27/03/2025
# शिरोधारा – एक प्रभावकारी पाँचकर्म चिकित्सा
शिरोधारा पाँचकर्मअन्तर्गत एक विशेष चिकित्सा हो जसमा औषधीय तेल, तक्र, घिउ, वा जडीबुटी मिश्रित क्वाथलाई निरन्तर रूपमा निधार (आज्ञा चक्र) मा खसालेर उपचार गरिन्छ। यो प्रक्रिया मानसिक शान्ति, स्नायु प्रणालीको सन्तुलन, तथा तनाव न्यूनीकरणका लागि अति प्रभावकारी मानिन्छ।
# शिरोधाराको उद्देश्य
• मानसिक शान्ति तथा गहिरो शान्ति प्रदान गर्नु
• स्नायु प्रणाली सन्तुलित गरी तनाव कम गर्नु
• वात र पित्त दोषलाई नियन्त्रण गर्नु
• निद्रा सम्बन्धी समस्याहरू समाधान गर्नु
• मानसिक एकाग्रता तथा स्मरण शक्ति बढाउनु
# प्रयोग गरिने औषधीय द्रव्यहरू
व्यक्तिको दोष प्रकृति (वात, पित्त, कफ) र रोगको प्रकार अनुसार भिन्न-भिन्न औषधीय द्रव्य प्रयोग गरिन्छ।
मुख्य रूपमा प्रयोग गरिने द्रव्यहरू:
• औषधीय तेलहरू – ब्राह्मी तेल, अश्वगन्धा तेल, चन्दन तेल, तिल तेल
• तक्र (ताक/मट्ठा) – मुख्यतः पित्त दोषका लागि
• दुग्ध (दूध) – तातोपनयुक्त प्रकृतिको लागि
• घृत (घिउ) – वातारोगीको लागि लाभदायक
# शिरोधाराका फाइदाहरू
✅ मानसिक तनाव कम गर्छ।
✅ निद्रारोग (अनिद्रा) को समाधान गर्छ।
✅ स्नायु प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ।
✅ माइग्रेन तथा टाउको दुखाइ कम गर्छ।
✅ हर्मोन सन्तुलन कायम राख्छ।
✅ ध्यान तथा मानसिक एकाग्रता बढाउँछ।
# शिरोधारा गर्ने कारण (Indications)
शिरोधारा निम्न समस्याहरूमा विशेष रूपमा लाभदायक मानिन्छः
• मानसिक तनाव, चिन्ता, तथा डिप्रेसन
• निद्राको समस्या (अनिद्रा)
• माइग्रेन, लगातार टाउको दुखाइ
• स्नायु दुर्बलता तथा स्नायु रोगहरू
• पार्किन्सन रोग, बेहोसी जस्ता समस्याहरू
• आँखा तथा कान सम्बन्धी केही समस्या (ग्लुकोमा, टिनिटस आदि)
• छालासम्बन्धी समस्याहरू (एक्जिमा, छाला सुख्खा हुने समस्या)
# निषेध (Contraindications)
शिरोधारा गर्न नहुने अवस्थाहरू:
❌ ज्वरो वा संक्रमण भएको बेला
❌ टाउकोको चोट वा गहिरो घाउ भएको अवस्थामा
❌ कफ प्रकृतिका रोगहरू (जस्तै चिसो, साइनोसाइटिसको समस्या)
❌ सर्दी-खोकीको बेलामा
❌ अति कमजोरी वा रक्तचाप एकदमै तलमाथि भएको अवस्थामा
# निष्कर्ष
शिरोधारा केवल शरीरकै लागि नभई मानसिक तथा आध्यात्मिक स्वास्थ्यका लागि पनि अत्यन्त लाभदायक चिकित्सा हो। विशेष गरी आजको तनावपूर्ण जीवनशैलीमा यो अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ। शिरोधारा गर्दा अनुभवी चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक छ, ताकि दोष प्रकृति अनुसार उपयुक्त द्रव्य चयन गर्न सकियोस।
यदि थप जानकारी वा जिज्ञासा छ भने सोध्न सक्नुहुन्छ!
#आयुर्वेद #शिरोधार्य