11/05/2026
Family Systems Theory EP2 - ถอดรหัสระบบนิเวศอารมณ์ในครอบครัว
"วงจรวิ่งหนี" ...ทำไมการตัดขาด (Cut-off) ถึงไม่เคยมอบอิสระที่แท้จริง?
"พอมีปัญหานิดหน่อยกับแฟน หรือเริ่มมีอารมณ์ ผมอยากหนีเข้าห้องล็อคประตูตลอดเลยครับ"
"นอกจากนี้ ผมไม่ชอบกลับบ้านเลย ไม่ชอบทนกับบรรยากาศในบ้านอีกแล้ว อยู่คนเดียวสบายใจกว่า"
ใน EP.1 เราคุยกันเรื่องโมบายครับ ว่าครอบครัวเหมือนตุ๊กตาที่แขวนเชื่อมกันด้วยเส้นด้ายแห่งความรู้สึก พอตุ๊กตาตัวหนึ่งแกว่ง ตัวอื่นก็แกว่งตาม และเมื่อ Chronic Anxiety สูงขึ้น แต่ละคนก็จะมีกลไกอัตโนมัติในการรับมือของตัวเอง
EP นี้ผมอยากมาขยี้กลไกหนึ่งที่ผมเจอบ่อยมากในห้องตรวจครับ นั่นคือ Emotional Cut-off หรือการตัดขาดทางอารมณ์
ถ้าคุณเคยทำแบบนี้ ...คือเวลารู้สึกแย่ ก็มันตัดขาด เก็บตัว ไม่เน้นแสดงออกหรือเจรจา
คุณไม่ได้ทำอะไรผิดเลยครับ มันคือกลไกเอาตัวรอดตามธรรมชาติ เวลาที่เราต้องเผชิญกับความสัมพันธ์ที่เจ็บปวดเกินจะรับไหว
แต่ปัญหาคือมันไม่ได้หยุดอยู่แค่กับครอบครัวครับ
สิ่งที่ผมเห็นซ้ำๆ ในห้องตรวจคือคนที่ตัดขาดทางอารมณ์มาตั้งแต่เด็ก มักพาพฤติกรรมนั้นไปใช้กับทุกความสัมพันธ์ในชีวิตโดยไม่รู้ตัวครับ
บางคนทะเลาะกับแฟนแล้วเงียบหายไปเป็นวัน ไม่พูด ไม่ตอบ ไม่มองหน้า ไม่ใช่เพราะเกลียดชังครับ แต่เพราะสมองเรียนรู้มาตั้งแต่เด็กว่าการเงียบคือวิธีปลอดภัยที่สุด
แต่คนที่อยู่ตรงหน้ารู้สึกว่าถูกทอดทิ้ง และความสัมพันธ์ก็พังซ้ำๆ ด้วยเหตุผลเดิมทุกครั้ง
บางคนไม่เคยบอกความรู้สึกตรงๆ เลย เพราะตั้งแต่เด็กการแสดงความรู้สึกไม่เคยปลอดภัย ผลคือคนรักรู้สึกว่าคุยกับกำแพง และในที่สุดก็เลิกพยายามที่จะเข้าใจกัน
และบางคนหลีกเลี่ยงการปะทะทุกอย่าง ยอมทุกเรื่อง เก็บทุกอย่างไว้คนเดียว จนวันหนึ่งก็ระเบิดออกมาอย่างที่ทุกคนตกใจ รวมถึงตัวเองด้วยครับ
Bowen อธิบายไว้ว่าการ Cut-off ไม่ใช่การเติบโตเป็นอิสระจากครอบครัวอย่างแท้จริงครับ มันคือภาพลวงตาของอิสรภาพ เพราะเมื่อเราหนีปัญหาโดยที่บาดแผลข้างในยังไม่ถูกทำความเข้าใจ รูปแบบความสัมพันธ์เดิมๆ นั้นจะถูกแพ็คใส่กระเป๋าแล้วพกไปใช้กับทุกคนในชีวิตโดยไม่รู้ตัวครับ
ถ้าเราให้ Pattern Cut-off ไปเรื่อย ๆ นั้นก็เป็นรูปแบบหนึ่งของการกระตุ้นวงจรในระบบที่เราอยู่ (เช่นการทำให้ใครบางคนรู้สึกถูกละเลย และยิ่งพยายามเรียกร้องจากเราเยอะขึ้น) ซึ่งสุดท้ายก็อาจส่งแรงกระตุ้นกลับมาให้เรายิ่งอยาก Cut-off ในรู้จบในทุกๆทางสัมพันธ์
การตัดขาดทางอารมณ์ จึงไม่เคยพาเราออกจากปัญหาให้จริงๆ สักที แต่เป็นเพียงความสงบชั่วคราว
แล้วถ้าการตัดขาดไม่ใช่ทางออกที่แท้จริง เราควรทำอย่างไร? ต้องกลับไปทนอยู่กับความสัมพันธ์ที่เป็นพิษอย่างนั้นเหรอ?
ไม่ใช่เลยครับ การถอยออกมารักษาระยะห่างเพื่อความปลอดภัยเป็นสิ่งที่สมควรทำอย่างยิ่ง แต่การถอยออกมานั้นต้องไม่ใช่การสร้างกำแพงปิดตาย มันควรเป็นการสร้างขอบเขต (Boundary) ครับ
ขอบเขตถ้าสร้างจากความเข้าใจและการรักตัวเอง มันบอกอย่างหนักแน่นว่า "ฉันหวังดีกับเธอนะ แต่ฉันจะไม่อนุญาตให้เธอทำร้ายฉันจนเกินไป"
มันคือการอนุญาตให้ตัวเองได้พักหรือถอยมาตั้งหลักครับ ไม่ใช่ของไม่ดี ถ้าใช้แบบพอดี
ในทางปฏิบัติที่สำคัญคือ เราอาจต้องคอยเตือนว่า..เราอาจแค่กำลังใช้ Pattern ที่เป็นผลจากวงจรครอบครัวของเรา ซึ่งไม่มีใครผิดเลย แต่วันนี้ที่เราเติบโต เรามีอำนาจให้การค่อยๆ เปลี่ยน Pattern แล้วนะ
...และคอยทักตัวเองว่า เราแค่กำลังสร้าง Boundary ไม่ใช่การถอยหนี ซึ่งนั้นหมายถึงเมื่อเรารู้สึกปลอดภัยแล้ว ก็ต้องกลับไปเผชิญหน้ากับบางสถานการณ์เพื่อรักษาความสัมพันธ์นะครับ
แค่ค่อยๆตระหนักรู้ จุดเปลี่ยนจะค่อยๆตามมานะครับ
- หมอวอป ณัฎฐชัย (จิตแพทย์) -
แหล่งอ้างอิง:
Hall CM. The Bowen Family Theory and Its Uses. New York: Jason Aronson; 2013.
Brown J, Errington L. Bowen family systems theory and practice: Illustration and critique revisited. Australian and New Zealand Journal of Family Therapy. 2024;45:135-155.
#หมอวอป #จิตวิทยา #จิตวิทยาครอบครัว #ฮีลใจ #พัฒนาตัวเอง
