16/02/2026
Witamy Was w kolejnym tygodniu. Mamy nadzieję, że jesteście gotowi na solidną porcję kryminologicznej wiedzy! 💡
•
Sprawiedliwość naprawcza w systemie dla nieletnich (i nie tylko) w Nowej Zelandii
•
System dla nieletnich w Nowej Zelandii (ale także w Australii) jest skonstruowany inaczej niż u nas, odmiennie nawet od powszechnego w Polsce rozumienia sprawiedliwości. Opiera się bowiem na sprawiedliwości naprawczej🫂, a nie retrybutywnej. O tej pierwszej już kiedyś pisaliśmy, ale dzisiaj chcemy przybliżyć Wam rzeczywistość, w której takie rozwiązanie wprowadzono, a w dodatku zrobiono to rzetelnie. Uwaga, uwaga – na końcu znajdziecie polecajki krótszych case studies i dłuższych artykułów do poczytania!
Podejście naprawcze opiera się – jak sama nazwa wskazuje – na naprawie zamiast na karze i zemście. Nie chodzi tu tylko o naprawę sprawcy, ale całego naruszonego ładu i sytuacji w danej społeczności. Zgodnie z ideą, powstały w skutek czynu konflikt nie jest jedynie problemem sprawcy i ofiary, ale całej tkanki społecznej, której oni są częścią (więc np. ich rodzin, najbliższych sąsiadów). W dodatku nie jest to idea nowa – tak naprawdę od początków istnienia cywilizacji na takim układzie opierał się porządek społeczny (główszczyzny, dogadywanie się rodzin itp.), a dopiero z czasem konflikt został przez władców (obecnie system państwa) zawłaszczony, gdyż chcieli podporządkować sobie nawet to, co wcześniej w żaden sposób nie było ich sprawą. Efekt w XXI wieku? Ofiary i sprawcy mają niewielki wpływ na przebieg i efekt końcowy procesu, mimo że cała sytuacja dotyczy właśnie ich.
Skupmy się więc na Nowej Zelandii – państwie, gdzie – jak sami się chwalą – sprawiedliwość naprawcza stała się elementem prawa. Jak sami Nowozelandczycy definiują to pojęcie? „Sprawiedliwość naprawcza to podejście do sprawiedliwości, które koncentruje się na naprawieniu szkód wyrządzonych przez przestępstwo lub konflikt, zamiast na karaniu sprawcy. […] Jej celem jest zaangażowanie wszystkich stron dotkniętych przewinieniem, w tym ofiary, sprawcy i społeczności, w proces zrozumienia, odpowiedzialności i znaczących działań. Co najważniejsze, koncentruje się na ludziach w procesie, jeśli chodzi o bezpieczeństwo, zrozumienie, a osiągnięte wyniki mają znaczenie dla wszystkich stron.”
Praktyki mogą przybierać różne formy, w tym mediację ofiara-sprawca, spotkania rodzinne, prace społeczne, restytucję oraz inne formy zaangażowania społecznego. Może być to alternatywa dla typowego systemu (jak dla nieletnich w NZ) albo może funkcjonować równolegle do niego. Chodzi o poczucie odpowiedzialności, danie ofiarom możliwościwyrażenia swoich uczuć i potrzeb oraz zachęcenie sprawców do uznania wyrządzonej szkody i podjęcia działań w celu jej naprawy. W kontekście ogólnospołecznym celem jest zwalczanie podstawowych przyczyn przestępczości i konfliktów, takich jak nierówności społeczne i systemowe niesprawiedliwości. W Nowej Zelandii konferencje dotyczące sprawiedliwości naprawczej to nieformalne, prowadzone spotkanie pomiędzy ofiarą, sprawcą, osobami wspierającymi oraz innymi zatwierdzonymi osobami, takimi jak przedstawiciele społeczności czy tłumacze. Przed główną konferencją odbywa się spotkania przedkonferencyjne oraz przeprowadza się ocenę. Ma to na celu zapewnienie bezpieczeństwa konferencji i przygotowania do faktycznej zmiany sytuacji. Zrozumienie całego procesu przez wszystkich zaangażowanych jest istotne. Dla niektórych osóbjuż sama przedkonferencja wprowadza na tyle istotne zmiany, że czują, że osiągnęli pozytywny efekt. Dla ciekawskich – jednym z przepisów regulujących tę materię jest art. 24aUstawy o wymiarze kar. Precyzuje on, kiedy można zastosować narzędzia sprawiedliwości naprawczej, wskazując m.in. na dopasowanie do okoliczności konkretnej sprawy.
