17/03/2020
TỔNG QUAN VỀ HOẠI TỬ VÔ KHUẨN CHỎM XƯƠNG ĐÙI
I. ĐẠI CƯƠNG:
Hoại tử vô khuẩn là chứng gây phá hủy bộ xương, quá trình này tiến triển dù được điều trị và có khuynh hướng ảnh hưởng đến nhiều xương.
- Hoại tử xảy ra khi sự cung cấp máu cho xương bị tổn thương như vậy đồng nghĩa với hoại tử vô mạch và vô trùng , mạch máu của bộ xương không còn nguyên vẹn dẫn đến chức năng của xương yếu đi cuối cùng mặt sụn bị phá do mất sự cân đối của xương và dẫn đến thối hóa khớp.
- Hoại tử vô trùng thường xảy ra nhiều nhất ở khớp háng. Nguyên nhân hoại tử khớp háng thì nhiều nhưng kiểu bệnh thì giống nhau, hoại tử khớp háng lúc đầu là biểu hiện đau không gay gắt sau đó tiến đến đau nhiều liên tục như 1 viêm khớp háng. Tại Mỹ mỗi năm có khoảng 5 – 18% là hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi (HTVKCXĐ) trong tổng số 500000 khớp háng toàn phần được thay. Tại các nước Châu Á thì cao hơn như trong năm 2000 có 36% trong 892 khớp háng toàn phần được thay tai bệnh viện Quốc Gia Đài Loan là hoại tử vô trùng khớp háng.
II. NGUYÊN NHÂN
Hoại tử khớp háng được biết như là hoại tử vô mạch hoặc là hoại tử vô trùng của chỏm xương đùi do sự chết máu của xương + tủy xương bởi sự thiếu máu nuôi. Nguyên nhân có thể là do chấn thương (gãy xương hoặc do trật khớp) hoặc không do chấn thương:
1. Do chấn thương : do trật khớp hoặc do gãy cổ xương đùi hoặc trật khớp gây chèn ép các mạch máu do tăng áp trong khớp háng , khả năng hoại tử sau trật khớp háng là 10 – 25% còn trong gãy ổ xương đùi là 11 – 16% đối với gãy Garden I Hoặc Garden II và 20 – 28% đối với Garden III hoặc IV. Thông thường hoại tử xuất hiện sau chấn thương khoảng 2 năm và không ảnh hưởng nhiều đến tuổi và giới.
2. Không do chấn thương: phần lớn nguyên nhân gây hoại tử không do chấn thương là do hậu quả của hoạt động thời còn trẻ như: lạm dụng rượu, dùng corticoide liều cao, bệnh khí ép ( thợ lặn, công nhân hầm mỏ), bệnh hồng cầu hình liềm, bệnh collagen như lupus ban đỏ, ghép cơ quan, viêm ruột, bệnh tắc mạch tự phát. Khoảng 2/3 nguyên nhân không do chấn thương là do quá thừa rượu và corticosteroide.
III. PHÂN ĐỘ VÀ HÌNH ẢNH HÌNH ẢNH HỌC
Có nhiều hệ thống phân độ khác nhau được đưa ra cho HTVKCXĐ. Năm 1977 Ficat và Arlet đề xuất chia ra 4 độ dựa vào biểu hiện trên x quang của chỏm xương đùi năm 1985 được mở rộng thêm độ 0. Với sự ra đời của CT và MRI nên chẩn đoán nhạy cảm hơn nên năm 1993 ARCO (Association Reseach Circulation Osseous ) đề xuất chia ra làm 6 độ và hệ thống phân loại này đang phổ biến nhất.
1. Độ 0: Người có yếu tố nguy cơ hoại tử chỏm xương đùi không chẩn đoán được trên X quang qui ước, CT scan, MRI. Giai đoạn này tổn thương quá nhỏ không thể phát hiện bằng các kỷ thuật khoa học hiện tại hay còn gọi là khoảng trống của bệnh.
2. Độ I: Hư hại mạch máu xãy ra, X quang qui ước chưa phát hiện bất thường nhưng CT, MRI phát hiện được bất thường, bệnh nhân bắt đầu phàn nàn đau âm ỉ không liên tục ở vùng háng bị tổn thương, cũng có thể đau khớp gối.
