15/03/2026
'Autisme, ADHD, schizofrenie... dat zijn geen ziekten in ons brein. Daar is geen wetenschappelijk bewijs voor’
Twintig jaar geleden werkte hij nog mee aan de ‘Bijbel van de Psychiatrie’.
Maar nu er een nieuwe versie van de DSM-5 komt, is de Nederlandse prof en psychiater Jim van Os (65) er meer dan ooit van overtuigd dat die de prullenmand in moet.
‘Heeft dit boek ooit een patiënt geholpen? Nee.’
Sara Vandekerckhove 13 maart 2026
Heeft uw kind autisme?
Of ADHD?
Lijdt u aan een depressie?
Of hebt u eerder een angststoornis?
Psychiaters, psychologen maar ook huisartsen bepalen die diagnose op basis van de DSM-5 (zie kader).
Daarin staan alle psychische stoornissen opgesomd – van ADHD tot schizofrenie –, wat hun symptomen zijn en welke pillen of therapieën eventueel soelaas kunnen bieden.
Binnenkort komt er een zesde versie, al vraagt psychiater en professor Jim van Os zich in een kritisch artikel in Nature af of de DSM “niet beter op de schop moet”.
De updates zullen hun doel missen, waarschuwt hij.
🍀Weet u al wat de nieuwe versie brengt?
“De zesde editie belooft meer precisie, meer biologie en meer nuance. Waar we nu grote categorieën hebben zoals depressie, ADHD of angststoornissen, willen ze daar nu allerlei schalen aan toevoegen.
“Voor ADHD bijvoorbeeld zou je dan een schaal hebben van veel naar weinig aandacht of van lichte naar zware impulsiviteit.
Bovendien zou je ook de omgevingsrisicofactoren moeten bekijken, nagaan welke genetische factoren mogelijk meespelen of onderzoeken via pakweg een MRI of eeg wat er precies in het brein speelt.
“Voor het eerst is er ook oog voor de sociaal-economische status van een patiënt.
Is er sprake van drugsgebruik?
Is er armoede?
Het gaat dus om een enorm palet, met allerlei tierlantijntjes.”
🍀Dat klinkt als vooruitgang.
“Nou, de fundamentele vraag is natuurlijk: wat heeft de DSM ons tot nog toe opgeleverd?
Dit wordt de zesde versie. Heeft een van de vorige vijf echt gewerkt zoals diagnoses in de geneeskunde zouden moeten werken?
Heeft het ooit een patiënt echt geholpen? Het antwoord is nee. De wetenschap ontbreekt totaal voor dit hele DSM-experiment.”
🍀‘Uiteindelijk gaat de ‘DSM’ om een feestje van psychiaters en psychologen die helemaal in hun ivoren toren zitten’
Hoe bedoelt u?
“Het nut van een diagnose in de geneeskunde is dat die diagnose iets zegt over de zorgbehoefte van een persoon. Welke hulp heeft die nodig?
En dat het iets zegt over de prognose, de symptomen en de specifieke oorzaken.
In pakweg de cardiologie of oncologie is dat ook zo. Maar bij de DSM ontbreekt dat helemaal.
“Vraag je aan honderd mensen met een depressie waar ze nood aan hebben, dan zul je honderd verschillende antwoorden krijgen.
Kijk je naar honderd kinderen met ADHD, dan zullen die allemaal een totaal verschillende prognose hebben.
De DSM zegt niets zinnigs over prognose, oorzaak of wat iemand nodig heeft.
Toch is het boek uitgegroeid tot een soort Bijbel, gemaakt door psychiaters, uitgegeven door de American Psychiatric Association, en wereldwijd opgelegd als dé waarheid over psychisch lijden.
“De DSM kijkt helemaal niet naar wat patiënten nodig hebben. Het gaat louter over symptomen.
En de diagnoses die daaruit volgen corresponderen niet met wat dan de medische of psychologische behandeling moet zijn om die symptomen te reduceren.
Het gaat nooit over wat iemand een zinvol bestaan kan geven. Dit boek leidt daar alleen maar van af.
“En deze nieuwe versie nog meer, want er wordt een beeld geschapen van een soort precisiegeneeskunde net zoals bij cardiologie of oncologie, maar dan zonder enig wetenschappelijk bewijs of klinische bruikbaarheid.
Uiteindelijk gaat het om een feestje van psychiaters en psychologen die helemaal in hun ivoren toren zitten.”
🍀U schreef zelf mee aan de DSM-5.
“Ze hadden mij gevraagd om mee na te denken over hoe we van die categorieën dimensies konden maken, waarbij je er dan in minder of meerdere mate last van kunt hebben. Zoals ze nu eigenlijk in die nieuwe versie voorstellen.
Ze lopen telkens twintig jaar achter.
“Maar uiteindelijk is dat niet opgenomen in de finale versie, omdat de auteurs ervan bang waren dat de Amerikaanse zorgverzekeraars dan ook hun terugbetalingen zouden aanpassen aan de ernst van de aandoening. Dat wilden ze niet. Ze wilden gewoon het volle pond.