Na czym polegają wspomniane konferencje? Rząd Nowej Zelandii opisuje je jako „bezpieczne środowisko, by otwarcie i szczerze rozmawiać o tym, co się stało i jakie szkody zostały wyrządzone. Ofiara i sprawca mogą uzgodnić plan działania, który sprawca ma zrealizować, aby pomóc naprawić sytuację.” Prowadzący (facylitator) pilnuje, aby rozmowa pozostała na właściwym torze. Dyskusja ma być naturalna, ale skoncentrowana na problemie. Ma pomóc zrozumieć obie strony, wspierać wzięcie odpowiedzialności i umożliwić uzdrowienie sytuacji i społeczności. Prowadzący stara się, aby rozmowy przyniosły sukces, jednak nigdy nie opowiada się po żadnej ze stron. Często robi się przerwy, rozmawia na osobności lub kończy się konferencję, aby zapewnić przede wszystkim jej bezpieczeństwo. Co ciekawe, istotna jest nawet lokalizacja konferencji. Jak wskazano, „często wybiera się miejsce odpowiednie kulturowo lub neutralne. Często wykorzystywane miejsca to marae [*w kulturach polinezyjskich miejsce spotkań o charakterze sakralnym, pełniące także funkcje społeczne, niekiedy również polityczne] i sale konferencyjne.” Ustalenie lokalizacji jest częścią dyskusji przedkonferencyjnej.
System dotyczący przestępczości nieletnich w 100% skupia się na filozofii i praktyce o charakterze naprawczym. Można zadać sobie pytanie, jak dokonała się tak skomplikowana zmiana? Jak podaje W. Burghardt w książce „Sprawiedliwość”: „W 1989 roku, po piętnastu latach prób i błędów, przyjęta została ustawa upoważniająca do tego, by proces oparty na sprawiedliwości naprawczej (restorative justice) był stosowany w przypadkach, gdy przestępca nie ukończył siedemnastego roku życia. Tradycyjny system utrzymano w sytuacjach, gdy oskarżony nie przyznaje się do winy i nie wykazuje gotowości dobrowolnego poddania się karze. Przyjęciu ustawy towarzyszyło zamknięcie przez rząd wszystkich zakładów dla młodocianych przestępców. Tylko kilka z nich zostało ponownie otwartych z przeznaczeniem dla nieletnich, którzy dopuścili się strasznych zbrodni.”
Jak system działa w praktyce? Kilka dni po aresztowaniu przedstawiciel Departamentu Sprawiedliwości dla Nieletnich podejmuje próbę zorganizowania konferencji mediacyjnej.Udział w niej biorą nieletni sprawca, jego/jej rodzina oraz pokrzywdzeni. Sprawca przyznaje się do przestępstwa, ale także opisuje istotne okoliczności jego popełnienia. Osoby towarzyszące również mogą dodać pewne wyjaśnienia. Pokrzywdzonych prosi się o wyrażenie swoich emocji, jak np.gniewu, smutku, większego zrozumienia wskutek tego, co usłyszeli. Istotą jest pokazanie przez obie strony swoich ludzkich oblicz – tego, kto naprawdę stoi za etykietami „sprawca” i „ofiara”. Oczywiście najistotniejsza jest osoba pokrzywdzona. W systemie sprawiedliwości rozumianym jakowymierzenie kary ofiary mogą jedynie złożyć zeznania. W systemie sprawiedliwości naprawczej ofiara ma dużo większy wpływ na to, co dzieje się po dokonaniu przestępstwa. Przede wszystkim dlatego, że celem jest przywrócenie równowagi, a to wymaga większego zaangażowania obu stron. Sprawcy przejmują na siebie większą odpowiedzialność za swoje czyny. To właśnie na zaangażowaniu obu stron opisywany proces opiera swoją siłę.
Następnie sprawę przedstawia się sędziemu. W 95% sytuacji sędziowie akceptują zalecenia komisji mediacyjnej. Ustalone sankcje są stosowane, jednak to społeczność gra pierwsze skrzypce w procesie naprawczym. Podpisywana jest „umowa”, w której sprawca zobowiązuje się do wykonania określonych działań (przykładowo: dokonanie spłaty, powrót do szkoły, leczenie uzależnień narkotykowych czyalkoholowych). Jeżeli ustalone warunki zostaną wypełnione, wyrok skazujący nie podlega odnotowaniu w kartotece kryminalnej.
