13/09/2021
😵 Obłęd, obsesja i kompulsja.
1️⃣ Część substancji psychoaktywnych znosi uczucie głodu, prowadząc do wyniszczenia. W warunkach terapii zamkniętej czy też abstynencji wymuszonej poprzez pobyt w zakładzie karnym uzależnieni nadrabiają niedobory odżywcze w szybkim tempie. Sprzyja to wystąpieniu zależności emocjonalnej od jedzenia, przy początkowym wsparciu i aprobacie środowiska. Niezdrowy model odżywiania się pogłębia nawyk objadania się wieczornego celem ułatwienia zasypiania, okresu szczególnej wrażliwości na obsesyjne wspomnienia.
2️⃣ Kolejnym zjawiskiem jest niejako kompensowanie czasu autodestrukcji poprzez nagłą szczególną troskę o własne zdrowie. Może to stanowić punkt wyjścia do wystąpienia zaburzenia hipochondrycznego wspieranego wtórnymi korzyściami. Trzeźwy uzależniony nadal wówczas koncentruje na sobie uwagę otoczenia, jednak jest ona bardziej atrakcyjna z uwagi na "moralną neutralność" zaburzeń somatycznych. Wejście w rolę somatycznie chorego może znosić poza tym odpowiedzialność za wyrządzone krzywdy, jak również wymusza dalszą opiekę osób współuzależnionych.
3️⃣ Troska o zdrowie często wyraża się też poprzez aktywność fizyczną. Zdarza się, że ćwiczenia na siłowni, pod pretekstem zadośćuczynienia samemu sobie, stają się kompulsją mającą na celu zewnętrzne protezowanie niskiego poczucia wartości, lęku i upragnionego poczucia kontroli. Wystąpić mogą uzależnienie od anabolików i bigoreksja. Pod przykrywką dbałości o zdrowie i aparycję uzależnieni mogą skutecznie chować się przed życiem w bezpiecznym azylu ciężarów, luster i obsesji masy mięśniowej.
4️⃣ Zarabianie pieniędzy, praca, prestiż, zakupy, niekontrolowane wydawanie pieniędzy – są to niewątpliwie kolejne sfery zaniedbane w czynnym uzależnieniu. Wielu uzależnionych powraca do zdrowia z głęboko zakorzenioną chęcią "odbicia się od dna" i mylnie interpretuje przejawy dobrobytu społecznego, ekonomicznego i socjalnego jako ekwiwalent wspominanego w programach 12-krokowych bycia "użytecznym członkiem społeczeństwa". Dobrobyt wiąże się z przyjemnością, spełnieniem osobistych potrzeb i komfortem, jednak rzeczywiście zdrowiejący uzależnieni uważają, że zdecydowanie bardziej kluczowe dla ich zdrowia jest porzucenie egocentryzmu oraz koncentracja na uczciwym i odpowiedzialnym funkcjonowaniu wśród innych ludzi. Osiągnięcie dobrobytu i pozycji społecznej jest kolejną sytuacją szczególnie atrakcyjną dla uzależnionego również z uwagi na poczucie kontroli i sprawczości, odbudowę utraconego wizerunku; może też stanowić kolejny zewnętrzny filar poczucia wartości. Poszukiwanie spełnienia w prestiżu czy władzy prowadzi do pogłębiającego się uczucia pustki i zwrotnego wzmocnienia kompulsywnych dążeń. Pieniądze są też niezwykle ważne w kwestii poczucia bezpieczeństwa. Wielu uzależnionych latami cierpiało na chroniczny (względny) niedobór pieniędzy. Pieniądze mogą stać się przedmiotem obsesji, a ich zdobywanie centralnym punktem funkcjonowania. Poza oczywistym problemem nadmiarowości w sferze pracy brak równowagi może również dotykać kwestie kompulsywnych zakupów, obsesje posiadania określonych przedmiotów, symboli statusu, tendencji do kompulsywnego hazardu, ale również zachowań "anorektycznych". Przejawia się to nadmierną kontrolą wydatków, odkładaniem pieniędzy bez intencji ich wydawania przy realizacji jedynie podstawowych potrzeb z zaniedbaniem finansowania przyjemności. Częściej jednak można zaobserwować tendencje "bulimiczne", w których okresy niekontrolowanego przepływu środków są naprzemienne z okresami skrajnie nasilonej kontroli.
