School voor psychologie

03/04/2026

De essentie 9
De essentie der dingen, wat wordt er onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet ‘geworden’, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak, het begin van alles.

Naar aanleiding van de vorige aflevering over spontaniteit kwam de vraag bij mij op of er een verband is met het Taoistische 'wu wei', dat zoveel betekent als 'niet-doen', maar bovenal ongedwongen handelen, handelen zonder iets te forceren. Forceren en streven is de weg van ons ik, niet-doen is de weg van het niet-ik (= nik: suggestie voor nieuw woord). Niet doen is niet 'niets doen'. Beheersen, je inhouden zijn hierbij gewoon vormen van doen-forceren. De overeenkomst tussen wu wei en spontaniteit zit in het 'ongedwongene'. Maar de twee moeten toch van elkaar onderscheiden worden. Want waar de bron van spontaniteit ligt buiten ons bewustzijn, is dat bij wu wei anders. Bewustzijn werkt verstorend op spontaniteit, terwijl het bij wu wei de sleutel is. In het boeddhistisch-taoïstisch geschrift 'Het geheim van de gouden bloem' wordt gesproken van ‘doelgericht zijn zonder het na te streven’. Stel je voor, je bevindt je in een netelige situatie en je wilt ingrijpen, een daad stellen. Dat kan spontaan, impulsief of door eerst innerlijk te overwegen. Vooraf weten we meestal niet hoe het uit zal pakken. Er is een 4de weg: niet-doen. Handelen zonder een eventueel eigen belang of ik-gericht streven, vanuit een besef van het doel of de bedoeling. Een essentie van wu wei is het bewuste niet-ik/nik dat doelgericht niets nastreeft. Het niet-ik/nik verglijdt dan in iets anders.

23/03/2026

De essentie 8
De essentie der dingen, wat wordt er onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet ‘geworden’, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak, het begin van alles.

Wat is de essentie van spontaan. Dat willen we allemaal wel, spontaan zijn, dus het is iets om eens in te duiken. Het woord spontaan verwijst naar het Latijnse woord 'sponte' wat uit eigen beweging, vrijwillig of vanzelf betekent. Ik voeg eraan toe 'zonder bij na te denken', 'zonder bijgedachte'. Er wordt geen druk uitgeoefend, van binnen noch van buiten, je handelt vrij. Het verlangen, de wil en het denken spelen geen rol, althans bewust en voorzover wij weten. Dat heeft het gemeen met impulsiviteit. De uitkomst van spontaan handelen is altijd 'goed', laten we zeggen ‘naar aardse maatstaven’. Aan de vruchten kent men de boom. Of zit het anders? Even denken, heb ik weleens meegemaakt dat de uitkomst van spontane handeling niet goed was? Eerlijk gezegd kan ik zo snel niks bedenken, maar dat zegt niet alles. Misschien kun jij dat wel? Wat je spontaan doet kent in ieder geval geen plan, geen vooropzet. Het denken speelt geen rol. Bij spontaniteit is dat geen punt, zelfs essentieel. Maar bij impulsiviteit heb je achteraf vaak het gevoel van spijt en je neemt je voor de volgende eerst even na te denken. De grens tussen spontaniteit en impulsiviteit is dun en vloeiend. Waar impulsief gedrag vaak alleen voortkomt uit een innerlijke toestand, bijv. drift of instinct, zit dat bij spontaniteit anders. Spontaniteit heeft als kenmerk dat het is afgestemd op de context, er is harmonie tussen binnen- en buitenwereld. Een essentie van spontaniteit lijkt 'harmonieus handelen'. Vraag aan jezelf: wanneer handelde jij laatstelijk spontaan?

13/03/2026

De essentie 7
De essentie der dingen, wat wordt er onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak, het begin van alles.

