14/05/2026
Zwyrodnienia stawów – każdy słyszał, nie każdy wie czym to dokładnie jest.
„To zwyrodnienie, trzeba się przyzwyczaić.”
To jedno z najczęściej powtarzanych zdań, jakie słyszą pacjenci z przewlekłym bólem stawów i kręgosłupa. Problem polega na tym, że zwyrodnienia są zwykle przedstawiane w bardzo uproszczony sposób – jako naturalne „zużywanie się” organizmu związane z wiekiem.
W rzeczywistości choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS, artroza) jest znacznie bardziej złożonym procesem biologicznym obejmującym nie tylko chrząstkę stawową, ale cały staw oraz otaczające go tkanki.
Mówimy tutaj o przewlekłym procesie degeneracyjno-zapalno-remodelującym, w którym dochodzi do:
• uszkodzenia chrząstki stawowej,
• zmian w kości podchrzęstnej,
• powstawania osteofitów („narośli kostnych”),
• zaburzeń pracy błony maziowej,
• przeciążenia mięśni i powięzi,
• ograniczenia ruchomości oraz pogorszenia funkcji stawu.
(Dużo krótszą wersję materiału znajdziecie na grupie – tutaj wchodzimy głębiej w mechanizmy problemu.)
Czym właściwie jest choroba zwyrodnieniowa stawów?
Choroba zwyrodnieniowa stawów jest najczęstszą chorobą układu ruchu na świecie i jedną z głównych przyczyn przewlekłego bólu oraz niepełnosprawności u osób dorosłych.
Najczęściej obejmuje:
• stawy kolanowe,
• biodrowe,
• kręgosłup szyjny i lędźwiowy,
• stawy rąk.
Kluczowym problemem jest zaburzenie równowagi między procesami regeneracji a degradacji tkanek stawowych.
W zdrowym stawie chrząstka stale się przebudowuje.
Komórki chrząstki (chondrocyty) utrzymują równowagę pomiędzy:
• syntezą kolagenu i proteoglikanów,
• a ich naturalnym rozpadem.
W zwyrodnieniu ten balans zostaje zaburzony.
Proces degradacji zaczyna dominować nad regeneracją.
Patofizjologia – co dzieje się w stawie?
Proces zwyrodnieniowy rozwija się stopniowo i zwykle trwa latami. Podzielmy to na etapy/procesy;
1. Mikrourazy i przeciążenie mechaniczne
Punktem wyjścia bardzo często są:
• przewlekłe przeciążenia,
• zaburzenia biomechaniki,
• urazy,
• osłabienie stabilizacji mięśniowej,
• nadmierna masa ciała.
Dochodzi do mikrouszkodzeń chrząstki i przeciążenia powierzchni stawowych.
Na tym etapie organizm próbuje jeszcze kompensować problem.
2. Aktywacja procesów zapalnych
Wbrew popularnemu przekonaniu zwyrodnienie nie jest procesem całkowicie „niezapalnym”.
Uszkodzone tkanki zaczynają produkować cytokiny prozapalne.
Aktywowane zostają również „metaloproteinazy” czyli enzymy degradujące macierz chrząstki (zależnych jonów cynku
które odpowiadają za rozkład białek w macierzy zewnątrzkomórkowej. Odgrywają kluczową rolę w przebudowie tkanek, gojeniu ran, angiogenezie oraz stanach zapalnych. Ich nadmierna aktywność wiąże się z chorobami, w tym nowotworami)
Efekt:
• chrząstka traci elastyczność,
• pogarsza się amortyzacja,
• wzrasta tarcie powierzchni stawowych.
3. Zmiany kostne i utrata ruchomości
Organizm próbuje stabilizować przeciążony staw.
Powstają:
• osteofity,
• zagęszczenia kości podchrzęstnej,
• włóknienia i ograniczenia ślizgu tkanek.
To właśnie wtedy pojawia się:
• sztywność,
• ograniczenie zakresu ruchu,
• uczucie „blokowania” stawu.
Dlaczego zwyrodnienia bolą?
To bardzo ważne pytanie.
Sama chrząstka praktycznie nie jest unerwiona.
Nie boli więc „sama chrząstka”.
Źródłem bólu są najczęściej:
• błona maziowa,
• kość podchrzęstna,
• więzadła,
• torebka stawowa,
• przeciążone mięśnie i powięź,
• wtórne podrażnienie układu nerwowego.
I właśnie dlatego obraz RTG nie zawsze koreluje z objawami.
Niektórzy pacjenci mają bardzo duże zmiany zwyrodnieniowe i niewielki ból.
Inni odwrotnie – stosunkowo małe zmiany, ale bardzo duże dolegliwości.
Czynniki ryzyka
Niektórych czynników nie da się zmienić:
• wiek,
• genetyka,
• przebyte urazy.
Ale ogromna część ryzyka zależy od stylu życia.
Najważniejsze czynniki:
• otyłość i nadwaga,
• siedzący tryb życia,
• brak aktywności fizycznej,
• przewlekłe przeciążenia zawodowe,
• osłabienie mięśni stabilizujących,
• brak regeneracji.
Szczególnie istotna jest masa ciała.
BMI >30 zwiększa ryzyko zwyrodnienia kolan nawet kilkukrotnie.
I nie chodzi wyłącznie o większy nacisk mechaniczny.
Tkanka tłuszczowa aktywnie produkuje mediatory zapalne nasilające degradację stawu.