5️⃣ Kompulsje dotyczące sfery seksualnej: p***ografia, płatny seks, froteryzm i inne zaburzenia. Kompulsywne oglądanie filmów p***ograficznych połączone z masturbacją jest problemem zdecydowanej większości męskiej populacji uzależnionych zaczynających zdrowienie. W populacji kobiet jest to problem zdecydowanie mniej nasilony, jednak również obecny. Dla wielu osób filmy p***ograficzne są "wyzwalaczem" i prowadzą do wystąpienia obsesji zażywania. Wiąże się to z oglądaniem na filmach erotycznych osób, które znajdują się pod wpływem środków psychoaktywnych. Szczególnie dotyczy to niezwykle obecnie popularnych produkcji amatorskich, ogólnodostępnych dzięki bezpłatnym serwisom internetowym. Drugim aspektem łączącym filmy p***o z zażywaniem SPA jest wzmocnienie doznań seksualnych po spożyciu narkotyków, jak również mocniejsze doświadczanie „haju” w czasie czynności seksualnych. Nawet po długich okresach abstynencji doświadczenia seksualne mogą powodować uczucie głodu "ulubionej" substancji psychoaktywnej. Szczególnie istotne jest to u osób używających w przeszłości środków psychostymulujących. Pornografia przyczynia się do pogorszenia jakości relacji intymnych, osoby dotknięte problemem często zgłaszają nasilenie objawów lękowych w okresach wzmożonej aktywności w tym obszarze. Wzmaga się chęć izolacji, poczucie nieadekwatności, brak zadowolenia z trzeźwego życia, zdrowienie zostaje zahamowane. Uzależnieni opisują narastającą frustrację w związkach intymnych, które nie są w stanie zaspokoić oczekiwań kiełkujących w fantazjach p***ograficznych.
6️⃣ Zaburzenia równowagi w sferze seksualnej mogą przejawiać się poza p***ografią na wiele różnych innych sposobów, które można podzielić na parafilne i nieparafilne. Warto wspomnieć o kompulsywnym korzystaniu z usług prostytutek. Uzależnieni często nie postrzegają tych zachowań jako negatywnych, ponieważ konsekwencje emocjonalne pozostają poza sferą ich wglądu. Korzystanie z usług prostytutek też często nie jest uważane za zdradę. Przyczynia się do uprzedmiotowienia sfery kontaktów seksualnych, seksualizacji relacji z innymi osobami, znacznych konsekwencji finansowych oraz nierzadko narażenia się na choroby przenoszone drogą płciową czy bezpośredni kontakt z narkotykami.
7️⃣ Obsesje związane z relacjami – niekontrolowane flirtowanie, wchodzenie w intensywne, burzliwe związki, obsesyjne poszukiwanie akceptacji. Osoby uzależnione mogą mieć tendencję do przedmiotowego traktowania innych osób. Pomimo zachowanych pozorów często angażują się w relacje jedynie dla choćby symbolicznego zaspokojenia obsesji seksualnych. Może to powodować nawarstwiające się trudności interpersonalne, aż do całkowitej niemożności utrzymywania zdrowych relacji z osobami atrakcyjnymi seksualnie, chociażby z uwagi na niekontrolowane flirtowanie. Schematy wchodzenia lub podtrzymywania burzliwego typu relacji większość uzależnionych ma wypracowane z okresu czynnego uzależnienia. W czasie zdrowienia mogą one być ciągle aktywne. Pomimo oczywistego cierpienia powodowanego przez niestabilność w relacjach jest to źródło silnych emocji, które są "znanym bólem", dają więc swojego rodzaju poczucie bezpieczeństwa. Poza tym jednak koncentrują na sobie umysł uzależnionego, zatrzymując rozwój, pochłaniając energię, a poprzez wzbudzanie poczucia krzywdy znoszą poczucie odpowiedzialności.