Aansluitend bij de vorige aflevering: ik zie het leven als een leerschool. Ik geef toe dat ik het af en toe - in het bijzonder als het o zo wijze lot weer eens toeslaat - ook wel lastig vind aan die gedachte steun te ontlenen. Leren doe je normaal laten we zeggen voor een 'diploma', maar dat zit er niet echt in bij een 'leerschool van het leven'. Het doel van het leven kan echter toch niet zijn dat we ons hele leven lang alleen maar op school zitten? We moeten ons 'lesje' toch een keer geleerd hebben? Ik vraag me de laatste tijd steeds vaker af, welk inzicht - de essentie van leren - we dan wel moeten verkrijgen? Opnieuw aansluitend bij de vorige aflevering, laten we even onze gedachten bepalen bij de essentie van 'inzicht'. Inzicht duidt op een verworven of misschien juister ons toegevallen/ gegund begrip. Begrip is op zichzelf altijd 'goed', al kan het iets betreffen dat 'slecht' is als in 'inzien, begrijpen dat iets slecht is'. De essentie van inzicht is naar mijn min of meer bescheiden mening 'diep begrip'. Ben je er dan, met inzicht en de essentie er van? Nee, het gaat er natuurlijk om inzicht in gedrag te vertalen. Je een inzicht, diep begrip, zo volledig eigen maken dat het spontaan in gedrag getoond wordt, vanzelf leidend is bij je keuzes. Begrip zal altijd blijken uit de vruchten van je doen en laten. Zo lang die zuur zijn heb je het nog niet begrepen, dus nog geen inzicht verworven, de les niet geleerd. Wanneer begreep jij laatstelijk iets, wat bleek uit de vruchten?

07/03/2026

De essentie 6
De essentie der dingen, wat wordt er onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak, het begin van alles.

Laten we eens proberen de essentie van 'leren' nader te bepalen. 'Leren' niet in de zin van kennis of een vaardigheid overdragen aan iemand anders, maar zelf iets onder de knie krijgen. Dat kan gaan om kennis of een vaardigheid. De kern is van leren is dat het niet alleen er om gaat kennis in je hoofd te stampen, leren omvat meer dan iets in je geheugen stampen of een handeling herhalen (alhoewel dat een functie kan hebben). Om dit toe te lichten het volgende: bij leren rekenen gaat het er niet om dat je leert een paar specifieke sommen op te lossen maar een principe begrijpt waarmee alle of in ieder geval heel veel sommen kunt uitrekenen; als je maar een paar zinnen kent in een andere dan je moerstaal dan is dat niet voldoende om te zeggen dat je de vreemde taal beheerst. Laten de etymologie van het woord leren eens bekijken: de Proto-Indo-Europese wortel is 'leis', wat spoor of voetspoor betekent. Leren was toen - bij jager-verzamelaars - het volgen van een spoor. Dat werd in het Proto-Germaans 'lizjanan' wat 'volgen' en ook 'ervaren' betekent. In het Middelnederlands werd dit 'le(e)ren' (bron Gemini AI). In onze tijd is 'leren' gericht op inzicht verwerven op en bepaald terrein. Dat inzicht blijkt uit juiste toepassing van kennis of vaardigheid. De essentie van leren is volgens mij inzicht. Wat denk jij? En: wanneer 'leerde' jij laatstelijk iets?

27/02/2026

De essentie 5
De essentie der dingen, wat wordt er onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak, het begin van alles.

