Nieznana Warmia i Mazury

14/02/2026

Cerkiew pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Lidzbark Warmiński - Zdrój wzniesiona w latach 1818–1823 jako kościół ewangelicki.
Od roku 1957 wpisana do rejestru zabytków ⛪

14/02/2026

To odkrycie zmieniło spojrzenie na początki regionu.

📷 Archiwum MAH

14/02/2026

Rzymskokatolicki kościół św. Jana Ewangelisty i Opatrzności Bożej w Bartągu
(Polska, Warmia, woj. warmińsko-mazurskie, pow. Olsztyn, gm. Stawiguda, Bartąg, niem. Groß Bertung)

fot. Przemysław Parcheniak
Podróże z Herkusem

14/02/2026

13/02/2026

ROZWÓJ PAŃSTWA ZAKONU KRZYŻACKIEGO

13/02/2026

W XIII wieku ziemie Prus stały się areną brutalnej ekspansji Zakonu Krzyżackiego. Wśród tych, którzy stanęli do walki o wolność swojego ludu, najbardziej zapisał się Herkus Monte – wódz Natangów i jedna z kluczowych postaci II powstania pruskiego (1260–1274). Jego życie to historia dramatycznego wyboru między światem, który go wychował, a światem, z którego wyrósł.

Urodził się około 1225 roku w Natangii, jako syn pruskiego możnego. W młodości został zabrany przez Krzyżaków do Magdeburga – była to praktyka stosowana wobec synów elit podbijanych ludów. W Niemczech otrzymał chrześcijańskie wychowanie, nauczył się języka niemieckiego i łaciny, został ochrzczony jako Henryk (Henricus Monteminus). Zdobył solidne wykształcenie wojskowe i nawiązał znajomości w rycerskim środowisku. Wszystko wskazywało na to, że jego przyszłość będzie związana z zakonem.

Tymczasem w Prusach narastał opór wobec krzyżackiej dominacji. Po klęsce zakonu z rąk Litwinów w bitwie pod Durben w 1260 roku wybuchło wielkie powstanie plemion pruskich. Herkus wrócił do ojczyzny i stanął na czele Natangów. Porzucił chrześcijaństwo i przyjął rolę wodza walczącego o niezależność swojego ludu.

Już w 1261 roku odniósł jedno z największych zwycięstw powstania – w bitwie pod Pokarminem rozbił silny oddział krzyżacki. Jego znajomość taktyki zachodniego rycerstwa okazała się bezcenna. Herkus umiejętnie wykorzystywał teren, zaskoczenie i elastyczne dowodzenie, co pozwalało Prusom skutecznie przeciwstawiać się lepiej uzbrojonym wojskom zakonnym.

W kolejnych latach powstańcy opanowali niemal całe Prusy, a Krzyżakom pozostało zaledwie kilka twierdz. W 1263 roku pod Lubawą wojska Herkusa zadały ciężką klęskę siłom zakonu, w której poległ mistrz krajowy Helmeryk von Würzburg. Był to jeden z najpoważniejszych ciosów wymierzonych zakonowi w całym XIII wieku.

Jednak przewaga militarna i organizacyjna Krzyżaków z czasem zaczęła przeważać. Zakon sprowadzał posiłki z Rzeszy Niemieckiej, a powstańcom brakowało jedności. Część pruskich elit wycofała się z walki, obawiając się rosnącej pozycji Montego lub ulegając naciskom i obietnicom zakonu. Kluczowym ciosem była też śmierć jego sojusznika Divana z Barcji.

Osamotniony Herkus prowadził jeszcze walkę partyzancką w lasach Natangii. W 1273 roku został schwytany przez Krzyżaków. Według przekazów najpierw go powieszono, a następnie przebito ciało mieczem – na znak ostatecznego zwycięstwa nad niebezpiecznym przeciwnikiem.

Upadek powstania oznaczał koniec niezależnych Prusów jako wspólnoty politycznej. W kolejnych dekadach ziemie te zostały całkowicie podporządkowane zakonowi, a ludność stopniowo uległa germanizacji i chrystianizacji.

Herkus Monte stał się symbolem oporu wobec podboju. W kulturze bywa porównywany do Williama Wallace’a – walecznego przywódcy walczącego o wolność swojego narodu. Jego postać inspirowała twórców literatury i filmu, m.in. w litewskiej produkcji „Herkus Mantas” z 1972 roku. Dziś upamiętniają go pomniki m.in. w Kłajpedzie i Nidzicy.

13/02/2026