8️⃣ Efektem jest odcięcie od toczącej się w tle rzeczywistości poprzez ciągłe obsesyjne przeżywanie uraz. Uzależnieni określają w swojej literaturze nienawiść czy złość jako zamienniki dla narkotyków. Trwanie w silnych emocjach i koncentracja na własnym przeżywaniu jednocześnie oddala autorefleksję, przenosi odpowiedzialność na zewnątrz i kreuje strefę komfortu "znanego bólu". Są to niewątpliwie korzyści wtórne, których unaocznienie i skuteczna konfrontacja, leżą poza możliwościami osób z otoczenia uzależnionego. W tym kontekście jest jasne, jak istotną wartością w zdrowieniu jest pokora i jak niebezpieczne jest bezkrytyczne "samozadowolenie" (ang. complacency). Pokora wymusza ciągłą weryfikację stosowanych schematów poznawczych i zabezpiecza przed (znanym z czynnego uzależnienia) poczuciem omnipotencji. Bezkrytyczne "samozadowolenie" natomiast sprzyja obniżaniu się zdolności uczenia się na błędach oraz wrażliwości na informacje zwrotne. Wydawać by się mogło, że niewierność w relacji jest bardziej związana z okresem czynnego uzależnienia chemicznego z uwagi na mniejszą kontrolę impulsów oraz zanik wartości towarzyszący pogłębiającemu się nałogowi. Sytuację można jednak postrzegać bardziej kompleksowo. Zdrowiejące osoby mogą być szczególnie podatne na uzależnianie się od osób, brak kontroli nad spotykaniem się z określonymi osobami, niekoniecznie nawet w celach erotycznych. Niekontrolowane poszukiwanie może czerpać swoje źródło w potrzebie akceptacji, uwagi, poczucia bycia ważnym lub chęci podobania się, bycia pożądanym. Te prozaiczne potrzeby mogą ulegać frustracji w najbliższym środowisku uzależnionego z powodu zaszłych konfliktów z okresu brania, wieloletniej destrukcji wyjaławiającej potencjał emocjonalnej zażyłości wśród najbliższych nawet po dłuższych okresach zdrowienia2. Nie bez znaczenia pozostaje kwestia zadośćuczynienia pomijana przez wielu uzależnionych, stosujących jako wymówkę argument, że samo bycie czystym jest wystarczającym zadośćuczynieniem.
9️⃣ Egocentryczne podejście wraz z podatnością na zewnętrzne czynniki poprawiające samopoczucie sprawia, że poszukiwanie i angażowanie się w nowe relacje może być niezwykle atrakcyjne. Powszechny jest też dualizm w kontaktach z ludźmi. Zjawisko to polega na pieczołowitym dbaniu o powierzchowne relacje z osobami z dalszego otoczenia, za wszelką cenę broniąc promowanego w otoczeniu idealnego obrazu własnej osoby2. Osoby najbliższe zaś, które znają uzależnionego również od najgorszej strony i wykazują często współuzależnieniową patologiczną tolerancję dla krzywdzących, egocentrycznych zachowań, doświadczają zupełnie innego traktowania. Sfera relacji stanowiąca swoiste zarzewie niestabilności niewątpliwie jest kluczowym tematem dla każdego uzależnionego, który dochodzi do momentu uwolnienia od symptomów uzależnienia chemicznego. Wskazane może być w tym okresie podjęcie psychoterapii.
🔟 Trudności w tej sferze mogą ponadto przebiegać pod postacią nadmiarowego korzystania z portali randkowych i społecznościowych. Używanie internetu wymaga mniejszego wysiłku emocjonalnego, a zapewnia podobne korzyści co kontakt osobisty. W rozmowie ze zdrowiejącą osobą warto zapytać o ilość czasu dziennie poświęcaną na różne aktywności, stopień, do jakiego np. korzystanie z Facebooka zaburza codzienne funkcjonowanie? Jak często zdarza się, że wydarzenia wirtualne spowodowały problemy z zaśnięciem? Czy zdarzają się okresy aktywności wirtualnej pokryte niepamięcią? Czy obsesje na punkcie aktywności innych osób w sieci często powodują zaburzenia koncentracji przy codziennych czynnościach, np. pracy?
Autor tekstu: dr. Piotr Marcinowicz