Kan het tegenovergestelde ons ook iets leren over de essentie van de essentie? Wie weet. Wat is het tegenovergestelde van essentie? Het materiële, het stoffelijke, tastbare, het zintuigelijke, het veranderlijke. Als je alle schillen van een ui - de stoffelijke, tastbare aanzichten - weghaalt, dan resulteert dat in een leegte in stoffelijk opzicht. Leert ons dit iets over essentie? In ieder geval dat essentie niet tastbaar is, je kunt het niet vastpakken. De essentie ligt in alles verborgen als informatie over wat het was, is en kan worden. Wat is de drager van die informatie? In geval van een levend organisme zouden we dat de genen kunnen noemen. In een graankorrel bijvoorbeeld bevatten ze informatie over wortels, halm, aar, chlorofyl, graankorrels, kaf, koolhydraten, olie, eiwitten, vitamines, samenwerking met, cq groeien door licht, lucht, water, aarde. En de 'dode dingen'? Die laat ik even voor wat ze zijn maar wellicht ligt de informatie over hun essentie opgeslagen in de moleculaire, materiële structuur. De informatie zelf is altijd onstoffelijk. Bestaat essentie zonder stof? Volgens mij bepaalt de essentie de vorm die het stoffelijke aanneemt: essentie bestaat zonder 'existentie' volgens mij. Existentialisten dachten het omgekeerde: essentie bestaat niet zonder existentie, dus iets bestaat vóór dat de essentie bestaat. Harrie Kuitert zei eigenlijk hetzelfde met zijn gevleugeld woord: alles van boven komt van benee. Als je het woordje 'alles' vervangt door 'veel', dan acht ik het op een bepaalde manier juist voor onze tijdgebonden werkelijkheid. In Hermetische geschriften lezen we: zo boven, zo beneden. Dichterlijker dan Kahlil Gibran het zei kan nauwelijks: "Een enkele beweging van de geest houdt alle wetten van het leven in. In een enkele druppel water vind je het geheim van een eindeloze zee." Het leven beweegt zich van het ene naar het andere uiterste. Tot je in het midden leeft, waar de essentie woont. Waar 'leef' jij?

23/02/2026

Socrates in de bieb van Ermelo
Op woensdagavond 11 maart – aanvang 19.15 uur - bespreken we het ‘het ware Goede’ in de bieb van Ermelo. Dat doen we volgens de methode van Socrates om het onderwerp van alle kantern te belichten. De belangrijkste invalshoek is de concrete ervaring die deelnemers hebben met het ware goede. Door vragen stellen - de kern van de methode van Socrates - verdiepen we ons begrip van de ervaringen. Uit alles wat deelnemers inbrengen proberen we met elkaar een essentie van het onderwerp te halen. Meer info en aanmelding via de site van de bibliotheek

Hou je van een goed gesprek over wezenlijke zaken? Wil je ervaringen, dromen en perspectieven delen? Wil je meepraten en luisteren naar verhalen van anderen? In het voorjaar wordt er een serie gesprekken gepland over diverse onderwerpen. Je kunt één of meerdere keren meedoen.

14/02/2026

De essentie 4
De essentie der dingen, wat wordt er hier onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak, het begin van alles.

Onder de oppervlakte duiken, de lagen zien waarop de buitenkant vastgeplakt zit. Onder de huid kruipen, die een grens en een grensovergang is, een zintuig en een orgaan. Als je je bewust wordt van de diepere lagen van verschijnselen, gebeurtenissen, ervaringen verandert je verhouding er mee. Je kunt dat 'bewustzijn van iets' niet 'ont-weten'. En dat bewustworden van een dieperliggende laag verandert ook het verschijnsel, de gebeurtenis en de ervaring. Neem 'essentie'. Eerst is het gewoon een woord, een abstract begrip dat je kunt omschrijven, definiëren, in beton gieten van een stroom die ‘betekenis’ is. Als aanvulling op de woorden die ik in de inleidende koptekst bij deze serie gebruik om de, juister een betekenis van essentie aan te duiden – ik, als ironicus, ben me er van bewust dat ik wel erg veel woorden nodig heb om de kern te benoemen – nog het volgende. Een perspectief dat de betekenis verdiept van een begrip, naar mijn bescheiden mening, is de etymologie ervan, de wordingsgeschiedenis. Die begint voor essentie – voor zover onze kennis reikt - bij het Griekse woord 'ousia', wat staat voor 'wezen', 'zijnsinhoud’. Ousia kan herleid worden tot het Griekse werkwoord voor 'zijn'. Het Latijn kende geen vervangend woord voor 'ousia'. Romeinse denkers zoals Cicero bedachten een woord om de Griekse term te vervangen: essentia, van 'esse' (zijn); de toevoeging 'entia', te vergelijken met '-heid', maakte er een abstract begrip van. Dus letterlijke 'het zijnde' en 'dat wat maakt dat iets is wat het is', het identiteitsbepalende. Zo dachten zij de kern van de essentie van 'ousia' te vangen. Trouwens, wat maakt jou in het bijzonder tot wat jij bent?

