03/04/2026
Zachęcamy do przeczytania streszczenia wykładu Prof. Jacka Wciórki, twórcy Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego. Psychiatry - humanisty.
https://www.facebook.com/share/1G1aU7Z3L5/
To wielki zaszczyt, że Profesor Jacek Wciórka przyjął zaproszenie na konferencję "Otwarty Dialog- w stronę nowoczesnych rozwiązań w psychiatrii środowiskowej". Przedstawiamy streszczenie wykładu Profesora.
Naszym zdaniem - wyklad poruszający do głębi.
" Pomaganie w niezdrowiu psychicznym. Perspektywy, drogi, wędrówka".
W doświadczeniu kryzysu psychicznego rzeczywistość przestaje być oczywista. To, co dotąd miało wyraźne kontury – czas, przestrzeń, poczucie siebie – zaczyna się rozmywać, zagęszczać lub rozpadać. Czas może przyspieszać lub zatrzymywać się, przestrzeń traci swoją przejrzystość, a człowiek doświadcza siebie jako kogoś zagrożonego, niepewnego, czasem wręcz obcego wobec własnego istnienia. W tym sensie kryzys nie jest jedynie „chorobą” w znaczeniu medycznym, lecz głęboką zmianą sposobu bycia w świecie.
Jednym z najważniejszych przesłań wykładu jest uznanie, że nie istnieje jedna właściwa perspektywa rozumienia tego doświadczenia. Współistnieją różne sposoby jego ujmowania. Społeczno-kulturowy język często naznacza i upraszcza, sprowadzając człowieka do etykiet. Perspektywa medyczna próbuje uporządkować zjawisko poprzez diagnozę, tworząc konstrukty, które mają pomóc w działaniu, lecz jednocześnie redukują bogactwo przeżyć. Z kolei podejście podmiotowe odsłania doświadczenie od wewnątrz – jako cierpienie, zagrożenie tożsamości, utratę sensu. Jeszcze inne ujęcie odnosi kryzys do całego życia człowieka, widząc w nim wydarzenie egzystencjalne, które dotyka jego historii, relacji i przyszłości.
Szczególne znaczenie ma jednak perspektywa międzypodmiotowa – ta, która rodzi się w spotkaniu. To właśnie w niej ujawnia się podstawowa trudność i jednocześnie szansa pomagania: nigdy nie mamy bezpośredniego dostępu do doświadczenia drugiego człowieka. Możemy je jedynie przybliżać poprzez dialog. Inspiracje myślą Ronald Laing pokazują, że relacja nie jest prostym przekazem informacji, lecz złożonym procesem wzajemnego odsłaniania się i pozostawania częściowo nieprzeniknionym. To napięcie nie jest przeszkodą – jest istotą spotkania.
Wobec tej wielości perspektyw wykład proponuje odejście od myślenia hierarchicznego. „Choroba”, „cierpienie”, „kryzys”, „dysfunkcja” – nie są etapami jednego procesu, lecz różnymi sposobami jego widzenia. Każdy z nich niesie inne wartości i inne możliwe działania. Pomaganie zaczyna się tam, gdzie potrafimy utrzymać tę wielość bez redukowania jej do jednego języka.
Na tym tle pojawia się centralna idea zdrowienia – recovery. Nie jest ono prostym powrotem do stanu sprzed kryzysu ani wyłącznie usunięciem objawów. Oznacza raczej proces odzyskiwania – siebie, sensu życia, relacji, sprawczości. To ruch, który może dokonywać się nawet wtedy, gdy objawy nie ustępują całkowicie. Zdrowienie nie wymaga, by człowiek przestał doświadczać trudności; wymaga natomiast, by mógł żyć z nadzieją, uczestniczyć w życiu i nadawać mu znaczenie.
W tym sensie pomaganie przestaje być jedynie leczeniem, a staje się towarzyszeniem. Towarzyszenie oznacza uznanie podmiotowości drugiego człowieka – jego wyborów, wartości, tempa zmiany. Specjalista nie jest już wyłącznie ekspertem naprawiającym zaburzenie, lecz kimś, kto idzie obok, wspiera, rozumie, czasem podtrzymuje nadzieję, gdy druga osoba nie jest już w stanie jej utrzymać.
Proces zdrowienia można opisać jako drogę – nie liniową, lecz pełną zakrętów, zatrzymań i powrotów. Rozpoczyna się często od załamania i wycofania, w którym znika nadzieja i sens. Następnie może pojawić się przebłysk możliwości zmiany – moment, w którym człowiek zaczyna dostrzegać, że inne życie jest możliwe. Kolejne etapy obejmują mobilizowanie zasobów, odbudowę tożsamości, aż wreszcie rozwój i poczucie sprawczości. Ta metafora wędrówki podkreśla, że zdrowienie nie jest zdarzeniem, lecz procesem wymagającym czasu, wysiłku i wsparcia.
W centrum tego procesu znajdują się cztery kluczowe elementy: nadzieja, zaufanie, troska i wspólnota. Nadzieja jest warunkiem podstawowym – bez niej nie ma ruchu ku przyszłości. Zaufanie umożliwia otwarcie się na relację i przyjęcie pomocy. Troska tworzy przestrzeń dialogu, w której doświadczenie może zostać wypowiedziane i zrozumiane. Wspólnota natomiast przywraca człowieka światu – pozwala mu odzyskać miejsce wśród innych.
Dialog odgrywa tu rolę szczególną. Nie jest techniką, lecz sposobem bycia z drugim człowiekiem. W różnych podejściach przyjmuje on odmienne formy – od dialogu wewnętrznego, przez dialog terapeutyczny, po praktyki grupowe i sieciowe. Szczególnym przykładem jest Open Dialogue, który podkreśla znaczenie wielogłosowości, pracy z siecią społeczną oraz tolerowania niepewności. W tym ujęciu pomoc nie polega na szybkim dostarczaniu odpowiedzi, lecz na wspólnym tworzeniu znaczeń w rozmowie.
Ostatecznie wykład prowadzi do refleksji nad miejscem wspólnoty w pomaganiu. Człowiek nie zdrowieje w izolacji. Potrzebuje relacji, struktur społecznych, które oferują wsparcie, bezpieczeństwo i możliwość rozwoju. Dlatego tak istotna staje się psychiatria środowiskowa – zakorzeniona w lokalnej społeczności, oparta na solidarności, a nie wyłącznie na logice rynku.
W tym świetle kryzys psychiczny przestaje być jedynie problemem do rozwiązania. Staje się doświadczeniem, które – choć bolesne i często destrukcyjne – może otwierać drogę do głębszego rozumienia siebie i świata. A pomaganie przestaje być interwencją z zewnątrz. Staje się relacją, w której jeden człowiek towarzyszy drugiemu w odzyskiwaniu tego, co zostało utracone – czasu, przestrzeni, sensu i nadziei.