Objawy kliniczne
Wczesne stadium
Najczęściej pojawia się:
• ból podczas obciążenia,
• sztywność po bezruchu,
• dyskomfort przy schodach lub dłuższym chodzeniu,
• uczucie „rozchodzenia” stawu.
Typowa jest poranna sztywność trwająca zwykle krócej niż 30 minut.
Stadium umiarkowane
Pojawia się:
• ograniczenie ruchu,
• trzeszczenie (krepitacje),
• przeciążenie mięśni wokół stawu,
• obrzęki i wysięki.
Pacjent zaczyna kompensować ruch.
I tutaj pojawia się ogromny problem:
zwyrodnienie jednego stawu bardzo często zaczyna przeciążać kolejne segmenty.
Stadium zaawansowane
W późniejszej fazie mogą pojawić się:
• deformacje osi kończyn,
• ból nocny,
• znaczna utrata funkcji,
• zaburzenia chodu,
• ograniczenie samodzielności.
Specyfika poszczególnych lokalizacji;
Kolano (gonartroza);
Najczęstsze objawy:
• ból przy schodzeniu po schodach,
• uczucie niestabilności,
• obrzęk,
• sztywność po siedzeniu.
Często dochodzi również do osłabienia mięśnia czworogłowego.
Biodro (koksartroza);
Typowe są:
• ból pachwiny lub pośladka,
• ograniczenie rotacji,
• skracanie kroku,
• trudności przy zakładaniu skarpet lub wstawaniu.
Kręgosłup;
Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa mogą powodować:
• ból osiowy,
• sztywność,
• przeciążenie mięśni przykręgosłupowych,
• objawy neurologiczne wynikające z ucisku struktur nerwowych.
Diagnostyka
Podstawą diagnostyki pozostaje:
• wywiad,
• badanie funkcjonalne,
• ocena zakresu ruchu i biomechaniki
A także badania obrazowe.
RTG
Najczęściej ocenia:
• zwężenie szpary stawowej,
• osteofity,
• sklerotyzację podchrzęstną.
USG
Pomaga ocenić:
• wysięki,
• błonę maziową,
• tkanki miękkie.
MRI
Pozwala dokładniej ocenić:
• chrząstkę,
• kość podchrzęstną,
• więzadła i struktury miękkie.
Ale obraz nie zawsze tłumaczy skalę bólu.
Leczenie – czego oczekiwać realnie?
To ważne:
Nie istnieje terapia, która „cofnie” zaawansowane zwyrodnienie i odbuduje staw do stanu sprzed lat. Na ogół zmiany zwyrodnieniowe nie są odwracalne…
Ale można bardzo skutecznie:
• zmniejszyć ból,
• poprawić funkcję,
• spowolnić progresję zmian,
• poprawić jakość życia.
Leczenie farmakologiczne
Najczęściej stosuje się:
• NLPZ,
• leki przeciwbólowe,
• iniekcje dostawowe.
Kwas hialuronowy, PRP czy osocze bogatopłytkowe mogą być pomocne u części pacjentów, ale nie są „magiczną regeneracją chrząstki”, jak często sugeruje marketing.
Fizjoterapia i terapia manualna - To fundament leczenia zachowawczego.
Najlepsze efekty daje połączenie:
• odpowiednio dawkowanego ruchu,
• pracy nad siłą mięśniową,
• terapii manualnej,
• poprawy mobilności,
• redukcji przeciążeń.
W praktyce wykorzystuje się m.in.:
• terapię mięśniowo-powięziową,
• masaż tkanek głębokich,
• IASTM,
• mobilizacje stawowe,
• trening propriocepcji i stabilizacji
Cel terapii nie polega na „naprawieniu chrząstki”.
Celem jest poprawa warunków pracy całego układu ruchu i tkanek.
Ruch – najważniejszy element terapii
To jedna z najważniejszych rzeczy, które pacjenci muszą zrozumieć.
Staw zwyrodniały zwykle nie lubi:
• bezruchu,
• długiego siedzenia,
• całkowitego unikania aktywności.
Chrząstka odżywia się poprzez ruch i zmianę ciśnień w stawie.
Dlatego odpowiednio dawkowana aktywność:
• poprawia funkcję,
• zmniejsza ból,
• poprawia stabilizację mięśniową,
• spowalnia progresję zmian.
Leczenie operacyjne
W zaawansowanych przypadkach stosuje się:
• artroskopię,
• osteotomie,
• endoprotezoplastykę.
Ale nawet po operacji kluczowa pozostaje rehabilitacja i odbudowa funkcji.
Sama operacja nie „naprawia” wzorców ruchowych ani przeciążeń, które rozwijały się latami.
Najważniejsze na końcu
Największym problemem przy zwyrodnieniach bardzo często nie jest samo RTG.
Największym problemem jest:
• narastająca sztywność,
• utrata siły mięśniowej,
• unikanie ruchu,
• przeciążenie tkanek miękkich,
• stopniowa utrata sprawności.
I właśnie dlatego tak ważna jest wczesna reakcja.
Bo zwyrodnienie nie oznacza automatycznie „końca normalnego funkcjonowania”.
Ale oznacza, że układ ruchu potrzebuje:
• lepszej biomechaniki,
• regularnego ruchu,
• regeneracji,
• i terapii ukierunkowanej nie tylko na sam staw, ale na cały organizm.