06/02/2026

De essentie 3 (On)opzettelijkheid 3
De essentie der dingen, wat wordt er hier onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak van alles, het begin van alles.

Is 'doel' misschien de of een essentie van opzet? (Over de essentie van 'doel' komen we nog met elkaar te spreken. Want elke naam die we op een essentie plakken heeft zelf ook weer een essentie die blootgelegd kan worden. (Dit gegeven kan twee gevoels- of gedachtereacties oproepen: bodemloze put/ permanent vallen óf hemelladder/ verder kijken dan het oog reikt.) Opzet veronderstelt natuurlijk een oogmerk of doel. Met het oog op een stip die op de horizon gezet is, span je je in om het te bereiken. Bij opzet is het doel bewust. De vraag is wel of het doel steeds op juiste gronden of na een zorgvuldige afweging gekozen is. Kan het doel ook de essentie uitmaken van het onopzettelijke? Ja, zij het dat het doel van het onopzettelijke voor de meesten van ons onbewust, onbekend of verborgen is. Sommigen geloven dat hierbij toeval - doelloosheid - een hoofdrol speelt. Een onbekend of onbewust doel is echter niet hetzelfde als doelloos. Dus ja, 'doel' - of een synoniem of sterk verwant woord zoals 'oogmerk' - mag gelden als een essentie van opzet en het onopzettelijke. Opzet - met als essentie 'doel' - kan ook behelzen niet-doen, een stap terug doen mentaal of gevoelsmatig. Je kunt soms ook 'besluiten', ervoor kiezen opzettelijk mee te bewegen met wat je onopzettelijk overkomt. Het voelt voor mij wat theoretisch, dus even naar jouw ervaring: wat doe je zoal met opzet, welk doel streef je met enig vertoon van ijver na? Wat zie je dan als je goed kijkt? Dan kan je blijken dat het onopzettelijke besloten liggen in je opzet, en elk doel een twee-éénheid blijken. Trouwens welke meer verborgen kenmerken van je doel, gevolgen, implicaties die in eerste instantie voor je verborgen zijn, kun je bloot leggen?

30/01/2026

De essentie 2 (On)opzettelijkheid 2
De essentie der dingen, wat wordt er hier onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat is. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak van alles, het begin van alles.

Is opzet noodzakelijk afdwingend? In essentie en theorie is het antwoord nee, in de praktijk van alledag pakt het vaak wel zo uit. Je hoeft alleen maar te letten op je eigen gedrag en ervaringen om te bepalen of dit voor jouw opzet ook geldt. Maar er zijn in principe dus vormen van opzet die niet(s) af dwingen. Enkele illustraties ter verduidelijking. Bijvoorbeeld ruimte laten of zelfs maken. Of neem bijvoorbeeld wachten. Voor of op wat? Dat moet welhaast het onopzettelijke zijn, toch?
Wachten is een alternatief voor zoeken. Zoeken is in essentie een vorm van willen (vinden), verlangen en dus afdwingen. Opzettelijk wachten vraagt je geduld te betrachten. Je dwingt niets af buiten jezelf, maar wel beheers je jezelf van binnen in zekere zin. Maar zonder te forceren, dus met zachte hand. Want dwingen, dit zul je wel weten zo langzamerhand, werkt niet. Wat maakt 'beheersen' mogelijk? Dat is altijd een inzicht - gegrondvest in ervaring - dat min of meer (on)opzettelijk geactiveerd is, of wanneer je inziet dat er met opzet niks meer te bereiken is. Terug naar de essentie: als opzet niet altijd gepaard gaat met afdwingen dan kan afdwingen niet de essentie zijn. Het zet ons wel op het spoor van een andere optie: dichter bij de essentie van opzet ligt mijns inziens het begrip 'doel'. Daarover meer in de volgende aflevering. Trouwens wanneer wist jij laatstelijk iets opzettelijk te doen zonder te vervallen in afdwingen?