Na marginesie warto dodać, że nie poprzestano jedynie na nieletnich. Podając za Burgahrdtem, w 1998 roku minister sprawiedliwości Nowej Zelandii przedstawił rządowi raport, w którym domagał się funduszy na sfinansowanie pilotażowego programu sprawiedliwości naprawczej dla pełnoletnich przestępców. Jak wskazano, „wśród potencjalnych korzyści raport wymieniał: obniżenie kosztów funkcjonowania systemu wymiaru sprawiedliwości, rzadsze stosowanie kary pozbawienia wolności, skrócenie wyroków, ograniczenie przypadków powtórnego łamania prawa oraz wzmocnienie roli ofiary i społeczności w procesie naprawczym.”
Oczywiście ktoś zada pyta, czy system jest niezawodny? Nie.Nie ma takich systemów. Filozofia sprawiedliwości naprawczej tworzy po prostu lepsze niż sprawiedliwość retrybutywna warunki dla procesu uzdrowienia zarówno ofiar, sprawców, jak i całego ich otoczenia – należy przecież pamiętać, że konflikt społeczny powstały na skutek przestępstwa nie dotyka tylko dwóch stron, a całe środowisko, w którym zaistniał. Skuteczność systemu potwierdzają również badania, w których wykorzystano dane z 13 państw (od Australii, przez państwa europejskie, USA i Kanadę). W systemie retrybutywnym recydywa wyniosła 27% (w naprawczym 18%), satysfakcja pokrzywdzonych 57% (vs 79%), obawa ofiar o rewiktymizację 23% (vs 10%), satysfakcja sprawców 78% (vs 87%), a uzyskana restytucja 58% (vs 81%). Wszystkie wskaźniki znacząco wskazują na korzyści płynące z systemu naprawczego, zwłaszcza satysfakcja pokrzywdzonych.
Na koniec kilka słów od uczestników z Australii. Pozostawiamy słowa w oryginale, aby wybrzmiały w pełni. Najpierw oddajmy głos ofiarom: "It was a lot, it was emotional, it worked towards healing." - Ofiara; "It provided more clarity as to what happened prior to the incident and appreciation regarding genuine opportunities for change." - Ofiara; "It was very hard, but I feel that some progress was made due to this process. The convenors provided us with a lot of support before and during the conference." - Ofiara poważnego przestępstwa. Teraz pora na pozostałych: "Very helpful experience for all of us - so grateful to have had this opportunity. Kind but firm professionals guided us through this process. Issues became a lot clearer. Knowing how people are affected was realised. The gravity of the situation was acknowledged." - Osoba wspierająca nieletniego, który popełnił czyn karalny; "This conference has helped me see the victim's side of things - a weight off my shoulders." - nieletni sprawca; "This is better than court. This actually has meaning." - nieletni sprawca.
Dla osób szerzej zainteresowanych tematem polecamy artykuł naukowy skupiony na sprawiedliwości naprawczej i odpowiedzialności nieletnich w NZ z uwzględnieniem kontekstu rdzennych społeczności: https://www.researchgate.net/publication/368292160_Restorative_Justice_Indigenous_Custom_and_Justice_Reform_in_New_Zealand. Dla poszukujących krótszej formy polecamy różne case studies opisujące sprawy z zastosowaniem sprawiedliwości naprawczej w Nowej Zelandii: https://www.restorativejusticemanawatu.org.nz/news. Ciekawy jest również artykuł z USA: https://www.theguardian.com/us-news/2023/jun/26/restorative-justice-murder-charge-prison-don-fields. Udanej lektury!
•
🕵🏻♀️JW
•
Źródła:
➢ https://www.gazetaprawna.pl/magazyn-na-weekend/artykuly/9848992,naprawa-zamiast-kary-i-zemsty-czyli-inne-oblicze-sprawiedliwosci.html
➢ https://restorativejustice.co.nz/process/what-is-restorative-justice
➢ https://restorativejustice.co.nz/process/the-conference
➢ https://pl.wikipedia.org/wiki/Marae
➢ https://opoka.org.pl/biblioteka/I/IK/sprawiedliwosc_05.html- gdzie przytoczono fragment książki „Sprawiedliwość” Waltera J. Burghardt, wyd. WAM 2006
➢ „Sprawiedliwość naprawcza”, W. Zalewski, str. 591 [w:] „Kryminologia. Teoria i praktyka”, P. Chomczyński, P. Frąckowiak, D. Woźniakowska, wydawnictwo PWN, 2024
➢ https://www.youthjustice.qld.gov.au/programs-initiatives/initiatives/restorativejustice/about
➢ Grafika: Restorative justice conference process | Department of Youth Justice and Victim Support
➢ Grafika: Peacemaking with Mornington Island’s Restorative Justice Project | Indigenous
