horen. Als we een blaffende hond zien, treden er andere fysieke reacties op dan als we een begeerlijke man of vrouw zien. De fysieke reacties (spierspanning, ademhaling, chemische veranderingen in ons interne milieu) worden in onze hersenen geïnterpreteerd, en daardoor weten we wat we voelen: angst of verlangen, bijvoorbeeld.
Een juiste interpretatie van fysieke signalen is onontbeerlijk om goede keuzes te maken, stelt Damasio. Bij iedere ervaring slaan we onbewust informatie op over de omstandigheden waarin iets gebeurde, en die wordt gekoppeld aan de goede of slechte afloop van de gebeurtenis. Zijn we een keer beroofd in een schemerig steegje, dan kan het geluid van naderende voetstappen in het donker ons al hartkloppingen bezorgen, zelfs al voordat we ons bewust zijn van een mogelijk gevaar. Op grond van onze herinnering ontwikkelen we dus een soort lichaamswijsheid, die ons helpt dingen te vermijden die slecht voor ons zijn. De kunst is om die signalen niet te negeren.
LEREN LUISTEREN NAAR ONS LICHAAM
Als de theorie van Damasio klopt, zouden we er goed aan doen om beter te luisteren naar ons lichaam. Dan zouden we beter weten waar onze grenzen lagen. We zouden minder last hebben van stress en vermoeidheid. We zouden emoties beter kunnen herkennen, en dus beter luisteren naar onze intuïtie. Maar hoe kunnen we nu leren luisteren naar ons lichaam?
Oefeningen om het lichaamsbewustzijn te vergroten zijn te vinden in tal van ‘alternatieve’ therapieën, van bio-energetica tot massagetherapie. Allemaal gaan ze uit van de eenheid van lichaam en geest: spanningen en nare ervaringen kunnen zich ‘vastzetten’ op bepaalde plaatsen in het lichaam, waardoor blokkades ontstaan. Die zijn te verhelpen door fysiek soepeler te worden, meer te ontspannen en meer af te gaan op lichamelijke signalen van welbevinden of ongemak.
Gek genoeg heeft de gevestigde medische wetenschap tot nu toe weinig aanleiding gezien om die claims aan een wetenschappelijk onderzoek te onderwerpen. Dat de geest invloed heeft op het lichaam is bekend, denk maar aan het placebo-effect. Iedereen weet inmiddels dat een neppilletje soms net zo goed werkt als een echt geneesmiddel, puur door suggestie. Maar het effect van het lichaam op de geest is veel minder onderzocht. We weten dat beweging helpt tegen stress, en van massage is aangetoond dat het de bloeddruk kan verlagen, angstgevoelens vermindert en depressie tegengaat. Maar of je ook gelukkiger wordt als je meer luistert naar je lichaam, is niet onderzocht.
EERST LEREN VOELEN
Toch wijst de praktijk uit dat het wel zo werkt. Een lichaamsgerichte aanpak betekent: eerst leren voelen hoe je lijf reageert op de traumatische gebeurtenis, hoe je je billen samenknijpt of je nekspieren spant. Vervolgens oefenen we om weer te leren ontspannen, door bewegingsoefeningen of aanraking bijvoorbeeld. Is de adrenaline uit je lijf, dan kun je weer denken en verwerken; pas dan beginnen we dus met gesprekken. Telkens als iemand vastloopt grijpen we terug op de fysieke oefeningen. Ook bij mensen met pijnklachten, burn-out of depressie beginnen we met het vergroten van het lichaamsbewustzijn. Kijk, een helder inzicht uit een gesprekstherapie is als een goed boek dat je ooit hebt gelezen: het staat in de kast, maar je bent vergeten hoe het precies ging. Maar heb je de ervaring van kracht of ontspanning eenmaal fysiek ingeprent, dan verleer je het niet meer. Het is net fietsen.’
NIET OVERDRIJVEN
Dat wil niet zeggen dat we ons nu volledig zouden moeten richten op het perfectioneren van onze innerlijke waarneming. Wie zich krampachtig richt op het voelen van iedere darmborreling, raakt al snel gefixeerd op ‘enge’ signalen: een grote gevoeligheid voor lichaamssignalen is een van de kenmerken van hypochondrie.
Bovendien heeft het lichaam soms simpelweg ongelijk. Iedereen die weleens moe op de bank is geploft na een lange werkdag, kent de behoefte om daar de hele avond te blijven liggen met de afstandsbediening onder handbereik. En iedereen weet dat je je uiteindelijk energieker en beter voelt als je jezelf er tóch toe zet om te gaan sporten. Datzelfde blijkt uit recent onderzoek naar mensen met chronische vermoeidheid of pijn. Niet het ontzien van hun lichaam, maar juist het activeren ervan blijkt uiteindelijk bevorderlijk voor hun welbevinden.
TENSLOTTE
Luisteren naar je gevoel betekent niet dat je iedere emotie klakkeloos zou moeten volgen. We hebben ons verstand immers niet voor niets. Haptotherapeut Bob Boot: ‘De haptonomie spreekt over "de van gevoel doorstraalde rede". Dat wil zeggen dat de mens een redelijk wezen is, maar dat hij van nature ook een affectief persoon is. De gevoelens en emoties kunnen door de redelijkheid geordend worden, en op basis daarvan kun je keuzes maken.’
Met andere woorden: gevoelens overkomen ons, maar wat we ermee doen is onze eigen verantwoordelijkheid. We kunnen ervoor kiezen om ze te volgen en ernaar te handelen. We kunnen ze negeren, wegstoppen, op een later tijdstip uiten. We kunnen ze voor onszelf houden, of ze delen met anderen. Als we ze eerst maar hebben leren voelen!
© Sterre van Leer
Bron: www.psychologiemagazine.nl/artikel/de-wijsheid-van-het-lichaam