Om financiële redenen is toen iets wat heel bruikbaar zou zijn geweest voor patiënten getorpedeerd.”
🍀Zeg niet: ‘Je hebt een depressie of een angststoornis’, maar ‘Je bent depressiegevoelig of angstgevoelig’. Dat zijn veel bredere diagnoses, die niet impliceren dat er iets kapot is in je hoofd
Dus toen vond u het dus wél nog bruikbaar?
“We staan nu natuurlijk alweer enkele stappen verder. Weet je, die categorieën zijn nog enigzins bruikbaar, die hebben wel een zekere communicatieve waarde, maar je moet het niet voorstellen aan de patiënt als een stoornis die in de hersenen zit en waar je dus niks aan kan doen.
Autisme, ADHD, schizofrenie... dat zijn geen ziekten in ons brein. Daar is geen wetenschappelijk bewijs voor.
“Wat onderzoek wél heeft aangetoond, is dat als je tegen een kind zegt: ‘Je hebt ADHD’, dat die diagnose een onderdeel van hun identiteit wordt. Ze gaan de verwachtingen over zichzelf negatief bijstellen. Hun omgeving trouwens ook. Terwijl dat nooit de bedoeling van het systeem was.”
🍀Maar is het dan niet iets wat in de hersenen zichtbaar is? Bij pakweg ADHD is er toch sprake van een tragere prefrontale cortex?
“Ja, er zijn wel wat bevindingen, maar het zijn allemaal erg zwakke associaties. In het brein is niets diagnostisch te vinden. Dus moeten we ophouden met de illusie van precisie met MRI’s, eeg’s... Psychisch lijden is veelal een mentale ontregeling in een normaal brein. Vergelijk het met een hoge bloeddruk, dat vindt ook plaats in een normaal bloedvat.”
🍀Wat bedoelt u precies met mentale ontregeling?
“Iedereen heeft de hele dag door gedachten, impulsen, emoties. Maar doorgaans heb je niet het gevoel dat die emoties of impulsen je helemaal beheersen. Als dat wel zo is, dan spreken we van een mentale ontregeling. Dan is het evenwicht tussen jou en je emoties helemaal zoek.
“En dat komt dus doorgaans door zaken die in de omgeving zijn gebeurd. Iets waar in de psychiatrie veel te weinig aandacht voor is. Terwijl het veel belangrijker is om na te gaan waardoor iemand precies ontregeld is. Mensen reageren op iets in hun omgeving en worden daardoor angstig, psychotisch of depressief.”
🍀Maar termen als ‘angststoornis’, ‘depressie’ of ‘psychotisch’ zou u dus niet meer gebruiken?
“Klopt. Zeg niet: ‘Je hebt een depressie of een angststoornis’, maar ‘Je bent depressiegevoelig of angstgevoelig’. Dat zijn veel bredere diagnoses, die niet impliceren dat er iets kapot is in je hoofd, maar wel dat je een gevoeligheid hebt waar je mee moet leren leven.
“Vervolgens is het aan hulpverleners om na te gaan wat er precies aan de hand is in het leven van die patiënt. Wat heeft die persoon nodig?
Wat zijn zijn of haar talenten?
Hoe willen ze hun leven vorm geven?
Dat is een zoektocht die je individueel per persoon moet maken. Het zijn geen hokjes waar mensen in passen en waarbij de oplossing voor iedereen telkens dezelfde is.”
🍀Wat is de ‘DSM’?
• Het diagnostisch en statistisch handboek van psychiatrische aandoeningen
• Eerste versie DSM-1 werd gepubliceerd in 1933
• Vandaag gebruiken psychiaters en psychologen de DSM-5 TR, gepubliceerd in maart 2022
• Gepubliceerd door de American Psychiatric Association (APA)
• Overzicht van zo’n 250 psychiatrische stoornissen
🍀Voor sommige mensen is zo’n diagnose ook een houvast. Blijft de drang niet om een verklaring te krijgen voor psychisch lijden?
“Tuurlijk wel, maar je moet ze geen onzin verkopen. Je moet ze niet wijsmaken dat hun brein verkeerd bedraad is. Als er al een biologische verklaring is, dan is die te vinden in de genetica.
“Onderzoek heeft aangetoond dat we allemaal duizenden genetische varianten hebben die bijdragen aan het risico op psychische stoornissen.
Maar de ene mens is angstiger, terwijl de andere meer depressieve gevoelens heeft. Er zijn genetische verschillen, maar het heeft ook te maken met hoe je bent opgevoed, hoe je bent gehecht en of je trauma’s hebt meegemaakt.
“Ik begrijp dat mensen een medische diagnose willen. Ze willen weten wat er met hen aan de hand is. Maar dan kun je zeggen: ‘Jij bent meer angstgevoelig dan gemiddeld’ of ‘depressiegevoelig’. Dat is wetenschappelijk correcter en geeft ook meteen aan dat ze hiermee zullen moeten leren leven. Dat is wat anders dan beweren: ‘Je hebt een stoornis in je hoofd.’