21/01/2026

De essentie 1 (on)opzetbaarheid 1
De essentie der dingen, wat wordt er hier onder verstaan? Essentie wordt hier opgevat als het wezenlijke, de kiem - oorsprong en de bestemming in één - in alles dat is geworden. Het duidt het begin en de voleinding aan van alles dat tot zijn is gekomen. De essentie is zelf niet geworden, het is zonder begin omdat het altijd heeft bestaan, de oorzaak zonder oorzaak van alles, het begin van alles, al kent het zelf geen begin.

Dit is de laatste serie afleveringen over (on)opzettelijkheid en tegelijkertijd het begin van een nieuwe serie over 'essentie'. Zo gaat dat in het leven: elk einde een nieuw begin. Ik zou nog jaren door kunnen schrijven over (on)opzet, maar dan wel steeds sterker met - onopzettelijke - gevoelens van 'meer van hetzelfde'. Alles erodeert tot los zand tenzij je - hopelijk tijdig - op een nieuw spoor stapt. Om iets dat belangwekkender voelt op te pakken. Laat ik een poging wagen om tot slot van de serie over (on)opzettelijkheid 'de', nee bescheidener, 'een' essentie of misschien realistischer de meervoudsvorm 'essenties' - beetje paradoxaal, dat wel - van (on)opzettelijkheid aan te duiden. Eerst maar weer even de betekenis van opzet: het betekent o.a. doelbewust, doelgericht, expres, vrijwillig, intentioneel, willens en wetens, nillen (volens nolens) je kiest er met je min of meer volle verstand voor, met een reden. Onopzet betekent o.a. spontaan, het overkomt je, per ongeluk (niet hetzelfde als toeval dat volgens sommigen niet/wel bestaat), het gebeurt gewoon zonder dat je er bewust voor koos, ogenschijnlijk doelloos (het doel is voor je verborgen), onbewust, onvrijwillig, willekeurig èn onwillekeurig. De betekenis van de twee laatstgenoemde overlapt grotendeels ondanks de expliciete tegenstelling. Op het eerste oog is de essentie van opzet ‘willen’, afdwingen, niet accepteren zoals het er voor staat, en ook nillen (niet willen), iets afwenden of tegen proberen te houden. Verder over essentie van (on)opzet in de volgende aflevering. Trouwens, wanneer wilde jij laatstelijk iets dat je ook niet wilde?

05/01/2026

(On)opzettelijkheid 68 Verantwoordelijkheid 6
Onopzettelijkheid betekent 'zonder vooropgezet doel'. (On)opzettelijke uitkomsten komen aan de lopende band voor. Waar je ook bent, wat je ook maar doet. Ze zijn niet altijd wat we wensen. Maar zien we dat wel juist? Of is er een verborgen, diepere zin? Laten we er gewoon eens wat dieper dan normaal in duiken.

