02/12/2025
Czasem wybiera się jakąś drogę, podążając za wewnętrznym głosem, ale i tak trudno odpowiedzieć na rzeczowe (?) pytania: Po co? Co po tym? Za co będziesz żyć? I ten post jest trochę o tym. Choć filozofia nie jest moją mocną stroną - a może właśnie dlatego! - to nie mogłabym zadać pytanie: Po co nam filozofowie? No jak?!
Jestem filozofką. "Życzliwi" radzili mi się przebranżowić. Dobrze, że ich nie posłuchałam
Często mnie ludzie pytają, po co dzisiaj człowiekowi filozofia — dziecka tym nie nakarmisz, samochodu nie naprawisz, okien nie umyjesz. Są to niepraktyczne brednie, szkoda czasu. Czy się ktoś od tej całej filozofii robi szczęśliwszy albo ładniejszy? To nie jest na teraz, to nie ma sensu.
Jak mi tak mówią, to najpierw się robię smutna, bo czuję, że w takim razie życie zmarnowałam, ale szybciutko do siebie wracam, jak tylko sobie przypomnę, że dokładnie to samo mówiło społeczeństwo greckie z przełomu VII i VI w. p.n.e. do biednego Talesa z Miletu. Że jest niepraktyczny, potyka się na prostej drodze, bo zamiast patrzeć pod nogi, gapi się w niebo rozgwieżdżone, że na co on właściwie czas życia trwoni, zamiast milezyjski PKB wykuwać w trudzie i znoju, po co się gdzieś z Peryklesem szlaja, po co z tymi Egipcjanami tyle gada, nic taki w życiu nie osiągnie, grosza nie zarobi. I w końcu Tales się wkurzył (empatia tysiąc) i postanowił im pokazać, że on nie chodzi twardo po ziemi nie dlatego, że nie umie, ale dlatego, że mu się nie chce, bo woli myśleć o rzeczach ciekawszych.
Diogenes Laertios podaje, że pewnego roku, spodziewając się bardzo obfitych zbiorów, Tales zapożyczył się, gdzie tylko mógł, i wykupił wszystkie prasy do oliwek w okolicy. A potem, kiedy rzeczywiście było z czego tłoczyć, ludzie musieli za ciężkie pieniądze te prasy od niego pożyczać albo kupować, filozof zaś siedział na stosie złota i śmiał się w głos. Nieraz mi ta opowieść (jak mówią Włosi, "nawet jeśli nieprawdziwa, to dobrze wymyślona") ratowała humor w czasach studenckich i adiunkckich prekariatów, zwłaszcza gdy różne odmiany "życzliwych" osób udzielały mi światłych wskazówek w kontekście konieczności natychmiastowego przebranżowienia.
I dobrze, że ich nie posłuchałam, bobym nie tylko straciła ważną część siebie i miała zdecydowanie mniej poczucia sensu w życiu, ale przede wszystkim odebrała sobie narzędzia niezbędne do walki z całą tą narastającą falą kłamstwa, podłości, dezinformacji i ściemy, która nas aktualnie zalewa. Bo akurat właśnie dzisiaj filozofia może się nam przydać bardziej niż kiedykolwiek. Od strasznie dawna, właściwie od wspomnianego Talesa, zajmuje się ona opracowywaniem metod kwestionowania, wątpienia, podważania oraz jak się nie dać zrobić w balona. Nasze narzędzia są proste i może kilkoma, bez specjalnie chronologicznego porządku, raczej w hierarchii własnego stosowania, się z Państwem tutaj podzielę.
Po pierwsze: wątp! Bądź jak ten Kartezjusz, który pewnej zimowej nocy za piecem przeprowadził radykalne ćwiczenie z wątpienia właśnie i dojechał w nim do jedynej prawdy, której mógł być na 100 proc. pewny, czyli do prawdy własnego wątpiącego myślenia, która stała się podwaliną pewności istnienia, więc całkiem sporo się udało. Pomyślcie o tym dzisiaj, w czasach botów, awatarów, podszywania się, kradzieży tożsamości. Pewność, że jestem, wcale nie jest przereklamowana, a jeśli stanie za nią jeszcze akt myślenia, to zdecydowanie mniej będziesz narażona na to, że cię oszukają i wykorzystają twoje wątpliwości.
Bądź jak Francis Bacon, który w XVII w. w dziele "Novum Organum" opisał strategię walki z wszelką ściemą, również z tą, którą sami sobie serwujemy, bo nie potrafimy się wydostać z jaskini własnych przekonań, z pozornej koherencji mniemań. Pisał o idolach, zwanych również złudzeniami, których człowiek powinien się pozbyć, żeby móc zobaczyć, jak naprawdę jest w tym świecie, z którego zedrze się fasadową pozłotkę.
Wspomniane idole jaskini nosisz w sobie — bo tak cię wychowali, bo kiedyś coś gdzieś usłyszałeś, bo tak to sobie wszystko w środku ułożyłeś, że się boisz wyjąć choć cegiełkę, więc zamykasz pracowicie oczy i chronisz się przed dysonansem. Masz oprócz tego idole plemienia, które wynikają z tego, że przynależysz, że jesteś człowiekiem, że mamy swoje zbiorowe "mądrości", które się boisz odrzucić, bo nikt cię nie będzie lubił, bo przesąd cementuje wspólnotę. Trzeci rodzaj to złudzenia rynku, czyli te, które się biorą ze wszystkich plotek, półprawd, szeptanek pod gabinetem lekarza, do którego przyszłaś z lekkim katarem, a po półgodzinie w kolejce masz zawał i raka. Na koniec: idole teatru, czyli cała niesprawdzona wiedza płynąca z różnych scen, z mediów, od "ekspertów", co się dzisiaj znają na trakcjach i torach, a jeszcze wczoraj mówili o katastrofach lotniczych albo o modzie męskiej na jesień.
Mamy tego więcej, to są metody sprawdzone. Polecam filozofować, kiedy świat zwariował, żeby razem z nim nie oszaleć.
Źródło: Newsweek Polska, 24 listopada 2025 r.
Dr Katarzyna Kasia
fot. Justyna Cieślikowska/jcstudioset