3. Độ II: X quang qui ước cho thấy rõ được vùng thấu quang và vùng xơ cứng mô tả sự sửa chửa của quá trình nhồi máu, xạ hình xương, CT, MRI cho phép chẩn đoán (+). Giai đoạn này tương ứng với quá trình tiêu xương và nhồi máu xương. Bệnh nhân thấy đau khi đi lại và giảm đau khi nghỉ ngơi.
4. Độ III: ở giai đoạn này biểu hiện nổi bật là sự gãy xương ở dưới mặt sụn, biểu hiện là hình ảnh thấu quang hình trăng lưỡi liềm xuất hiện dưới mặt sụn, chỏm xương đùi vẫn còn nguyên vặn không bị bẹp. Hình ảnh trăng lưỡi liềm này là dấu hiệu của xẹp xương xốp dưới mặt sụn, mặt sụn vẫn còn nguyên vặn. Ở giai đoạn này còn được chia ra làm 3 mức độ: A ( nhẹ:< 15% chỏm; B ( trung bình: 15 – 30%); C ( nặng: > 30%)
5. Độ IV: mặt sụn bị xẹp vì sự nâng đỡ dưới sụn yếu đi. Đôi khi sự bẹp của chỏm xương đùi là quá nhỏ để phát hiện trên x quang qui ước thẳng – nghiêng, tuy nhiên CT, MRI thì thấy rất rỏ. Ở giai đoạn này ổ cối vẫn còn nguyên vặn. Mức độ xẹp của chỏm chia làm 3 mức độ: A( nhẹ < 15% bề mặt chỏm và lõm 30% và lõm >4mm). Bệnh nhân có dáng đi khập khiễng và đau tăng lên.
6. Độ V: ổ cối bị ảnh hưởng bởi sự kích thích của không hợp nhau với chỏm xương đùi, điều đó được thể hiện là khe khớp hẹp lại và có sự xơ cứng ở cả ổ cối và chỏm xương đùi. Ở phần rìa có các chồi xương do biến dạng của chỏm xương đùi làm cho bệnh nhân phải chịu đựng đau đớn liên miên. Khớp háng bắt đầu không thể cứu vãn được.
7. Độ VI: giống như 1 viêm xương khớp tiến triển, khe khớp biến mất, chỏm xương đùi vỡ, mặt sụn khớp biến mất. Chỏm xương đùi hoại tử vỡ vụn, bệnh nhân phải chịu đau đớn liên tục, đi lại giảm nghiêm trọng.
IV.ĐIỀU TRỊ
Phụ thuộc vào mức độ nặng của bệnh và bệnh nguyên.Thứ yếu là giới, tuổi, lối sống và yêu cầu của bệnh nhân. Có 2 hình thức điều trị là không phẫu thuật và phẫu thuật.
1. Điều trị không phẫu thuật: khi đã chẩn đoán HTVKCXĐ là phải chẩn đoán mức độ của bệnh và hướng điều trị được đặt ra để giải quyết cho bệnh nhân. Điều trị nội khoa là hạn chế các yếu tố nguy cơ như hạn chế rượu và hoạt động bơi lặn. Một vài trường hợp điều trị này có thể không hiệu quả. Nếu bệnh nhân chịu đựng được đau khớp háng khi hoạt động thì giảm trọng lượng tỳ đè lên khớp háng bằng cách đi nạng khi đi lại và dùng thuốc giảm đau kháng viêm non-steroide.
2. Điều trị phẫu thuật: điều trị phẫu thuật trong HTVKCXĐ là bảo vệ toàn vặn chỏm xương đùi bất cứ giá nào và làm ngưng quá trình thoái hoá. Trong giai đoạn sớm làm giảm áp trong chỏm xương đùi đem lại thành công. Tuy nhiên với sự phát triển của y học hiện đại thì chỉ định cuối cùng để điều trị HTVKCXĐ là thay khớp háng toàn phần. Tùy thuộc vào lứa tuổi mà bác sĩ phẫu thuật chọn khớp háng toàn phần có xi măng hoặc không xi măng
3. Liệu pháp GUNA COLLAGEN MD - HIP kết hợp MD - POLY có tác dụng hỗ trợ trong điều trị làm chậm quá trình tiêu chỏm xương đùi, giảm đau và cải thiện vận động cho bệnh nhân.
