01/02/2025
NGHĨ GÌ VỀ TRÌ HOÃN
Bạn đã bao nhiêu lần tự nhủ rằng mình sẽ bắt đầu ngay bây giờ nhưng rồi lại tìm cách trì hoãn? Đã bao lần đặt mục tiêu đọc sách, viết báo cáo, hay hoàn thành một công việc quan trọng, nhưng rồi lại lạc lối trong những vòng lặp vô tận của mạng xã hội, những cuộc trò chuyện vô nghĩa, hay thậm chí chỉ là một cơn thèm ngủ vặt? Có thể bạn đã tự trách bản thân, hoặc tệ hơn, tin rằng mình đơn giản là kẻ lười biếng. Nhưng liệu trì hoãn có thực sự chỉ là sự yếu kém của ý chí? Hay đằng sau nó là những lý do sâu xa hơn mà chính chúng ta cũng chưa từng đối diện?
Trì hoãn không phải là một thói quen đơn thuần, mà là một cơ chế tâm lý phức tạp. Nó có thể xuất phát từ sự bất ổn cảm xúc, những nhận thức lệch lạc, hoặc thậm chí là ảnh hưởng từ môi trường xung quanh. Hãy thử nhìn vào những ngày tháng mà bạn đã trì hoãn một việc gì đó quan trọng. Bạn có thực sự không có thời gian hay đơn giản là cảm thấy sợ hãi khi đối diện với nhiệm vụ ấy? Theo nghiên cứu của Rahardjo và cộng sự (2013), nỗi lo lắng về kết quả công việc, đặc biệt trong môi trường học tập và làm việc, có thể làm gia tăng sự trì hoãn. Một sinh viên sắp phải nộp bài luận có thể thấy bản thân mắc kẹt trong cảm giác hoảng sợ đến mức không thể bắt đầu. Thay vì đối diện với nỗi lo ấy, họ tìm cách làm tê liệt nó bằng những hoạt động ít gây áp lực hơn, như xem video hoặc lướt mạng. Nhưng trớ trêu thay, thay vì giúp họ thoát khỏi cảm giác bất an, trì hoãn chỉ khiến nó kéo dài và trở nên nặng nề hơn.
Có một sự thật không ai muốn thừa nhận: Trì hoãn đôi khi xuất phát từ sự cầu toàn. Bạn đã bao giờ cảm thấy mình không thể bắt đầu một công việc chỉ vì sợ rằng nó sẽ không hoàn hảo? Khi một họa sĩ chần chừ không vẽ nét đầu tiên, khi một nhà văn ngồi hàng giờ trước trang giấy trắng mà không viết nổi một câu, khi một doanh nhân không dám khởi động dự án vì sợ thất bại – tất cả đều không phải vì họ lười biếng, mà vì họ quá khao khát sự hoàn hảo. Sự hoàn hảo đôi khi phát xuất từ việc tưởng tượng một độc giả hay khán giả nghiêm khắc đang nhìn chằm chằm vào sản phẩm của mình. Câu chuyện thiền sư Kosen và bức Đệ Nhất Đế là một thí dụ minh họa. Nghiên cứu của Azhari (2017) đã chỉ ra rằng những người có tiêu chuẩn cao về bản thân thường dễ trì hoãn hơn do họ sợ mắc sai lầm. Họ không bắt đầu, vì họ lo rằng sản phẩm cuối cùng sẽ không đạt kỳ vọng.
Nhưng không chỉ có sự cầu toàn, trì hoãn còn đến từ những vấn đề sâu hơn – những vết thương tâm lý chưa được chữa lành. Một người từng trải qua thất bại cay đắng trong quá khứ có thể hình thành nỗi sợ hãi vô thức rằng họ rồi sẽ lại thất bại lần nữa. Vì vậy, thay vì thử và đối diện với khả năng ấy, họ chọn cách không làm gì cả. Cảm giác bất lực này không chỉ tồn tại trong công việc, mà còn len lỏi vào cả những khía cạnh khác của cuộc sống. Một người sợ bị từ chối có thể sẽ trì hoãn việc tỏ tình. Một nhân viên sợ bị đánh giá có thể sẽ trì hoãn việc trình bày ý tưởng của mình. Họ trì hoãn không phải vì họ không quan tâm, mà vì họ đã quá quen với việc chạy trốn khỏi những gì có thể làm tổn thương họ.
Cũng có những người trì hoãn chỉ vì họ không thể chịu đựng được sự nhàm chán của công việc. Nếu một nhiệm vụ không đủ kích thích trí não, bộ não sẽ ngay lập tức tìm kiếm một thứ gì đó thú vị hơn. Nguyễn và cộng sự (2013) đã chỉ ra rằng những công việc bị xem là "buồn tẻ" hoặc "không có ý nghĩa" dễ dẫn đến trì hoãn nhất. Một đứa trẻ có thể chần chừ làm bài tập toán nhưng lại sẵn sàng ngồi hàng giờ chơi game mà không thấy mệt. Một nhân viên có thể trì hoãn việc viết báo cáo nhưng lại không ngừng kiểm tra mạng xã hội. Đó không phải là vì họ thiếu động lực làm việc, mà vì bộ não con người luôn có xu hướng ưu tiên những hoạt động mang lại niềm vui tức thời.
Và rồi, không thể không nhắc đến một nguyên nhân khác: môi trường và những thói quen xung quanh ta. Bạn có nhận ra rằng sự trì hoãn thường xảy ra mạnh mẽ nhất khi chúng ta ở trong một không gian đầy rẫy sự xao lãng? Một chiếc điện thoại với hàng tá thông báo, một căn phòng bừa bộn, hay thậm chí chỉ là tiếng ồn ngoài đường cũng có thể khiến ta mất tập trung. Vveinhardt & Sroka (2022) đã chỉ ra rằng những nhân viên làm việc trong môi trường thiếu tổ chức có xu hướng trì hoãn cao hơn. Nhưng điều đáng nói là, chính chúng ta nhiều khi lại tự tạo ra những xao nhãng này để có cớ mà trì hoãn.
Vậy, khi bạn lần nữa rơi vào vòng lặp trì hoãn, thay vì trách móc bản thân, hãy thử dừng lại và tự hỏi: Lý do thực sự khiến mình trì hoãn là gì? Nó đến từ nỗi sợ, sự cầu toàn, hay những vết thương trong quá khứ? Nó xuất phát từ môi trường, hay từ chính bộ não luôn bị thu hút bởi những thú vui tức thời? Và ích lợi hơn nữa, nếu bạn biết lắng nghe từng cảm giác, hình ảnh, và ý nghĩa mình gán ghép cho trải nghiệm trì hoãn đang xảy ra. Hãy lắng nghe bản thân nhiều hơn, bởi chỉ khi hiểu rõ gốc rễ của vấn đề, ta mới có thể buông bỏ được nó. Trì hoãn không phải là một bản án chung thân, mà là một lời nhắc nhở rằng có điều gì đó trong ta chưa được giải quyết.
Và đôi khi, chỉ cần ta chịu nhìn thẳng vào nó, mọi thứ sẽ bắt đầu thay đổi.
TS: Lê Nguyên Phương