Afgeleid worden is altijd onopzettelijk. Terugbrengen van de aandacht - bij voorkeur met zachte hand - naar waar je hem wilt, vereist opzet. Één bron van afleiding is naar verluid de telefoon. Een Amerikaans onderzoeksteam bevond (Frontiers in Education, week 40, 2024) dat telefoons door studenten tijdens het college vooral 'niet-studie gerelateerd' gebruikt werden. Ze onderzochten eens of opzettelijke ingelaste korte pauzes van 1 tot een paar minuten tijdens het college hielpen om de afleiding beperkt te houden. In de korte pauzes mochten studenten hun telefoon dan gebruiken. De kortste 'pauzes' bleken het meest effectief om afleidend telefoongebruik te verminderen. Volgens hoogleraar cognitieve psychologie Stefan van der Stigchel van de Universiteit Utrecht levert het onderzoek bewijs dat minder telefoongebruik beter is. Echter geen doorslaggevend bewijs voor de effectiviteit van pauzes waarin men de telefoon mag gebruiken. Want studenten bleven soms aan hun telefoon plakken na het verstrijken van de pauzeminuten. Ook vindt hij de maatregel om telefoongebruik opzettelijk te verbieden een stap te ver. Volwassenen zijn zelf verantwoordelijk voor hun (on)opzettelijk doen en laten. Met opzettelijke regels omzeil je de eigen, onopzettelijke verantwoordelijkheid. Maar telefoongebruik is ook onopzettelijk storend voor medestudenten en de docent (bron Trouw, 2 oktober 2024). Je verantwoordelijk voelen is onopzettelijk: dat kun je niet met opzet nastreven. Al kun je het gevoel van verantwoordelijkheid wel opzettelijk ontkennen of afwijzen. Dan doe je dat vanwege de even onopzettelijke vrees voor de gevolgen. Of onopzettelijk gebrek aan inzicht of dito matig contact met je al eveneens onopzettelijke gevoelsleven. Maar wat je hier ook van mag vinden: je bent echt in staat om de onopzettelijke afleiding opzettelijk – de vorm die deze hier aanneemt is discipline - te weerstaan. Wanneer is je dat trouwens voor het laatst een keer gelukt?

30/12/2025

(On)opzettelijkheid 67 Verantwoordelijkheid 5
Onopzettelijkheid betekent 'zonder vooropgezet doel'. (On)opzettelijke uitkomsten komen aan de lopende band voor. Waar je ook bent, wat je ook maar doet. Ze zijn niet altijd wat we wensen. Maar zien we dat wel juist? Of is er een verborgen, diepere zin? Laten we er gewoon eens wat dieper dan normaal in duiken.

Stel, de overheid heeft genoemde produkten getoetst en goedgekeurd. Of de nadelige schade weegt niet op tegen de voordelen: we blijven tenslotte ook autorijden ondanks de honderden doden en tienduizenden gewonden per jaar? Wat als van een goedgekeurd produkt steeds meer bewijzen opduiken dat ze schadelijk zijn maar diezelfde overheid - zelden proactief- achter de feiten aan rennend actie nalaat? Even een zijpad: proactiviteit - opzet vereisend - zie ik persoonlijk in geval van politici als teken dat de kiezersgunst niet te zwaar weegt en dat zie ik op zichzelf genomen als een teken van wijsheid. Want de mens – het volk – weet niet wat ‘proactiefgezien’ goed is, wat slecht en het wil van alles wat. De loze kreet ‘het volk wil het’ is hiermee voldoende ontkracht. We krijgen de overheid die we verdienen. Laat ik nu een groep noemen die nog buiten beeld bleef: de gebruiker. Ikzelf dus. Anders dan het milieu is de gebruiker ook verantwoordelijk als deze wist òf had kunnen weten van de schadelijke effecten. Maar ja, gemak wijst de weg, het opportune oefent een sterkere aantrekkingskracht uit op de mens dan het goede. Daarom, in de tijd van de goede voornemens nog wat kleine relatief goede ideetjes om opzettelijk verantwoordelijkheid te nemen: koop je pannen PFAS-vrij, regenjas en schoenen: laat ze gewoon nat worden, (her)plant bomen (zie www.meerbomen.nu), insecten vangen in plaats van pletten, wormenhotel, regenton, tegels wi**en, koop je vogelvoer biologisch en plaats een insectenhotel dat volgens de regelen der kunst is gemaakt (nee, die koop je niet bij de Xenos en Action). En natuurlijk je afval netjes scheiden. Het verst ga ik persoonlijk met papier: zelfs de labeltjes van mijn theezakjes gaan erbij. Welke van de genoemde en nog niet door jou uitgevoerde ideetjes kies je voor het nieuwe jaar?