“Wat je nu ziet, is dat enkel de hogepriesters – de psychiaters en psychologen – de diagnoses mogen stellen. Maar er zijn er veel te weinig, want psychisch lijden in DSM-termen komt voor bij 25 procent van de mensen.
Dus zijn er ellenlange wachtlijsten. Wat een onzin. Laat die mensen gewoon een goed gesprek hebben met iemand – een huisarts, een sociaal werker, een andere zorgverlener... – zodat ze geholpen worden om hun gevoeligheid te herkennen.
“En zeker, als er medicatie aan te pas moet komen, kan je de specialisten er nog bij halen. Je moet veel breder kijken naar mentale gezondheid.”
🍀Het doet denken aan een anekdote uit het boek The Health Gap van de bekende Britse epidemioloog Michael Marmot.
Daarin beschrijft hij hoe hij als geneeskundestudent zag hoe een vrouw met een ellendige thuissituatie van de dokter te horen kreeg dat ze voor haar depressieve gevoelens best wat minder blauwe en wat meer rode pillen zou slikken.
Terwijl Marmot niet begreep waarom de levensomstandigheden van die vrouw niet aangepakt werden.
“Inderdaad. In Nederland kan je soms makkelijker terecht bij een psycholoog voor de behandeling van een stoornis dan bij een sociaal werker om je schuldenlast aan te pakken. We medicaliseren sociale omstandigheden.
“Cardiologen daarentegen zijn er wel in geslaagd het debat breder te trekken. Zij beseften: we kunnen iedereen wel een nieuwe klep of een nieuw hart geven, maar daarmee pakken we de oorzaak van het probleem niet aan.
Dus was hun boodschap: een beetje bewegen, normaal eten, niet roken en op je bloeddruk letten.
Op die manier zijn ze erin geslaagd om de sterfte door hart- en vaatziekten te doen dalen.
“Psychische gezondheid is zeker even hard gebonden aan de omgeving, maar in tegenstelling tot de cardiologen hebben wij daar nooit op ingezet. Integendeel. Het wordt gezien als een probleem van het individu dat individueel medisch behandeld moet worden.”
🍀In Nederland loopt er een proefproject gebaseerd op uw aanpak. Kan u daar iets meer over kwijt?
“Dat heet het Ecosysteem Mentale Gezondheid (GEM) en bestaat sinds 2016. Daarin proberen we patiënten dus op een brede manier te benaderen.
Wie ben je?
Wat is er gebeurd?
Wat zijn je gevoeligheden?
Wat zijn je talenten?
Waar wil je naartoe in dit leven?
“We brengen daarbij een heel team samen in een ecosysteem: iemand uit de huisartsgeneeskunde, uit de geestelijke gezondheidszorg, een ervaringsdeskundige, herstelacademie, informele zorg...
En die laten we samen, ook op basis van de voorkeuren van de patiënt, op zoek gaan naar de beste hulp.
En is er een psycholoog of psychiater nodig, dan halen we die erbij.
“Maar dat gaat heel langzaam en chaotisch. We evalueren dat nu, maar het gaat nog jaren duren eer dat helemaal op poten staat, want dat zijn echt grote maatschappelijke veranderingen die we proberen te introduceren.”
🍀U krijgt veel weerstand uit het veld.
“Zeker. Tien jaar geleden werd ik nog weggezet als antipsychiater. Ik heb het zelf liever over kritische psychiatrie. Maar ondertussen is het discours verschoven, merk ik.
Het woord ‘schizofrenie’ verdwijnt, ook in België, en wordt stilaan vervangen door ‘psychosegevoelig’.
De definitiemacht ligt bij de specialisten en daar merk ik toch een voorzichtige kentering.”
🍀Hoe ziet u de toekomst? Hebben we binnen twintig jaar een echte basis om mensen met psychische problemen te helpen?
“Ik ben pathologisch hoopvol. Het feit dat het gezaghebbendste wetenschappelijk tijdschrift Nature mij vraagt om een stuk te schrijven of dat The New York Times een opinie publiceerde met de titel ‘Mental health is political’, betekent dat het paradigma wankelt. Maar het zal tijd kosten. Wetenschappelijke revoluties verlopen traag, zeker als ze gevestigde belangen raken.”
🍀Jim van OS
Hoogleraar psychiatrie UMC Utrecht
Geboren in 1960
Studeerde geneeskunde in Amsterdam en epidemiologie aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine
Fellow en gasthoogleraar psychiatrische epidemiologie aan het Institute of Psychiatry van King’s College in Londen
Staat op de Thomson Reuters Web of Science-lijst van invloedrijkste wetenschappelijke denkers van deze tijd
Gehuwd en vader van twee kinderen
https://www.demorgen.be/beter-leven/autisme-adhd-schizofrenie-dat-zijn-geen-ziekten-in-ons-brein-daar-is-geen-wetenschappelijk-bewijs-voor~b4a25e96/
https://archive.ph/OFM9C -1231.0-1797.8
🍀❤️☺️
